Een eeuw sociaal-demokratie

Jan-Willem Stutje

Schrijven over de sociaal-demokratie is een tijdverdrijf waarin men tot de nodige zelfkwelling bereid moet zijn. Want, om maar met de deur in huis te vallen, we weten eigenlijk niet zo goed wat de SDAP en in haar kielzog de PvdA voor partij geweest is. We weten wel dat de sociaal-demokratie nooit die partij was waarvoor veel leden, geïnteresseerde tijdgenoten, en een enkel journalist ook nu nog, haar hield; zelfs de jonge SDAP was nimmer een partij die het kapitalistiese karakter van de maatschappij beoogde aan te vallen.

Luisteren we naar Pieter Wiedijk, kriticus en scherpzinnig marxist, dan bleek deze toenmalige tegenstrever van Troelstra niet ontgaan te zijn dat 'het werkmanspak' waarin de SDAP zich stak maar nauwelijks haar kapitalistiese aard verhulde. Een vaststelling die vijftig jaar later herhaald werd door de Sam de Wolff. Ook deze ekonoom en bovenal fijnzinnig stilist signaleerde dat onder de naam van 'socialisme' een min of meer burgerlijke hervormingspolitiek werd voorgestaan.
Als het oordeel van deze kritici juist is, dan nog rijst de vraag of we bij al het reformisme en opportunisme, bij het ministerialisme en de eindeloze één-tweetjes met de bourgoisie - al vroeg populair in de sociaal-demokratie - te maken hadden met betreurenswaardige dwaalwegen dan wel met een politieke lijn die voortspruitte uit het wezenlijke karakter van de partij zelf.
Voor Wiedijk, misschien meer nog dan voor De Wolff werd de SDAP inderdaad een partij die zich steeds minder begon te onderscheiden van radikale liberale groeperingen als de Vrijzinnig Democratische Bond. Terwijl hij nog in 1902 had betoogd dat het 'kapitalistiese koekoeksei' uit het 'socialistiese nest' geworpen moest worden, karakteriseerde hij de SDAP in 1909 als de uiterste linkervleugel van het liberalisme. Voor deze redaktiesekretaris van het marxistiese periodiek De Nieuwe Tijd leidde de weg van Troelstra c.s. dus niet 'Op naar het licht', zoals het in een befaamd strijdlied optimisties klonk, maar veeleer 'uit het licht' naar - zoals Domela het ooit uitdrukte - de duisternis van de reformistiese grafkelders.

Het gouden verleden
In 1909 was voor Wiedijk het glorierijke verleden van de SDAP zo goed als van alle glans en perspektief ontdaan. Hij sloot zich aan bij de Tribunisten die in De Schouwburg te Deventer onder leiding van Wijnkoop, Van Ravesteyn en Jan Ceton de SDP oprichtten, het embryo dat na de Eerste Wereldoorlog zou uitgroeien tot de Communistische Partij in Nederland. Niettemin, ook voor Wiedijk bestond er ooit een roemrijk en lichtend begin en misschien is dat wel de hardnekkigste legende rond de sociaal-demokratie.
In de voorstellingswereld van socialisten bestaat behoefte aan een beeld van een nieuwe verheven maatschappij als toekomstperspektief. Maar even sterk lijkt soms de behoefte aan een vergelijkbaar beeld van het verleden, een verleden vol heroïek, solidariteit en strijdbaarheid. Het geeft mensen de mogelijkheid kontinuïteit in de geschiedenis te zien en zich daarin een plaats te geven. Daar is niets op tegen, ware het niet

dat in de herinnering van mensen de legende vaak de werkelijke geschiedenis vervangt. Bijvoorbeeld met het beeld dat het socialisme zo rond de eeuwwisseling radikaal en zuiver was; waarin de toenmalige leiders tegelijk tribuun en martelaar waren; waarin zich kortom 'de belle epoque' van de socialistiese beweging voltrok, de romantiese jongelingsjaren waarin het voorzichtige streven naar lotsverbetering van het proletariaat nog niet als in een zompig moeras het 'grote idee' verzwolgen had.
Als we dat idealiserende beeld op zijn houdbaarheid onderzoeken, valt het onmiddellijk in duigen. Natuurlijk, er gaapt een afgrond tussen de hartstochtelijke diskussies en polemieken in de SDAP van weleer en het ontredderd voortdobberende dodenschip van Kok en Wallage, waaruit nog niet het minste gepruttel opstijgt of het zou een suspekte beschouwing moeten zijn over zogezegde illegalen, allochtonen of ander arme drommels.
Een wereld van verschil, dat zeker. Maar daaruit mag niet gekonkludeerd worden dat de SDAP - met een radikaal marxisties program geboren - pas in de loop der tijd reformistiese trekken begon te ontwikkelen, waarbij bijvoorbeeld het Deventer-schisma van 1909 de definitieve breuk betekende met dit revolutionair-marxistiese verleden. Want kijken we naar de praktijk van de partij dan valt daar ook in de eerste vijftien jaar niet zo vreselijk veel revolutionairs in te ontwaren.

Arbeiderspartij?
Neem bijvoorbeeld de befaamde spoorwegstakingen van 1903. Dit hoogtepunt in de vooroorlogse klassenstrijd is voldoende gedokumenteerd om te mogen konkluderen dat de koers van de partij niet geleid werd door overwegingen die een versterking van de arbeidersstrijd beoogden. Troelstra vertrouwde ook toen al liever op diplomatie en de burgerlijk liberale oppositie in het parlement dan op de strijdbaarheid van de arbeiders.
Nee, de partij was verre van een revolutiepartij. En een arbeiderspartij? Sociologies viel dat nog te bezien. Het industriële kapitalisme was aan het begin van deze eeuw nog zo zwak ontwikkeld dat de SDAP lange tijd nauwelijks of geen aansluiting vond bij het fabrieksproletariaat dat toch beschouwd werd als de drager van de beweging.
Daar kwam bovendien de religieuze segmentatie bij. Versterkt door de ekonomiese achterlijkheid bleven de konfessionele invloeden in de arbeidersklasse lange tijd voelbaar. Een ekonomiese achterlijkheid die overigens niet alleen de kontinuïteit van de konfessionele greep op de volksmassa's bevorderde, maar ook binnen 'links' veel ruimte liet voor het in stand houden van allerlei radikale, ten dele pre-industriële tradities, hun uitdrukking vindend in de beweging van Domela Nieuwenhuis en het NAS.
Het zijn deze faktoren die maken dat de SDAP al in een vroeg stadium - en wellicht reeds vanaf haar eigenlijke konceptie niet meer was dan een hervormingsbeweging, die van een principiële strijd tegen het kapitalisme niet wilde weten. De SDAP werd vanuit de rechtervleugel van de oude Sociaal Democratische Bond opgericht uit onvrede met haar radikalisme en anti-parlementarisme. Maar in weerwil van wat haar oprichters hoopten, oefende de nieuwe partij weinig aantrekkingskracht uit op het Nederlandse proletariaat. En dat is nog voorzichtig uitgedrukt voor een groep die zeker in het begin in het westen van het land en onder industriearbeiders helemaal geen weerklank vond. In zijn memoires verhaalt J. H. Schaper van de eerste openbare

bijeenkomst van de SDAP in Amsterdam op 1 oktober 1894 in gebouw Constantia aan de Rozengracht. De nieuwe groepering werd er weggehoond. Vliegen en Troestra voerden er met moeite het woord en kregen het zwaarwegende verwijt de organisatie van de arbeiders gebroken te hebben. De vergadering eindigde in een fikse vechtpartij.