Slavenarbeid in Spaans leger

Theunis Stelling

De tijd van de diktatuur van Franco ligt inmiddels ver achter ons. Toch waait zijn wind nog steeds door Spanje. Velen vereren Franco en in het leger zitten nog steeds officieren, die onder de diktator al dienst deden. Dat heeft gevolgen. Discipline en tucht hebben zij hoog in het vaandel staan. De omstandigheden waaronder militairen dienen zijn vaak erbarmelijk slecht.

Spaanse jongeren staan niet te dringen om in dienst te gaan. Opvallend is dat steeds meer van hen een beroep doen op de wet gewetensbezwaarden. In februari van dit jaar deden 5500 jongeren een beroep op deze wet en het is de verwachting dat er aan het einde van dit jaar 100.000 dienstweigeraars zullen zijn. Uit onderstaand verhaal mag blijken dat het niet onlogisch is om negen maanden ellende (de duur van de diensttijd) te mijden.

Ongevallen
In vergelijking met andere landen ligt de hoeveelheid ongevallen tijdens de militaire diensttijd in Spanje op een zeer hoog nivo. De laatste officiële gegevens, verstrekt door het Spaanse Ministerie van Defensie, gaan over het jaar 1991. Er wordt gesproken over 3194 ongevallen, 200 doden, 3818 gewonden en 19 zelfmoorden. De aantallen zullen in werkelijkheid hoger liggen omdat men de vuile was niet graag buiten hangt. Voor 1992 weigerde het Ministerie van Defensie de gegevens over het aantallen ongevallen en doden te verstrekken aan het Spaanse parlement. Het ontbreken in de gegevens over de jaren 1983 tot en met 1988 van 50 aantoonbare overlijdensgevallen van dienstplichtige militairen werd geweten aan typefouten.
De ongevallen houden meestal verband met de uitoefening van de militaire dienst. Het militaire materieel is in slechte staat en oud. De instruktie hoe met vuurwapens, explosieven en voertuigen om te gaan is onvoldoende. De werktijden van dienstplichtigen zijn lang. De afstand tussen kazerne en woonplaats is groot. Met de hygiëne is het slecht gesteld.
De Spaanse overheid mag dan het een en ander toegeven, aan werkelijke oplossingen wordt niet gewerkt. Enkele jaren geleden traden een nieuwe dienstplichtwet en een opkomstreglement in werking. Hierin worden de rechten van dienstplichtigen eerder beperkt. Niets is bijvoorbeeld gedaan aan het plaatsingsbeleid. Toewijzen van funktie en plaats van bestemming gebeurt met behulp van een computer en heeft meer weg van een loterij. Alleen met geld en konnekties valt het een en ander te regelen.

Geweld en intimidatie
Door het systeem van hiërarchie, discipline en verveling komt het in ieder leger tot gewelddadigheden tussen militairen onderling. Ook in Nederland gebeurt dat, maar in Spanje ligt het aantal voorvallen van geweld en intimidatie hoger. Met name de net opgekomen rekruut krijgt het hard te verduren. Ontgroeningen komen veel voor. Er is een uitgebreid repertoire van handelingen. Het doel ervan is duidelijk: reeds langer dienende dienstplichtigen willen macht tonen aan hun net opgekomen kollega's. Het mechanisme, dat hieraan ten grondslag ligt, is ook helder: jongeren die vernederd worden willen een stuk identiteit opbouwen door zelf ook macht uit te oefenen. Het slachtoffer van vandaag is de beul van morgen.

De vernederingen zijn te verschrikkelijk om over te praten of over te schrijven. Maar om een beeld van de ernst van de zaak te geven, volgen hier toch twee voorbeelden. Opgekomen rekruten worden gedwongen geheel ontkleed de polonaise te dansen, elkaar aan de penis vasthoudend. Dit ritueel heet in Spanje Platano Baloa. In hun slaap worden jonge rekruten regelmatig met de vuist of open hand in het gezicht geslagen. Deze handeling wordt in Spanje Chupito genoemd (El País, 25-2-94).

Arbeidsvoorwaarden
Is er met name in de Skandinaviese landen en Nederland een redelijk pakket van arbeidsvoorwaarden voor dienstplichtigen, in het zuiden van Europa ligt dat anders. Van de Zuideuropese landen springt Spanje er dan nog eens in negatieve zin uit. In de eerste plaats valt de laagte van het salaris op. Dat bedraagt minder dan twee procent van het minimumloon. Hierbij moeten we denken aan ongeveer 1500 peseta's per maand (juli 1994). Daarnaast zijn de werktijden lang en de vrije dagen beperkt.
In Spanje bestond tot juli 1994 geen beperking van de werkweek. Kommandanten konden het werkprogramma vrij opstellen. Kompensatieregelingen waren er niet. Sinds kort is hier dus verandering in gekomen. Maksimaal mag er 37,5 uur per week gewerkt worden, buitengewone diensten niet meegerekend (ABC, 9-4--94). Onduidelijk is nog of en hoe de regel in de praktijk wordt uitgevoerd. Vrije dagen zijn er wel, een à twee per maand. Deze dagen zijn echter niet vrij opneembaar. In de praktijk komt het er op neer, dat de kommandant bepaalt wanneer een soldaat vrij is. Tenslotte kunnen ook de tuchtstraffen heel lang zijn; een dienstplichtige mag maksimaal 30 dagen op de kazerne opgesloten zitten. (De doodstraf kan ten tijde van oorlog nog steeds aan soldaten worden opgelegd.)
Met de voeding en het onderdak is het slecht gesteld. Mediese zorg en sociale voorzieningen zijn wel aanwezig maar gebrekkig. Er is geen recht op verzekering tegen ziekte, arbeidsongeschiktheid, weduwe- of weduwnaarschap en elke andere onvoorziene omstandigheid.

Slaven in uniform
Het zal niet meer verbazen dat de dienstplichtigen ook essentiële grondrechten moeten ontberen. De dienstplichtige wordt niet gezien als burger en valt zodoende buiten het burgerlijke recht. Hij kan weliswaar aanspraak maken op de rechten en vrijheden zoals die in de grondwet zijn verankerd, maar de beperkingen gesteld in onder andere het militaire straf- en tuchtrecht zijn enorm. Dit geldt met name voor de vrijheid van meningsuiting en de rechten van vergadering en vereniging. De dienstplichtige moet zich weerhouden van politieke en vakbondsaktiviteiten. Hij mag niet deelnemen aan manifestaties en bijeenkomsten, die geen familiair, sociaal of kultureel karakter hebben. Hij kan zich ook niet met anderen verenigen in een belangenvereniging (Ley Orgánica 13/1991 del Servicio Militar).
Ondanks het verbod op vereniging van dienstplichtige militairen is er een organisatie die zich bezighoudt met de belangen van de Spaanse rekruten. Deze organisatie heet Oficina del Defensor del Soldado (ODS). ODS werd opgericht in 1989, maar moest eerst een lange juridiese strijd voeren voordat het Ministerie van Binnenlandse Zaken ODS officieel erkende in juni 1991. Het Ministerie van Defensie zag en ziet ODS als een staatsgevaarlijke organisatie en zou deze het liefst buiten de wet plaatsen. Gelukkig heeft ook in Spanje het Ministerie van Defensie daar

niets over te zeggen.
ODS heeft zich ten doel gesteld om onafhankelijke informatie te geven aan dienstplichtige militairen en hun families en om deze eventueel bij te staan in rechtszaken. De organisatie wordt voornamelijk gefinancierd door donaties van privé-personen en heeft in een aantal steden in Spanje regionale kantoren, die op hun beurt subsidies ontvangen van de betreffende gemeentes.

Het hoofdkantoor van ODS is gehuisvest:
c/ Marques de Urquijo, 24-1E
E - 28008 Madrid
tel +.34.1.5599631
fax +.34.1.5475996