De uitdaging van de islamitiese revolutie

Als het nieuwe en de essentie van het mondiale verschijnsel 'fundamentalisme', met name binnen de islam, moet men de door reaktionaire groepen gebruikte politisering van religie zien. Moet ook links het terrein van de religie betreden? Bestaat er zoiets als een islamitiese 'bevrijdingstheologie'?

Ron Haleber

Het is een misverstand de politisering van de islam als iets unieks in de wereld te zien. De sekuliere grondslag van de grootste demokratie ter wereld, India is sinds kort fundamenteel aan het wankelen gebracht door opportunistiese machtsbeluste politici, die een duizend jaar lang vreedzaam hindoeïsme tot een gewelddadige strijdideologie omsmeedden. Zelf mocht ik in India nog enige maanden geleden meemaken hoe moslims en hindoes zonder problemen lessen volgden aan elkaars universiteiten en hoe zij open stonden voor elkaars godsdienstige ideeën en deze trachtten te integreren. Wel stoorde mij al tijdens een kongres van Afro-Aziatiese filosofen het 'fundamentalisties' gebruik van het hindoeïsties erfgoed door de gesloten klan van hindoefilosofen. Daaronder vele personen die via de sekuliere Kongrespartij regeringsverantwoordelijkheid droegen.
Ook het Westen is niet onberoerd gebleven van reaktionair religieus fundamentalisme. Met schrik ziet men hoe niet alleen Walesa maar ook een schrijver-politikus als Havel het kerkelijk machtsapparaat omarmt, waarvan we een uitloper van de meedogenloosheid hebben mogen zien in de wijze waarop hier kardinaal en bisschoppenkollege met verzwegen hulp van een zwart front bisschop Bär het bos instuurden. Dit zijn dan misschien de stuiptrekkingen van een verkalkte institutionele vorm van religie, maar de religieuze verrechtsing in Amerika - die zelfs presidenten in het zadel helpt - maakt duidelijk dat het een mondiaal gegeven betreft.

Politieke islam
Vanzelfsprekend zou het onjuist zijn aan de huidige manifestaties van politieke islam de vele reaktionaire trekken te ontkennen. Maar stammen deze uit het misbruik dat politici en machtsbeluste godsdienstige leiders van die politisering maken, evenals in hindoeïsme en christendom, of uit de islam zelf?
De massa's van de bevolkingen van de islamitiese wereld zijn onbekend gebleven met in het Westen ontstane en vandaaruit geëxporteerde politieke stromingen als het liberalisme en socialisme. Ook voor de regeringen van die landen gelden die stromingen slechts als ekonomiese keuzes van vrijhandel, open deuren-ekonomie of een van bovenaf gedikteerde planekonomie. De maatschappelijke politieke strukturen die beide systemen behelzen en die in Europa tot een liberale verzorgingsstaat leiden met vele maatschappelijke vrijheden en demokratiese rechten, zijn in de islamitische wereld slechts een façade gebleven.
Het valt dan ook niet te verbazen dat toen het de bevolkingen duidelijk werd dat die als sukses-stories verkochte politieke systemen zelfs ekonomies faalden, men zich liet gelden vanuit het geloof waaraan men altijd had vastgehouden. Zonder dat er van enig teruggrijpen of revival sprake was, benadrukte men de eigen waarden, die de leiders en de elite veronachtzaamd hadden.
Met de islamitiese revolutie van Iran bleek - zeker in het begin - een politisering van de oude waarden erg aantrekkelijk. In het

voetspoor van Khomeiny zetten islamitiese kaders zich dan ook aan de mobilisering en de politieke organisatie van de massa's. De feodale Saoedies, die hun macht via orthodoxe islam trachten te verbreiden subsidieerden deze islamisten rijkelijk. Met de Golfoorlog bleek op paradoxale wijze dat zij daarmee vaak koekoekseieren hadden uitgebroed, toen vele islamisten zich tegen hen keerden als handlangers van Amerikaanse indringing in de heilige plaatsen. Ook regeringsleiders als Sadat probeerden van de politieke islam te profiteren door daarmee op de universitaire kampussen de lastige linkse oppositie uit te schakelen; Sadat groef daarmee zoals bekend zijn eigen graf.

Islamities links
Onbekend is dat de islam evenals het christendom een socialisties geïnspireerde bevrijdingstheologie kent. De belangrijkste ideoloog van de Iraanse islamitiese revolutie was Ali Shari'ati. Hij interpreteert vele traditionele islamitiese noties vanuit een nieuw licht. Zo beschrijft hij het gebeuren van het begin van de islam als volgt:
"Mohammed, een jonge wees die de schapen van de Mekkanen placht te hoeden daalde na een bezinningsperiode in de grot van de berg Hira plotseling af naar de stad en verklaarde de oorlog aan de kapitalisten, de slavenhandelaars van Mekka en de rijke landeigenaren van Taif. (...) Zonder dralen schaarden de onderdrukten van zijn maatschappij, de gastarbeiders, de slaven, de berooiden zich rond hem en vandaaruit is er daarna sprake van zijn kwellingen, vlucht, migratie en nergens thuis zijn, naast de voortdurende heilige oorlog in opdracht van God".
Deze nieuwe interpretatie is evenals die van de uitleg van de christelijke bevrijdingstheologie over Jezus niet in strijd met de feitelijke geschiedenis van die godsdiensten. Imam Khomeiny nam zijn koncept van de al-mostad'afin, de verdrukten uit Mekka die model stonden voor de verdrukten door de Sjah, over in zijn toespraken. Ali Shari'ati smeedde het meest centrale geloofsgegeven van de islam, dat van de tawhid, de enigheid Gods, om tot een eis tot maatschappelijke gelijkheid en sociale rechtvaardigheid en interpreteerde van daaruit de islamitiese overleveringen.
De machthebbers in het Westen vinden waarschijnlijk die 'linkse' islam-interpretaties nog bedreigender dan het 'Khomeinisme'. Daarmee bleek op de keeper beschouwd tijdens de Iran-kontra-affaire goed zaken te doen. Business as usual. Voor links zou het echter een grote nalatigheid zijn niet op deze progressieve ontwikkelingen binnen de islam te letten.
Zo tracht de Egyptiese schrijver Adel Hossein met zijn blad Al Shaab, gehuisvest in het gebouw van Egyptes toonaangevende blad Al Ahram, vanuit islamitiese principes een links alternatief te scheppen hetgeen hem vaak in konflikt brengt met de autoriteiten. De internationaal vermaarde Egyptiese filosoof Hasan Hanafi, grondig kenner van de Europese traditie en schrijver van een kopieus oeuvre pretendeert woordvoerder van 'islamities links' te zijn. Hij onderhoudt daartoe intensieve kontakten met Tunesiese islamitiese groepen. Bij hem zou men zelfs kunnen spreken van een materialistiese interpretatie van de religie, geïnspireerd door het systeem van Feuerbach.

Heroriëntatie
Dit soort progressieve heroriëntatie vindt in de gehele moslimwereld plaats. Bij mijn vrienden in Indonesië - lokale leiders van bewegingen als de Nahdatul Ulema en de Mohammadiya -