|
Het verminderen van het aantal vriendschappen in de Verenigde Staten wordt in een recent onderzoek onder de loep genomen door de sociologen Miller McPherson, Lynn Smith-Lovin en Matthew E Brashears. Sinds 1985 zijn de vriendenkringen van mensen in de VS steeds kleiner geworden. In 1985 gaf de gemiddelde deelnemer aan het 'General Social Survey' onderzoek aan te vertrouwen op drie mensen, het cijfer uit 2004 lag dichter bij de nul. Vooral buiten de vastgelegde cirkels van echtgenoten en familie is het aantal vertrouwelingen dramatisch gedaald. We hebben allemaal iemand nodig op wie kunnen leunen, in deze tijden van toenemende arbeidsonzekerheid waar een vaste baan iets van het verleden is, de zogenaamde 'war on terror' angst zaait en nog meer discriminatie jegens mensen die het al zwaar te verduren hebben creëert en sociale zekerheden zijn afgebroken. Het lijkt er echter dat we steeds minder bij elkaar terecht kunnen voor steun. De periode waarin deze drie sociologen een val in het aantal vriendschappen bespeuren valt samen met een periode van grootschalige kapitalistische herstructurering van bedrijven, de staat en internationale verhoudingen. Deze herstructurering, vaak beschreven als een streven naar grotere efficiëntie, heeft vriendschap uit ons leven gedreven. Een van de voornaamste aspecten hiervan is de grote tijdsdruk waar veel mensen aan onderhevig zijn in onze maatschappij. Mensen met een baan werken langer en velen combineren verschillende deeltijdbanen met onvoorspelbare werktijden. Bovendien neemt het onbetaalde werk in het huishouden, dat vooral verricht wordt door vrouwen, steeds meer en meer tijd in beslag als het gevolg van bezuinigingen op gezondheidszorg en sociale zekerheid. Deze bezuinigingen zadelen de mensen thuis op met de verantwoordelijkheid voor behoeftige personen, bijvoorbeeld omdat patiënten sneller het ziekenhuis uit wordt gezet, vaak nog voordat ze voor zichzelf kunnen zorgen. Vriendschap bloeit in vrije tijd. Veel mensen sluiten tijdens hun studententijd levenslange vriendschappen omdat ze veel mensen om zich heen hebben en zelf over een gedeelte van hun tijd kunnen beschikken. Tegenwoordig wordt deze tijd steeds minder naarmate meer studenten gedwongen zijn om langer te werken in part-time baantjes. Modern kapitalisme kijkt sowieso met wantrouwen naar vrije tijdsbeschikking. Zelfs kinderen hebben steeds minder tijd om te spelen omdat ze onder druk staan om goed presteren in allerlei testen en de reistijd naar meer gestructureerde activiteiten steeds langer wordt. Op de werkplek betekent de toenemende druk om harder te werken dat we steeds minder tijd hebben om ons zelfs maar enigszins aardig te gedragen tegenover onze collega's. Bovendien maken werkgevers gebruik van de atmosfeer van onzekerheid om werknemers aan te zetten tot onderlinge concurrentie en wantrouwen. Bezuinigingen in uitkeringen en pensioenen en de nadruk op individuele verantwoordelijkheid ondergraven het idee van een gedeelde toekomst dat voeding kan geven aan solidariteit. Vriendschap heeft ook te lijden onder de toename van armoede en dakloosheid, de gevolgen van bezuinigingen op sociale zekerheid en het verminderen van de bouw van betaalbare woningen. Mensen vormen onder de zwaarste omstandigheden onderlinge banden maar het kan erg moeilijk zijn om deze te onderhouden in een toestand van voortdurende onzekerheid en verandering. Simpelweg verder leven is in deze situaties al zo moeilijk dat persoonlijke relaties er zwaar onder kunnen lijden. Tenslotte is kapitalisme steeds verder doorgedrongen in onze persoonlijke levens. We hebben steeds minder toegang tot publieke ruimte en beschikken over steeds minder vrije tijd. Wat niet verhandelt wordt op de markt, wordt afgeslankt of afgeschaft zodat we onze behoeften alleen nog kunnen bevredigen door te kopen en te verkopen. Voor de meesten van ons betekent verkopen dat we onze arbeidskracht aanbieden aan werkgevers en kopen betekent meestal dat we, onafhankelijk van ons inkomen, betalen voor allerlei diensten en goederen, zoals voedsel, onderdak of collegegeld. In contrast met andere vormen van persoonlijke relaties wordt vriendschap niet makkelijk tot koopwaar gemaakt. Seksuele en romantische relaties worden gekenmerkt door een overdaad aan goederen en diensten, van de mode-industrie tot sms en fitnessproducten. Huwelijken worden gevierd met dure, door commercialiteit gekenmerkte trouwfeesten, met verjaardagscadeaus, bloemen of sexy ondergoed om te laten zien dat je nog steeds aantrekkelijk bent. De banden tussen kinderen en hun ouders worden sterk gevormd door handelswaar, van de overvloed aan kerstcadeaus tot inkopen voor het nieuwe schooljaar. Het is niet onredelijk om een verband te veronderstellen tussen overwerkte ouders die geen tijd hebben voor hun kinderen en het gebruik van goederen als vervanging voor gedeelde ervaringen. Omdat vriendschap maar in beperkte mate verhandelbaar is, heeft het een relatief laag profiel in populaire cultuur. De TV series 'Friends', bijvoorbeeld, ging meer om seks en romantiek dan om de pieken en dalen in vriendschappen door de tijd heen. Vriendschap heeft niet het mystieke aura dat andere, meer verhandelbare relaties lijken te ontlenen aan hun connectie met de markt. Onder het fetisjkarakter van de waar verstond Marx dat we menselijke eigenschappen toeschrijven aan dingen die op de markt van hand tot hand gaan terwijl we de werkelijke relaties tussen mensen ervaren als saai, als dingen. Het stijgen en dalen van aandeelkoersen, waar mensen maar zo'n kleine rol in lijken te spelen, heeft gevolgen voor de levens van miljoenen. Het lijkt alsof de handelswaren alles op eigen houtje regelen en wij volgens hun regels leven. De kant-en-klaar maaltijd zegt; 'het boeit me niet hoe hongerig jij of je kinderen zijn, ik ben alleen voor mijn prijs te krijgen'. De zeer werkelijke sociale verhoudingen die deze transacties vormen zijn onzichtbaar voor ons, wat we zien zijn slechts machtige producten enerzijds en schijnbaar machteloze mensen die zich te pleuris werken in rotbaantjes om aan de eisen van een stapel dingen te voldoen anderzijds. Het aura van de handelswaar is zowel zichtbaar in de grootste mythologie van de perfecte huwelijksdag – een dag die vooral bestaat voor de foto's van de kostuums – als in het idee dat je nooit seks zult hebben als je niet de juiste wagen hebt of in het idee dat je de kinderen op hun verjaardag moet overladen met cadeaus, ook al moet je daarvoor nog diepere schulden maken. Vriendschap, zo lijkt het, heeft niet op deze manier een prijs en lijkt daarom steeds minder belangrijk te worden, langzaam uit zicht te verdwijnen. Vriendschap is inflatie onderhevig, juist in deze tijd waarin we allemaal iemand nodig hebben om op te vertrouwen. |
