De standpunten nu

Van Hulst heeft Marijnissen al eerder gevraagd om deel te gaan nemen aan wat officieel heet de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. Deze commissie, in de volksmond ‘Commissie Stiekem’ genoemd, heeft als opdracht voor het parlement de AIVD en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) te controleren. Alle fractievoorzitters uit de Tweede Kamer zitten er in, van Femke Halsema tot en met Rita Verdonk en Geert Wilders. Alleen de SP schuift niet aan. De commissie doet jaarlijks aan de Kamer verslag van haar bevindingen.

Van Hulst deed zijn eerste oproep kort na de enorme verkiezingsoverwinning van de SP eind 2006. Een partij met 25 zetels hoort thuis in de commissie volgens Van Hulst. De SP én de AIVD maken nu eenmaal onderdeel uit van dezelfde democratische orde. Ongetwijfeld wil Van Hulst zijn dienst, de AIVD, ook meer legitimiteit verschaffen. Met andere woorden: als iedereen meedoet aan het ‘spel’ rond de geheime diensten dan zijn het bestaan en de operaties daarvan minder omstreden. De SP heeft tot nu toe geweigerd om dat spel mee te spelen.

Tot op heden is het standpunt van de SP: “We zitten er niet in omdat de commissie stiekem is. De ministers en het hoofd van de AIVD bepalen wat geheim is, zo kun je nooit een effectieve controle uitoefenen”. Aldus Ronald van Raak die voor de SP de fractiewoordvoerder is op het gebied van de inlichtingendiensten. Tot op heden, want volgens Ronald van Raak beraadt de SP zich momenteel op dit standpunt. En Jan Marijnissen heeft gezegd dat het verzoek van de AIVD in overweging wordt genomen.

De inzet

Het is geen geringe kwestie. De SP steekt niet onder stoelen of banken dat het ooit, liever eerder dan later, regeringsverantwoordelijkheid wil dragen. Om aan een kabinet deel te nemen, moet er natuurlijk wel aan enkele fundamentele eisen van de SP worden voldaan. In een regeringsverklaring waar de SP zijn handtekening onder zet, zal tenminste moeten staan dat:

1. de inkomensverschillen kleiner in plaats van groter worden,

2. de publieke voorzieningen niet verder worden afgebroken maar juist weer worden opgebouwd en

3. dat de Nederlandse troepen uit Irak en Afghanistan worden teruggetrokken.

Omgekeerd zal de SP door toekomstige regeringspartners stevig de maat worden genomen. Het is absoluut niet uitgesloten dat partijen als de PvdA, de Christen Unie en misschien ook wel GroenLinks daarbij zullen eisen dat de SP deelneemt aan de Commissie Stiekem. Als teken van acceptatie van de huidige rechtsorde. Andere mogelijke onoverkomelijke hobbels voor regeringsdeelname zijn door de SP al geslecht. In navolging overigens van GroenLinks zijn het lidmaatschap van de NAVO en het Koningshuis als potentiële blokkades uit de weg geruimd. Mogelijk is de deelname aan de Commissie Stiekem de laatste principiële concessie die de SP moet doen om voor een eventuele regeringsdeelname in aanmerking te komen.

Schild en zwaard

Je zou kunnen roepen dat AIVD en MIVD het schild en het zwaard zijn van kapitalistisch Nederland. En dat je er daarom niets mee te maken wilt hebben. Bestrijden, afschaffen en opheffen zijn dan de parolen. Misschien is dat wat te gemakkelijk. In ieder geval is dat geen standpunt waar je heden ten dage 25 zetels mee wint of houdt. Toch moet de vraag gesteld worden of je als anti-kapitalistische - vooruit: anti-neoliberale – partij niet te ver gaat metopportuun ingroeien in het bestaande stelsel, in dit geval door deelname aan een commissie die zelfs de democratische openbaarheid niet waarmaakt. En wat levert het op?

Veranderingen na 2002

Op 29 mei 2002 werden de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) en Militaire Inlichtingendienst (MID) omgedoopt in respectievelijk AIVD en MIVD.. Dat hing samen met de invoering van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (WIV 2002). Sindsdien is er wel één en ander veranderd. AIVD-baas Van Hulst beroemt zich erop de baas te zijn van de meest transparante inlichtingendienst van de wereld. Bijna niks geheims meer aan. En inderdaad, vergeleken met andere landen doet ‘onze WIV’ tamelijk veel aan openbaarheid. Maar is het genoeg? Er is een onafhankelijke Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) ingesteld. Deze commissie heeft als voorzitter voormalig rechter Irene Michiels van Kessenich-Hoogendam en als leden de historicus Cees Fasseur en de oud-hoofdcommissaris B. Lutken. De CITVD houdt toezicht op de rechtmatigheid van het optreden van de AIVD en de MIVD. De afgelopen vier jaar heeft deze commissie 12 rapporten over de AIVD en 7 over de MIVD het licht doen zien. Onder andere over omstreden zaken als de rol van de AIVD bij asiel- en naturalisatieaanvragen en over de bronbescherming van journalisten, de Telegraaf-rel dus. Daarnaast is Commissie Stiekem, die van de Tweede Kamer, uitgebreid. Vóór 2002 werd die commissie gevormd door de fractievoorzitters van de 4 grootste partijen, vanaf die tijd zitten álle fractievoorzitters er in, behalve die van de SP, maar die wil zelf niet onder de nu geldende voorwaarden. Verder kan iedereen heel veel informatie halen uit de jaarverslagen en op de websites van de diensten. En voor wie dat niet genoeg is, die kan met of zonder een beroep op de Wet op de Openbaarheid van Bestuur (WOB) nadere informatie opvragen. Alles bijeen lijkt er heel wat toezicht en controle te worden uitgeoefend.

Beperkingen

Het lijkt heel wat aan transparantie en openbaarheid. Maar er zijn kanttekeningen te maken. Bij de benoeming en samenstelling van de onafhankelijke CTIVD kun je zo je vraagtekens zetten. Bovendien is deze commissie op pad gestuurd om de rechtmatigheid van de diensten in de gaten te houden en zich niet te bemoeien met de doelmatigheid en de effectiviteit. Last but not least bepalen de betrokken ministers uiteindelijk wat er in de geheime en wat er in de openbare delen van de toezichtsrapporten terecht komt. De CTIVD zelf is na vier jaar niet ontrevreden over de ruimte die ze heeft gekregen, maar toch…

Ook de Commissie Stiekem van de Tweede Kamer heeft een geheimhoudingsplicht, waarvan de grenzen door de ministers van Binnenlandse Zaken en van Defensie worden bepaald. De leden mogen niet uit de school klappen op straffe van vervolging, ook als het naar hun mening om onwelgevallige zaken gaat. Men kan verplicht worden ontvangen informatie geheim te houden, zodat je daarmee de regering niet ter verantwoording kan roepen in het parlement. Wat dat betreft heb je handen wellicht vrijer als je niet in de Commissie Stiekem zit. In ieder geval is Buro Jansen & Jansen, die kritische luis in de veiligheidspels, als het gaat om deze commissie niet erg enthousiast over de inzet en dadendrang…

Op de openbaarheid voor de burger valt tenslotte ook nog één en ander af te dingen. In de verslagen en op de sites geven de diensten niet prijs wat ze niet willen prijsgeven. En wie speurt naar méér, bijvoorbeeld door zijn eigen dossier op te vragen, die krijgt niets te zien:

1. wat aanwijzingen bevat over de werkwijze van de betrokken dienst,

2. wat kan leiden tot identificatie van gebruikte bronnen en

3. wat van actueel belang is voor de staatsveiligheid.

En wat daaronder verstaan wordt, daar wordt “uitdrukkelijk geen mededeling” over gedaan.

Al met al valt die transparantie van Van Hulst best nog tegen.

Ramen en deuren open

Het is dus nog maar helemaal de vraag of het voor de SP als echt linkse partij zo verstandig zou zijn om toe te treden tot de Commissie Stiekem. Het maakt acceptatie door andere partijen, met een schuin oog naar regeringsdeelname op termijn, ongetwijfeld groter. Tegelijk maakt het de profilering ten opzichte van die andere partijen kleiner. Nu kan de SP nog zeggen: “Wij zijn de meest democratische partij. Wij doen als enige NIET stiekem!”. Wel meedoen leidt tot vergoelijking en legitimering van de AIVD en MIVD, óók als je het met hun handelwijze niet eens bent, zonder extra mogelijkheden op toezicht en controle. Het wordt een kilo medeplichtigheid voor een onsje zeggenschap. Beter is het de handen vrij te houden. Om waar nodig flink op de deuren te kloppen van de CTIVD en de Commissie Stiekem, zonder daar in te zitten. Om het te doen met ‘lekken’. Om aan te dringen op meer openbaarheid en controle. Op meer bevoegdheden voor de CTIVD , zoals bijvoorbeeld toezicht op doelmatigheid. Op meer verantwoordingskansen voor de Commissie van de Tweede Kamer, met niet meer het laatste woord aan de ministers. In plaats van nu in een stiekeme commissie te gaan zitten, zou na de volgende verkiezingen het open gooien van de deuren en ramen van de veiligheidsdiensten mede tot inzet van eventuele formatiebesprekingen kunnen worden gemaakt.