Op 30 december vorig jaar werd Mwai Kibaki, kort nadat de kiescommisie hem tot winnaar van de presidents-verkiezingen uitriep, benoemd voor een tweede termijn. Kibaki was de kandidaat van de Party of National Unity - PNU. Zijn belangrijkste rivaal was Raila Odinga van de Orange Democratic Movement - ODM. Over het algemeen is de veronderstelde inschatting dat de aanhang van Kibaki voornamelijk bestond uit leden van de bevolkingsgroep Kikuyu, terwijl de Luo, een andere bevolkingsgroep, de ODM steunde. Tot de avond van de verkiezingen waren de twee kandidaten verwikkeld in een nek-aan-nek-race, hoewel Raila van de ODM aan de winnende hand leek te zijn. Veel supporters van de ODM verwachtten een grote overwinning voor Raila en werden wantrouwig omdat de uitslag uitbleef. Vanaf de 28e gingen veel jongeren de straat op om te demonstreren en chaos te creëren, om zo de kiescommissie te dwingen Raila Odinga tot winnaar uit te roepen.

Ondertussen beschuldigden beide zijden elkaar van fraude. Allerlei onregelmatigheden in het tellen van de stemmen kwamen aan het licht. Ook nu nog is het onmogelijk om te zeggen wie nu eigenlijk gewonnen heeft. Het tellen is onbetrouwbaar en beide kandidaten hebben waarschijnlijk met de uitslag geknoeid. Zeker is dat de haast waarmee Kibaki is benoemd tot een escalatie van de al instabiele situatie in delen van Kenia heeft geleid.

Eurocentrisch

De explosie van geweld in Kenia was voor iedereen een schok. Zo’n plotselinge uitbraak van chaos moet natuurlijk verklaard worden. Twee verklaringen domineren in de nationale en internationale media. Een van deze verklaringen is die van de ‘stammenstrijd’. Dat is een verklaring die alleen dienst doet als herbevestiging van het eurocentrisme: het soort diepgewortelde tribale vijandschappen die de oorzaak zijn van al het geweld bestaan alleen tussen de oren van eurocentristen en kolonialen.

De tweede veel gehoorde verklaring is een interpretatie van het geweld als onderdeel van een ‘democratie in wording’ of een ‘gewelddadige democratie’. Dit suggereert dat mensen hun buren uit hun huizen verdreven, hen levend verbrandden in kerken en andere gruweldaden begingen omdat ze boos waren over de verkiezingsfraude.van de PNU. Volgens deze gedachtengang gingen de PNU supporters vervolgens over tot vergeldingsacties. Ook deze opvatting houdt geen stand. Immers, beide kanten pleegden fraude. Verkiezingen in Kenia zijn nooit democratisch geweest. Dat komt doordat politiek een etnisch karakter heeft en etniciteit is gepolitiseerd. In een land waar sinds de koloniale tijd de kloof tussen arm en rijk dramatisch is gegroeid heeft democratie weinig kans. Mensen hebben een overlevingsstrategie ontwikkeld waarbij ze levensmiddelen vergaren door deel uit te maken van netwerken die ten eerste gebaseerd zijn op etniciteit en ten tweede op klasse. Het gevolg is dat mensen aan de onderkant hun vertrouwen moeten stellen in een soort ‘godfather’ uit een verwante etnische groep die deel uitmaakt van deze netwerken. Dit ‘godfather’-systeem vormt een netwerk van machtsverhoudingen met een grote invloed op het stemgedrag. Het geweld in Kenia moet in relatie tot dit systeem begrepen worden. Het kan niet verklaard worden door een verlangen naar het ‘herstel’ van democratie, maar is een gevolg van de wens van mensen om hun ‘godfathers’ in machtige posities te zien.

Locatie van het geweld

De media was geshockeerd door het geweld. Men kon niet begrijpen hoe zo’n vreedzame natie in enkele dagen kon desintegreren. Maar het imago van Kenia als ‘een oase van kalmte in een roerige regio’ was altijd al overdreven. Fraude, gewelddadige uitsluiting, zelfs moorden op supporters van de oppositie in bolwerken van de regering en algemene onveiligheid zijn sinds het koloniale tijdperk steeds sterkere kenmerken van landelijke verkiezingen geworden. De overeenkomst tussen de PNU en de ODM die nu gesloten is zal onvoldoende zijn om de problemen in de regio’s waar het geweld oplaaide op te lossen. Bovendien is het de vraag of en hoe mensen in staat zijn terug te keren naar gemeenschappen die verscheurd zijn door geweld en wantrouwen, waar economische activiteiten tot stilstand zijn gekomen en mensen helemaal opnieuw moeten beginnen.

Als we het geweld beter willen begrijpen moeten we kijken naar de locatie van het geweld. In de aanloop naar de verkiezingen van 2007 liet het referendum van 2005, over de grondwet, al een ernstig verdeelde en gefragmenteerde natie zien. Etniciteit biedt hiervoor niet de hele verklaring. De uitkomsten van het referendum lieten tegenstellingen zien in gemeenschappen met een gedeelde etnische achtergrond en langs klasse en regionale lijnen. Tijdens de verkiezingen verwierven deze tegenstellingen extra momentum. In elke gemeenschap waar het geweld explodeerde spelen eigen historische, politieke, economische en sociale omstandigheden. Het geweld in Eldoret, bijvoorbeeld, werd voornamelijk veroorzaakt door historische twisten over land en speelde zich vooral af tussen Kalenjin en Kikuyu. Het geweld in Mathare Valley vond plaats tussen Luo en Kikuyu die wedijverden om economische mogelijkheden.

Deze afzonderlijke lokale omstandigheden zijn verweven met landelijke patronen van etniciteit, armoede en toegang tot hulpbronnen, maar hoe deze vorm krijgen verschilt steeds. De media concentreren zich teveel op de landelijke context. We kunnen de geweldsexplosie echter niet verklaren als we ons concentreren op de woordvoerders van de landelijke politiek. In plaats daarvan is het nodig te kijken naar de motivatie van de mensen die het geweld pleegden.

Werkloze mannen

Vaak word een niet nader beschreven groep van werkloze, jonge mannen aangemerkt als de voornaamste geweldplegers. Maar ook door hen als schuldigen aan te wijzen gaan we voorbij aan de beweegredenen van mensen. Zij maken een keuze om zich te laten manipuleren en doen dit alleen als het hen toegang verschaft tot status en andere vormen van macht. Om tot de bodem van het geweld te komen moeten we dus kijken naar hoe mensen zich opvatten als onderdeel van landelijke ontwikkelingen en waarom zij anderen zien als hindernissen voor hun eigen ontwikkeling. Laten we daarom eens wat gedetailleerder kijken naar het geweld in Bondeni, in Mathare Valley, een sloppenwijk in Nairobi waar ik jaren onderzoek deed.

Op donderdag 27 december was het daar relatief rustig. Mensen stonden gemiddeld vijf uur in de rij om hun stem uit te kunnen brengen. PNU en ODM functonarissen ruzieden over procedures en nepotisme en hier en daar leidde dit tot een handgemeen. Maar in het algemeen was de sfeer gespannen maar niet explosief. Echter, de gehaaste inwijding van Kibaki bewoog enkele Lou-jongeren in Bondeni ertoe om Kikuyu-huizen en winkels te plunderen, Kikuyu-vrouwen te verkrachten en met geweld Kikuyu uit de regio te verjagen. Enige tijd later gingen een aantal Kikuyu jongeren over tot vergeldingsacties.

Kikuyu en Luo

Een nadere blik op de geschiedenis van de gemeenschap maakt duidelijk waarom sommige Luo de propaganda geloofden dat Kikuyu een obstakel voor hun eigen overleven vormden. Sinds het einde van de jaren vijftig hebben in Bondeni mensen zich illegaal gevestigd. De vroege stedelijke en zeer arme ‘squatters’ waren afkomstig van door blanke kolonisten gerunde boerderijen waar ze als gevolg van mechanisering overbodig waren geworden. Anderen waren voormalige gevangen, afkomstig uit een van de talrijke gevangenenkampen die opgericht werden om de Mau Mau-opstand, de antikoloniale guerilla die actief was in de jaren vijftig en die voornamelijk uit Kikuyu bestond, te onderdrukken.

Door de inwoners werd Bondeni beschouwd als de oudste gemeenschap van Mathare Valley en ook als de meest welvarende. In Bondeni wordt illegaal alcohol gestookt die in heel Nairobi verkocht wordt. Tientallen jaren lang werd het land aan de andere kant van de rivier die de vallei in tweeën verdeelt, gebruikt om groenten te verbouwen. In de jaren tachtig en negentig begonnen zich echter ook daar mensen te vestigen. Deze nieuwe groep werd gezien als Luo, terwijl de oorspronkelijk bewoners beschouwd worden als Kikuyu. Over deze Luo werd minachtend gesproken door inwoners uit Bondeni.

Dat de identiteit van de mensen in Bondeni zo’n sterk Kikuyu karakter had heeft verschillende oorzaken. In de jaren vijftig en vroege jaren zestig waren Kikuyu de eersten die zich in grote getale vestigden in Bondeni. Andere migranten van het platteland, zoals Lou-mannen, kwamen slechts om te werken. Kikuyu-vrouwen keerden niet terug naar het platteland en bleven dus, waardoor zij vandaag de meeste winkels en cafés in de vallei runnen. Ten tweede, naarmate mensen zich begonnen te vestigen aan de andere kant van de rivier en het land waar vroeger groente werd verbouwd werd overgenomen door anderen, groeide de samenhang van de gemeenschap in Bondeni en kreeg deze sterker een Kikuyu karakter. De wedijver tussen de buren werd gevat in etnische termen die de tegenstellingen tussen de Luo en de Kikuyu in de nationale politieke arena weerspiegelden. Sinds het koloniale tijdperk hebben opeenvolgende regeringen een beleid gevoerd dat erop gericht was om de twee grootste etnische groepen in het land ‘uit elkaar’ te houden.

In de late jaren negentig verwierf de Mungiki-beweging, een beweging met een sterk Kikuyu-profiel, controle over Bondeni. De Mungiki-beweging presenteerde zich als ‘de zonen van de Mau Mau’ en zou in de late jaren tachtig opgericht zijn om de Kikuyu gemeenschap van illegale landbezetters in de Rift Vallei te beschermen. De beweging verwierf bekendheid tijdens de ‘etnische onrust’ veroorzaakt door de regering Moi rond de verkiezingen in 1992 en controleerde alle aspecten van het leven in Bondeni. Haar aanwezigheid veroorzaakte een gespannen klimaat. Jonge, arme Kikuyu-mannen zagen zichzelf opeens in machtsposities en de uitvoering van deze macht veroorzaakte afkeer bij vooral andere etnische groepen. In de ogen van veel inwoners van Bondeni, waaronder ook veel Kikuyu inwoners, gebruikte de Mungiki excessief geweld om controle te houden over de sloppenwijk.

In november 2006 verzetten een groep alcoholstokers uit Bondeni, waarvan meestal wordt aangenomen dat ze Luo zijn, zich met geweld tegen het betalen van ‘beschermingsgeld’ aan de Mungiki. Deze sloeg terug en het resultaat was totale chaos. De militaire politie werd ingezet en veel inwoners werden naar de hoofdweg geëvacueerd waar het Rode Kruis hen opving. Een strikte avondklok en de aanwezigheid van de militaire politie verhinderden de Mungiki ervan de macht opnieuw over te nemen. Het verdwijnen van deze beweging creëerde een machtsvacuüm en verschillende groepen jongeren, in meerderheid Luo, begonnen zich te organiseren.

Toegang tot voorzieningen

De beknopte geschiedenis van Bondeni geeft een beeld van wat er in dit deel van Kenia aan de hand was voordat het geweld eind 2007 begon: spanningen tussen ‘oude’ en ‘nieuwe’ gemeenschappen; tussen groepen jongeren over toegang tot voorzieningen en over controle over grondgebied. In Bondeni werd deze wedijver gelegitimeerd met gebruik van het officiële vertoog over vijandschap tussen de Luo en Kikuyu. Maar als de wedijver er niet was geweest zou dit vertoog betekenisloos zijn geworden, zoals we zien gebeuren in rijkere gemeenschappen.

Zolang lokale grieven niet worden recht gezet en de toegang tot voorzieningen niet in orde gemaakt zal de elitepropaganda die gebruik maakt van etnische concepten in lokale settings reële gevolgen hebben. Zoals eerder gezegd kan het huidige vredesakkoord de problemen van de mensen in Bondeni niet oplossen. De gemeenschappen die getroffen zijn door het geweld hebben geen andere keuze dan vol te houden en opnieuw te leren met elkaar samen te leven. Zodra er echter een barst komt in de samenwerking tussen de ODM en de PNU is er kans op een nieuwe, misschien nog gewelddadigere, golf van geweld. Het gebrek aan oplossingen in de huidige overeenkomst doet mij vrezen dat zo’n nieuwe golf van geweld wel eens niet lang op zich zal laten wachten.

Kima Steadman deed jarenlang onderzoek in Mathare Valley, Nairobi. Zij woont en werkt in Nederland waar haar leven intensief met Kenia verbonden is. Dit stuk werd oorspronkelijk in het Engels geschreven. De vertaling is van Alex de Jong.