Blom beschrijft de omstandigheden waarin de eerste SP het levenslicht zag. Het radicaal-linkse landschap was ernstig verdeeld over een aantal onderwerpen, discussies die geworteld waren in de geschiedenis van de arbeidersbeweging. Zo was er de discussie over de vakbeweging. In de negentiende eeuw waren de vakbonden op plaatselijk niveau ontstaan. Toen bij deze bonden de behoefte groeide om een overkoepelende bond te stichten, gebeurde dit in de vorm van een federatie. Het NAS, nationaal arbeidssecretariaat, was vooral een samenwerkingsorgaan waarin de lidbonden de zeggenschap hadden. Dit gebeurde met de nadrukkelijke instemming van de sociaaldemocratische voorman, Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Door de opkomst van de SDAP eind 19e eeuw, waarbij die partij de dominantie binnen de sociaaldemocratie opeiste, kwam dit systeem onder druk te staan. De SDAP bouwde een eigen vakbondsverbond op, de NVV, die juist centraal gestuurd werd. NAS en NVV zagen zichzelf als de enige ware vertegenwoordiger van de arbeiders, maar beide hadden een duidelijk eigen profiel. De reformistische meerderheid sloot zich aan bij het NVV, de radicale minderheid bleef bij het NAS. Kolthek was al jong in het NAS actief geworden en maakte eind negentiende eeuw carrière als propagandist en bestuurder in de bond. Hij kwam uiteindelijk in de nationale leiding.

Tussen anarchisten en communisten

Een meer recent twistpunt in de linkse beweging in de tijd van Kolthek was de Russische Revolutie. Hierdoor was de discussie tussen revolutionairen en reformisten meer dan een theoretisch verschil van mening geworden. Maar ook binnen het radicale NAS zorgde de revolutie voor onenigheid. Veel NAS-leden waren anarchisten of vrije socialisten. Zij hadden aanvankelijk wel sympathie voor de bolsjewieken, maar hadden ook kritiek. De partijstructuur van de Russische communisten was een struikelblok voor de libertairen. Maar ook de manier van werken van de communistische partij van Holland – CPH - riep weerstand bij hen op.

Kolthek bewoog zich aan het einde van de negentiende eeuw veelvuldig in anarchistische kringen. Vanwege zijn standpunt over verkiezingsdeelname, hij was voor deelname, verwijderde hij zich echter steeds meer van deze groep. In 1917 was na tientallen jaren strijd een belangrijke eis van de sociaaldemocraten ingewilligd: het algemeen kiesrecht werd ingevoerd. De eerste verkiezingen waarbij alle meerderjarige mannen stemrecht hadden, stelde de radicaal-linkse beweging voor een dilemma: deelname aan het parlementaire stelsel, of principiële afwijzing hiervan. De anarchisten kozen voor het laatste, maar Kolthek meende dat zijn achterban in het NAS het niet zou begrijpen als hij het langbevochten algemeen kiesrecht zou boycotten. Kolthek richtte dus een partij op om deel te nemen aan de verkiezingen van 1918: De Socialistische Partij

Kort in de Kamer

De SP is het best te omschrijven als een libertair-socialistische partij. Ook neigde men naar het pacifisme. Kolthek wilde de partij positioneren tussen de CPH en de syndicalisten, tussen het parlement en de anarchisten. Ondanks de moeilijkheden die het gevolg waren van het laveren tussen deze uitersten, lukte het Kolthek om in 1918 een zetel in de Tweede Kamer te veroveren. Hierin vormde hij met de CPH en de Bond van Christensocialisten het radicaal-linkse smaldeel. Ondanks onderlinge samenwerking in de Kamer kwam er al snel verwijdering tussen deze groepen. De CPH probeerde eerst de controle van het NAS te veroveren, maar besloot kort daarna de aandacht te verleggen naar het NVV. Hierdoor raakte de radicale NAS-aanhang ernstig verdeeld. Kolthek, die het NAS als zijn politieke basis zag, raakte politiek steeds verder geïsoleerd. De CPH stelde zich steeds meer op als de enige partij links van de SDAP, terwijl het anarchistische deel van de NAS-aanhang zich verder afkeerde van de parlementaire politiek. Bij de verkiezingen van 1922 verloor Kolthek zijn Kamerzetel. Pas in 1994 zou de naam SP weer terugkeren in het parlement.

Ron Blom: De oude Socialistische Partij van Harm Kolthek. Ontstaan, opkomst en ondergang van een ‘libertair-socialistische’ partij (1918-1928)

Uitgeverij Eburon
Het boek van Ron Blom ontrukt hun naamgenoot aan de vergetelheid en verdient een plekje op plank. ‘Socialisme in Nederland’.