|
Laten we om te beginnen de historische context schetsen. De FAT is opgericht in het midden van de vorige eeuw als een van verschillende pogingen om een onafhankelijke vakbeweging in Mexico van de grond te krijgen. De dominante PRI was er in geslaagd om een sterke en strak georganiseerde tripartite structuur van staat, werkgever en gecontroleerde vakbonden op poten te zetten welke de sociale relaties volledig domineerde. Elke poging tot de oprichting van een onafhankelijke organisatie mislukte in dit vijandige klimaat. In 1960 werd de FAT opgericht door een coalitie van Katholieke organisaties. Middels een netwerk van arbeidersvormingscentra kon ze haar eerste succesjes binnenhalen; erkenning als vakbond in twee staten, in weinig technologische sectoren als de schoenenindustrie. Gesteund door een bredere beweging tegen de PRI, één van de langst regerende partijen ter wereld, ontwikkelde de FAT zich tot een kleine, maar goed georganiseerde militante vakbond. In de jaren tachtig brak voor de FAT een moeilijke periode aan; de doorbraak van de neoliberale agenda, verhoogde buitenlandse investeringen, privatiseringen, de omschakeling naar een export georiënteerde economie, dit alles zorgde een voor drastische verlaging van de lonen, faillissementen en een algehele recessie. Kortom, ontwikkelingen waar elke vakbond in de geïndustrialiseerde wereld mee geconfronteerd werd, deden ook de FAT bijna de das om. De FAT als sociale bewegingDe veranderde economische realiteit maakte dat de omvang en het economisch belang van sociale groepen buiten de traditionele arbeidersklasse in snel tempo toenamen, zowel in de steden als op het platteland. Het meest zichtbare voorbeeld hiervan zijn de arbeiders in de vrijhandelszones, de maquiladora’s, aan de grens met de Verenigde Staten. Zij vormen een weinig beschermd en sociaal ontworteld werknemersbestand van 1,3 miljoen mensen. De FAT reageerde hier politiek en strategisch-organisatorisch op. Politiek door een programma te ontwikkelen gericht op verandering van de Mexicaanse vakbeweging, de samenleving en het politieke krachtenveld. Strategisch door te stellen dat 'de agenda van de vakbond niet enkel gericht kan zijn op het verdedigen of uitbreiden van arbeidsrechten noch op samenwerking met enkel de arbeidsklasse. Samenwerken met andere sectoren en het opnemen van eisen buiten de traditionele vakbonds- en arbeidsthema’s moet de missie zijn van arbeidersorganisaties' (congresresolutie 2001, Mexican Labour News & Analysis). Vakbondsleider Bertha Lujan geeft deze aanpak bondig weer: 'De FAT is niet gewoon een vakbond, maar ook een sociale beweging, actief op de werkvloer, in de buurt en op het platteland'. In de praktijk betekent dit dat de FAT binnen haar structuren boeren, mensen uit de verkrotte voorsteden en werknemers binnen de coöperatieve sector apart organiseerde. Ook bouwde ze netwerken uit rond juridisch advies, training, gender, gezondheidszorg en voeding. Op deze manier kon ze niet-vakbondsgroepen actief binnen de gemeenschappen aan zich binden. Dit resulteerde weer in nieuwe samenwerkingsvormen, zoals bijvoorbeeld het opzetten van vervoer, onderwijs en sanitair in de snel groeiende sloppenwijken. Op economisch vlak werden er coöperatieve bedrijven opgericht als een manier om werkgelegenheid te beschermen. Tegelijkertijd was dit een perfecte manier om te experimenteren met zelfbestuur en inspraak van consumenten. Het meest ambitieuze voorbeeld hiervan is de Bandera coöperatie in Cuernavaca waar zelfbestuur, scholing (popular education) en het produceren van standaard levensmiddelen werden gecombineerd. DoodknuffelenDe open en actieve houding van de FAT om allianties aan te gaan met andere groepen en hen zelfs binnen de eigen rangen te verwelkomen en een plaats te geven, is cruciaal in hun aanpak. Tegelijkertijd heeft dit ook een gevaarlijke kant: onderdrukking en coöptatie, wat we in Nederland ook wel doodknuffelen noemen, van sociale (gemeenschaps-) bewegingen. Dit gevaar wordt onderkend door de FAT en geprobeerd tegen te gaan door een consequente basis-democratische aanpak te respecteren. De congressen van de FAT worden bijvoorbeeld geleid door leden uit de basis en lokale en regionale FAT-leiders. Van de nationale leiding wordt een passieve en luisterende houding verwacht. Op die manier kan het congres, het hoogste orgaan van de FAT, daadwerkelijk leiding kan geven aan de toekomst van de organisatie. Een andere, minder gevaarlijke, maar niet minder moeilijke consequentie van de aanpak van de FAT is dat ze zich engageert in de discussie over een alternatief economisch model. De brede werking van de FAT maakt dat ze ook op het politieke toneel een belangrijke rol te spelen heeft. Zij is dan ook een van de organisaties die de afgelopen twee decennia het voortouw heeft genomen in protesten tegen neo-liberale maatregelen die de hele samenleving treffen. Ook heeft ze de oprichting van een nieuwe onafhankelijke vakbondsfederatie, de UNT (Nationale Unie van Arbeiders) gesteund, is ze actief in allerhande sociale fora en in andere initiatieven op nationaal en internationaal niveau. Internationale solidariteitEen belangrijk aspect van de strategie en werking van de FAT waar we het tot nu toe nog niet over hebben gehad is hun internationale werk. De inwerkingtreding van NAFTA in 1994 en de nefaste gevolgen van dit vrijhandelsverdrag voor arbeiders in alle drie de landen hebben gezorgd voor een toenadering tussen Mexicaanse, Amerikaanse en Canadese sociale en politieke organisaties. In de VS was de onafhankelijke United Electrical Workers (UE) één van de eerste vakbonden om dergelijke allianties aan te gaan. Het cross-border werk van de UE en de FAT begon met het proberen op te zetten van onafhankelijke vakbonden in de grensfabrieken van General Electric en Honeywell. De tegenwerking vanuit de leiding van de fabrieken was uiteraard sterk: activisten werden ontslagen, verkiezingen werden gemanipuleerd, mensen geïntimideerd. Het jaren durende kat-en-muisspel heeft uiteindelijk geleid tot de ontwikkeling van een andere, wél succesvolle tactiek: het opzetten van workers centres (arbeiderscentra) in dorpen zoals Juarez, waar de arbeiders van de maquiladora’s wonen. De centra zette scholingen op poten, gaven juridisch advies en ondersteuning, vingen nieuwkomers op... En konden zo, buiten de klauwen van het management om, een machtsbasis opbouwen die ook voelbaar is ìn de fabrieken. Door uitwisselingen van arbeiders uit Mexico en de VS met de bedoeling elkaar te leren kennen, elkaars werk, gezin en leven, hebben de UE en de FAT geprobeerd solidariteit en begrip te kweken aan beide zijdes van de grens. Deze worker-to-worker exchanges omvatten bezoeken, maar ook het uitwisselen van brieven en foto’s, en natuurlijk van bedrijfsinformatie, scholingen en actie-ideeën. Cross-border werk vergt een lange adem, zonder veel successen. Pogingen om de vakbond in fabrieken in Mexico erkent te krijgen middels ondersteuning van Amerikaanse vakbondsleden van fabrieken van hetzelfde moederbedrijf, hebben niet zelden geleid tot de sluiting van de Mexicaanse of Amerikaanse fabriek. Maar er zijn ook overwinningen geboekt. De erkenning van een vakbond in de textielfabriek in Vaqueros Navarra, Mexico, eind 2007 bijvoorbeeld. Of de steun van de FAT aan de EU in haar werk om Mexicaanse migranten in de VS te organiseren. Een ander recent voorbeeld is de steun van de FAT aan de UE om arbeiders uit de publieke sector in de zuidelijke staat North Carolina de onderhandelingsrechten geformuleerd in NAFTA en de verdragen van de ILO toe te kennen. Een campagne die ook gesteund werd door de global union Public Services International en gewonnen werd. Specifieke omstandigheden?Mexico kent uiteraard een aantal omstandigheden die wij niet hebben: een overheersende tripartite relatie tussen vakbond, staat en werkgever wat het opzetten van onafhankelijk vakbonden moeilijk maakt en de aanwezigheid van een grote groep boeren en hyper-precaire arbeiders om allianties mee aan te gaan -- om er twee te noemen. De ontwikkeling en strategie van de FAT kan dus niet zomaar gekopieerd worden. Toch kunnen we wel enkele dingen van hen overnemen in ons eigen werk hier. Bijvoorbeeld de consequente en langdurige relaties die de FAT binnen en vooral ook buiten de vakbeweging hebben gekoesterd. Ook de pogingen om hun cross-border werk voort te zetten in de openbare sector is interessant. Net als het openen van de organisatie voor groepen die zich op een andere basis dan de arbeidersklasse organiseren, zou een eye-opener voor Europese vakbonden en arbeidersorganisaties kunnen zijn. De Engelsman Richard Leitch is actief in new unionism, een overwegend Engelstalig netwerk dat nieuwe vakbondsstrategieën onderzoekt, deelt en uitwerkt. Website: www.newunionism.net Dit artikel is vertaald en bewerkt door Saskia Mannessen. Literatuur
David Bacon, The Children of NAFTA, 2005
Kate Bronfenbrenner, Global Unions, 2007
Janice Fine, Worker Centers, 2005
Dale Hathaway, Allies Across The Border, 2000
Antony Ince, Beyond 'Social Movement Unionism'?; Understanding and Assessing New Wave Labour; Movement Organising, 2007
Dirk Kloosterboer, Innovative Trade Union Strategies, 2007
Mexican News and Labor Analysis op www.ueinternational.org, 1996 en verder
Kim Moody, Workers In A Lean World, 1997
Vanessa Tait, Poor Workers' Unions, 2005 |
