De standaardverklaring voor de huidige crisis is dat het een financiële crisis betreft die in de banksector is uitgebroken. Dat klopt alleen op het eerste gezicht. De huidige crisis heeft een veel langere voorgeschiedenis. De wortels liggen in de eerste helft van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Tijdens de oliecrisis werd het eerste symptoom van de huidige crisis zichtbaar. Omdat de olieprijzen scherp stegen, beschikten de olieproducerende landen opeens over een heleboel geld. Geld dat op een winstgevende manier geïnvesteerd moest worden. De sjah van Perzië wilde 300 miljoen Ecu (de toenmalige Europese rekeneenheid, evenveel waard als de dollar) in Krupp investeren en kwam erachter dat de hele firma bij elkaar nog niet zoveel waard was. Een prangend probleem werd zichtbaar; waar moest al dat geld heen?

De hele geschiedenis van het neoliberalisme sindsdien is de geschiedenis van de beantwoording van die vraag; 'wat te doen met gigantische geldsommen die niet meer in productief kapitaal omgezet kunnen worden?' Er werden antwoorden gevonden die tot op heden de structuur van de wereldeconomie tekenen.

Een beetje Marx

In essentie bestaat kapitalisme eruit dat iemand geld in een bedrijf steekt en na afloop meer geld terugkrijgt. Dit 'meer' is het belangrijkste zo niet het enige motief voor economisch handelen in het kapitalisme. Voor succesvol verwerven van dit 'meer' zijn bepaalde voorwaarden noodzakelijk. In deel 2 van Het Kapitaal heeft Marx geprobeerd te verklaren hoe deze reproductie van kapitaal functioneert en Rosa Luxemburg is in 'De accumulatie van kapitaal' op problemen en zwakheden van het marxistische model ingegaan. Beiden maken duidelijk dat een vermeerdering van het kapitaal, de 'reproductie op een uitgebreid niveau', zoals Marx het noemde, alleen mogelijk is als vooruitlopend op een (groeiende) vraag alvast de daarvoor benodigde productiemiddelen gemaakt worden. Alles moet klaar staan voor een vraag die zich pas in een volgende productiecyclus voordoet. Althans als het goed is. Want bij een verkeerde inschatting en ontbrekende vraag, blijf je dus met die productiemiddelen zitten. Dit is een proces dat inherent is aan het systeem en dat regelmatig tot crisis leidt. Oplossingen zijn er in twee richtingen: het vernietigen van kapitaal (de onbruikbare productiemiddelen) of het creëren van nieuwe vraag. Beide oplossingen komen regelmatig voor.

In de jaren zestig, zeventig krijgt dit proces echter een nieuw karakter: het overschot van opgehoopt kapitaal wordt zo groot dat vernietiging, noch kunstmatig gecreëerde vraag uitkomst bieden, rendabel maken lukt niet. Het kapitaal verliest zijn speciale karakter, het brengt geen winst meer voort en is nog slechts een pot met geld. En dat is een schrikbeeld voor kapitalisten, daar moest een oplossing voor worden gevonden. In de jaren zeventig werden allerlei oplossingen gezocht; de meest duurzame bleken die waarin het geld omgezet werd in fictief kapitaal.

Fictief kapitaal

Fictief kapitaal is kapitaal dat groeit zonder in de tussentijd iets van doen te hebben met productie van goederen. Oftewel je leent iemand geld, die dat met rente moet terugbetalen, zonder dat aan die ruimere terugbetaling een toename van productie ten grondslag ligt. De eerste debiteuren waren de regeringen in de Derde Wereld. Ze dreven hun landen binnen de kortste keren in de eerste schuldencrisis – in 1982 ging Mexico failliet. Verder werd de financiële markt uitgebreid met steeds meer 'financiële producten' die weliswaar aanspraak maakten op geld, maar die nergens door gedekt waren of zijn. Als deze aanspraken betaalbaar gesteld zouden moeten worden, moet iemand ervoor opdraaien. Vaak worden ze overgenomen door staten die daardoor een immense schuldenlast opbouwen –de Verenigde Staten alleen al hebben op dit moment een schuld van meer dan 10 biljoen dollar, nog zonder dat de gevolgen van de crisis worden meegerekend. Maar ook privé-personen spelen een rol, zoals de hypotheekcrisis in de VS laat zien. En ook van de staatsschulden krijgt uiteindelijk de bevolking de rekening gepresenteerd. De afbraak van sociale voorzieningen, de uitverkoop van publieke bezittingen, de vernieling van de infrastructuur: het gebeurt niet zonder reden.

Als men zich ervan bewust is dat dit proces, met overtollige productie waar geen vraag aan ten grondslag ligt en aanspraak op kapitaal waar alleen schuld tegenover staat, inherent is aan de structuur van het kapitalisme, is het natuurlijk onzinnig om van een ‘zelfstandige’ rol van de financiële markt te spreken. Het klopt dat in tijden van Keynesiaanse regulering de financiële markten hoofdzakelijk krediet beschikbaar stelden voor productie. Tegenwoordig is het de sector waar de winstcijfers behaald worden die elk kapitaal als voorbeeld dienen en die daarmee tekenend is voor de zogenaamde 'reële economie'. De sommen die circuleren in de financiële sector zijn ontstaan in deze reële economie en die wordt dus ook getroffen door de vernietiging ervan. De geschiedenis van het moderne financiële kapitalisme, of zo men wil: het neoliberalisme, is de geschiedenis van hoe de uitbraak van de crisis sinds eind jaren zestig, begin jaren zeventig, vooruit geschoven wordt. Dat kan nog een keertje voor een paar jaar lukken of het hele bouwsel stort dit keer in – maar vermijdbaar is de ineenstorting niet.

Dat weten de neoliberale voorstanders van regulering ook. Zij staan nu even machteloos tegenover de ineenstorting van hun model als destijds de Keynesianen stonden tegenover de teloorgang van dat van hen. Wie nu niet stuurs 'gewoon doorgaan' aanraadt, of blind voor de geschiedenis een 'terugkeer naar Keynes' suggereert, kan alleen maar proberen door te blijven modderen. Maar de rek is er uit. Er moeten meer diepgaande, nauwkeurige vragen worden gesteld, veel dieper gaande breuken moeten zichtbaar gemaakt worden. De consequentie moet getrokken worden: het kapitalisme is een tot op het bot crisis-gevoelig systeem, een systeem dat op de lange termijn niet gecontroleerd en gereguleerd kan worden.

Infrastructuur en sociale voorzieningen garanderen

Op het moment kunnen we het volgende zeggen:

1. De interventie van alle regeringen is gericht op het garanderen van het functioneren van het systeem. Daarin moet de staat een beslissende rol spelen door winsten niet alleen te garanderen maar ook de uitbetaling ervan direct te organiseren. Een dergelijk systeem kan alleen met geweld functioneren en oorlogen om de wereldorde in stand te houden zijn er dan ook een integraal onderdeel van. Daarom zijn acties tegen het instrument van deze oorlogen, de NAVO, zo belangrijk

2. Zelfs als er een nieuwe, zelfstandige groei van het kapitalisme mogelijk zou zijn – iets dat ik betwijfel – dan is dat met het oog op het tekort aan fossiele grondstoffen, de klimaatverandering en de voedselcrisis toch niet wat wij willen. De ecologische crisis vraagt om oplossingen die breken met de logica van voortdurende groei.

3. Het is niet fout om het functioneren van de economie veilig te stellen – zonder functionerend geldsysteem en arbeidsmarkteconomie komt ons dagelijks leven in het geding. Daarom zijn de tot nu toe gedane voorstellen voor regulering niet fout, maar ze zijn absoluut onvoldoende. Ingrepen in de economie moeten ook de oorzaak van de crisis aanpakken en moeten dus antikapitalistisch van karakter zijn, ingaan tegen de logica van het systeem. Ook al kan het kapitalisme niet van vandaag op morgen afgeschaft worden.

Een centraal punt voor een dergelijke aanpak is het garanderen van sociale rechten. De Europese leiders garanderen de individuele spaartegoeden, wij moeten eisen dat er ook een garantie komt voor het collectieve tegoed, de maatschappelijke infrastructuur en sociale voorzieningen. Dat is waar de huidige rijkdom voor garant moet staan, voordat die in handen valt van beleggers en de financiële markt: uit alle inkomsten, en bovenal uit de bedrijfswinsten, moet een allesomvattende verzekering voor iedereen gevormd worden.

Dat moet nu gebeuren. En het zou daarbij helpen als we manieren vinden om grootschalige toe-eigening van datgene wat we nodig hebben ook werkelijkheid te maken. We moeten van de banken leren en onze eigen eisen niet te bescheiden maken!

Dit artikel verscheen eerder in de Sozialistische Zeitung

Zie ook: dossier antikapitalisten over de crisis