In welke opzicht is de huidige crisis anders dan zijn voorgangers in de laatste twintig jaar?

“Deze crisis komt in een tijd van wereldwijde sociale problemen, zoals de klimaatverandering en de voedselcrisis in de Derde Wereld. Dit zijn problemen die veroorzaakt zijn door neoliberaal beleid in de landbouwsector en de invloed van auto-industrie lobbyisten en verergerd door speculaties over toekomstige markten van levensbehoeften. Het samenkomen van deze crisis van beschaving en de economische en financiële problemen geeft deze crisis een specifiek karakter. Bovendien is deze crisis wereldwijd van aard, meer nog dan ooit tevoren, zelfs tijdens de aandelencrisis in Azië.”

Hoe ziet dit wereldwijde karakter van de crisis eruit?

“Het epicentrum van de crisis ligt in de Verenigde Staten en Brittannië, twee kernlanden in de financiële globalisering – een globalisering die geleid heeft tot een vermeerdering van fictief kapitaal op zo'n schaal dat het hele kredietsysteem is geïnfecteerd. Mini-crashes en de extreme instabiliteit van prijzen kondigden de crisis aan door het verbreiden van zogenaamde 'negatieve verwachtingen' bij bedrijven en huishoudens. Een ander ernstig effect is het sterk negatief beïnvloeden van pensioenfondsen gebaseerd op aandelen. Als gevolg van de verlamming van de kredietverstrekking spreid de crisis zich uit over bedrijven en huishoudens die onder dwang of uit gewoonte hun toevlucht zoeken tot persoonlijke leningen. Dit mechanisme is meer ontwikkeld in de landen waar ontroerend goed en hypotheken de motors waren van de kunstmatige groei in de jaren 2002-2007 en waar de koppeling van pensioenfondsen aan de financiële markt het meest wijdverbreid is. Maar ook geen enkele van de oude geïndustrialiseerde landen ontsnapt aan de crisis. Als gevolg van liberalisering bestaan er nauwe banden tussen uitwisseling en directe investeringen en dit betekent dat de recessie van de ene naar de andere economie over springt.”

Welke rol zullen de zogenaamde 'opkomende economieën' spelen in de ontwikkeling van de crisis?

“De integratie van China in de Wereldhandelsorganisatie heeft deze al geholpen zich voor te bereiden op de crisis. Een kwalitatieve toename in de omvang van de arbeidsreserve in de industrie was een van de belangrijkste oorzaken van de wereldwijde verandering in de krachtsverhoudingen tussen arbeid en kapitaal en van de 'tendentiële toename van uitbuiting', zoals de Franse marxistische econoom Michel Husson het noemt. We horen vaak dat de opkomende economieën zich loskoppelen van de wereldeconomie en dat ze redelijk immuun zijn voor de crisis. Dit klopt niet. Het begin van de recessie in de VS en nu in Europa heeft geleid tot een afname van de export en van de groei in Japan en China. We kunnen nu al de gevolgen hiervan zien voor de Duitse export van machines en voor de export van landbouwproducten uit landen als Argentinië. Het wilde Chinese kapitalisme betekent een race om investeringen in fabrieken, infrastructuur, kantoren en huisvestiging – een race gemarkeerd door de chaos van competitie waar Marx zo veel over schreef. Isaac Johsua herinnerde ons eraan dat de crisis van 1929-1931 om twee polen draaide, de VS en Duitsland. Deze crisis kan hetzelfde karakter krijgen met China en Azië als het toekomstige centrum van een overproductie crisis. Twee nieuwe 'New Deals', één in de VS en één in China, zouden dit scenario zonder twijfel kunnen verhinderen. Maar hiervoor is in beide landen de formatie nodig van een sociale machtsfactor die streeft naar een grootschalige herverdeling van de welvaart. De politieke omstandigheden die dit mogelijk zouden maken bestaan bij lange na niet. Wat overheerst is het idee van de heersende klasse dat met een paar kleine aanpassingen het systeem zoals het bestaat gered kan worden."

Je sprak over de relatie tussen de kredietcrisis en de ecologische crisis. Kun je daar nog iets meer over vertellen?

"De snelheid waarmee het klimaat verandert vind betekent dat de bevolking van de armste en meest kwetsbare landen bloot gesteld zal worden aan de gecombineerde impact van wereldwijde recessie, klimaatverandering en het landbouwbeleid dat hen is opgelegd. Een bedreiging voor de gehele beschaving wordt nu benadert alsof het om kwestie van het bewaren van de orde ging. Maar in sommige landen zal de gecombineerde impact zonder twijfel zo sterk zijn dat de economie er zwaar onder lijdt, de recessie heviger wordt en er massale reacties van de uitgebuite bevolking zullen komen."

François Chesnais is lid van de wetenschappelijke raad van ATTAC-Frankrijk en auteur van verschillende boeken over economie. Dit artikel verscheen eerder in International Viewpoint.

Zie ook: dossier antikapitalisten over de crisis