De wortels van de revolutieDe overwinning van de rebellen op de dictatuur van Fulgencio Batista in 1959 kan het beste geïnterpreteerd worden met behulp van Trotsky’s theorie van ‘permanente revolutie’. Met betrekking tot Cuba is deze theorie relevant omdat ze laat zien hoe socialistische revoluties plaats kunnen vinden in landen waar nog geen ontwikkeld kapitalisme bestaat. Het is opmerkelijk dat juist Cuba voor de revolutie, alhoewel het geen ontwikkeld kapitalisme kende, wel een heersende klasse had die investeerde in industrie en landbouw en van de meest moderne technieken genoot; het eiland kende voor grote delen van west Europa treinen, vliegverkeer, telefoon en televisie. De Cubaanse heersende klasse was afhankelijk van Amerikaanse bedrijven en de Amerikaanse staat: Cuba was een Amerikaanse neo-kolonie, groteske sociale ongelijkheid was het gevolg. In de officiële lezing van de Cubaanse staat was de revolutie het hoogtepunt van een traditie van sociaal verzet die teruggaat tot de strijd tegen de slavernij, de strijd voor nationale onafhankelijkheid tegen Spanje en zelfs tot de inheemse opstanden tegen het kolonialisme. Een probleem met de interpretatie van geschiedenis door staten is dat tegenstrijdigheden maar al te vaak genegeerd worden. Zo zou het officiële marxisme-leninisme van de Cubaanse Communistische Partij – CCP – een onafgebroken lijn vormen die teruggaat tot Partido Socialista Popular, de Moskou volgende Cubaanse communistische partij uit de jaren vijftig. Maar de PSP en de meeste andere pro-sovjet partijen zagen de volksopstand van 1959 niet als een socialistisch proces. Maar we kunnen wel verbanden leggen tussen de revolutie van 1959 en eerdere verzetsbewegingen in de Cubaanse geschiedenis, vooral de bewegingen die sinds het begin van de twintigste eeuw onder leiding Antonio Maceo en José Martí streden tegen de slavernij en voor onafhankelijkheid. Gedurende de eerste helft van de twintigste eeuw ontstond in Cuba een rijke traditie van verzet; het land kende een onafhankelijke partij van niet-blanken in de jaren twintig, een arbeidersrevolutie tegen de dictatuur van Machado in 1933 en een lange geschiedenis van anarchistisch en communistisch vakbondsactivisme en anti-imperialistisch verzet tegen Amerikaanse firma’s in de suikerindustrie. Maar de opstand tegen Batista was van een heel ander orde. Wie was Batista? Hij was een sergeant met banden met de burgerij en hij was degene die leiding gaf aan het ontwikkelen van een liberaal democratische orde zoals vastgelegd in de grondwet van 1940. En hij was de kandidaat gesteund door de PSP in de eerste vrije verkiezingen, in 1939. Na verschillende coups en de verlamming van het politieke proces keerde Batista in 1952 terug; als dictator vervolgde hij ook zijn voormalige vrienden in de PSP en de vakbond CTC. De revolutie van 1959 was het succes van de beweging van een jonge generatie, gefrustreerd door een politiek en economisch systeem gedomineerd door een heersende klasse in dienst van de VS. Geen enkele partij of andere organisatie verdedigde de onderdrukte en verarmde massa’s. De beweging van 26 Juli vulde deze leegte. De beweging bestond voornamelijk uit studenten en werd geleid door de jonge advocaat Fidel Castro. Een aanval op de kazerne van de militaire politie in Moncada in 1953 was het startsein van hun strijd. Het doel: het omverwerpen van de dictatuur en het herstel van democratie. Na vrijlating uit de gevangenis ontmoette Castro andere ballingen in Mexico met wie hij een guerrilla-leger vormde dat drie jaar na zijn terugkeer in Cuba Batista en zijn volgelingen zou verjagen. Zonder de steun van de landloze boeren en arbeiders – de ‘verworpenen der aarde’ – en de illegale studentenvakbond en zelfs kerkgroepen zou dit ze nooit zijn gelukt. Maar de Cubaanse revolutie is niet alleen de gebeurtenissen van 1959. Massamobilisaties, beslissingen van de nationale leiding en internationale druk leidden tot politieke verschuivingen, draaien en tegenstellingen. De evolutie van de Cubaanse revolutie verliep in verschillende stadia. De jaren zestig; revolutie en radicalisering Het decennium na de overwinning van de revolutie werd gekenmerkt door pogingen om de kapitalistische en neo-koloniale verhoudingen af te schaffen. De leiding rond Castro moest meteen de confrontatie aangaan met internationale druk terwijl de arme bevolking niet alleen het bezit van de gevluchte rijken vernielde of overnam maar zich ook organiseerde in hun wijken en fabrieken en plantages bezette. Het verschaffen van onderwijs, gezondheidszorg en huisvesting was de eerste prioriteit voor de revolutionairen. Hiernaast vonden in hoog tempo landbezettingen en nationalisaties van bedrijven plaats. Dit leidde snel tot een hevige confrontatie met de kapitalisten die op hun beurt banden hadden met de Verenigde Staten. De Cubaanse leiding, op zoek naar steun, werd in de armen gedreven van de Sojvet-Unie. Ideologisch speelden de ideeën van Che Guevara over het creëren van een ‘nieuwe, socialistische mens’ een belangrijke rol. Gelijke rechten voor vrouwen en zwarten waren ook belangrijke kenmerken van deze periode. In twee jaren van confrontatie met de VS en massamobilisaties kreeg de Cubaanse revolutie definitief een socialistisch karakter en werd zij een voorbeeld voor andere landen die rond dezelfde tijd hun onafhankelijkheid wonnen. De jaren zeventig: Normalisatie en institutionalisering De jaren zeventig waren een stap terug na het radicalisme van de jaren zestig. Cuba moest overleven in een context bepaald door de Koude Oorlog, omringd door kapitalisme. Op paradoxale wijze raakte de revolutie geïnstitutionaliseerd. Na haar eerste congres in 1968 deed de Cubaanse Communistische Partij verwoede pogingen om de economie onder staatscontrole te brengen – iets waar ze nooit volledig in zou slagen. Dit was ook de tijd dat de revolutie duidelijk vruchten afwierp: de levensstandaard werd hoger en Cuba bereikte het hoogste niveau van inkomens en sociale gelijkheid in Latijns Amerika. Internationaal werd Cuba een supermacht onder Derde Wereldlanden. Als leider van de Beweging van Ongebonden Landen leverde Cuba een bijdrage aan revolutionaire en anti-imperialistische bewegingen en de strijd tegen koloniaal racisme in Zuid Afrika. Economisch werd Cuba deel van het Sovjet-blok maar politiek behield het altijd zijn onafhankelijkheid. Dit is onder andere de reden waarom Cuba niet samen met de Sovjet-Unie ineenstortte. De Cubaanse regering was niet een regering opgelegd door het Rode Leger maar het resultaat van inheemse mobilisaties en processen. Bij tijd en wijle botsten de belangen van de Sovjet-Unie zelfs met het Cubaanse beleid, zoals toen Cuba opstandelingen in Nicaragua, El Salvador en in de jaren tachtig in Angola terzijde stond. De jaren tachtig: nieuwe tegenstellingenDe zogenaamde normalisatie van Cuba - de institutionalisering van de revolutie en de groei van de bureaucratie – was de voornaamste oorzaak van de vele sociale tegenstellingen die zichtbaar werden in de jaren tachtig. De staat probeerde deze tegen te gaan met een hevige campagne tegen corruptie en de pro-kapitalistische invloeden die ontstonden als gevolg van de ontwikkelingen in het oost-blok. Tegelijkertijd opende Cuba voorzichtig de deuren van zijn economie – nooit helemaal gesloten – voor investeringen uit westen en werd het minder afhankelijk van de Sovjet-Unie. Tegelijkertijd werd de hegemonie van Communistische Partij op politiek en ideologisch gebied versterkt. De jaren negentig: De speciale periode en de nieuwe Cubaanse economie. De val van de sovjet-unie bleef niet zonder gevolgen voor de Cubaanse economie. De groei van het Bruto Nationaal Product van het eiland liep terug tot nul procent en het land verloor zijn gesubsidieerde handel met de Sovjet-Unie, voorheen een belangrijk deel van de economie. Meer dan één miljoen mensen brachten in stedelijke bijeenkomsten hun stem uit over het bepalen van prioriteiten en het Centrale Comité en Politieke Bureau van de CP werden drastisch vernieuwd. Op lokaal niveau werd de economie gedemocratiseerd. Op nationaal niveau waren de economische gevolgen dramatisch. De vijfjarenplannen werden afgeschaft, het bezit en gebruik van Amerikaanse dollars gelegaliseerd en buitenlandse investeringen in alle sectoren buiten de gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting en defensie werden toegestaan. Er werd geleidelijk een systeem van ‘socialistisch competitie’ ingevoerd waardoor gedecentraliseerde bedrijven met elkaar gingen concurreren. Het doel was het betreden van de internationale markt en tegelijkertijd de vruchten van de revolutie, zoals de sociale gelijkheid en publieke voorzieningen, zoveel mogelijk te bewaren. Dit beleid stelde de economie na 1996 weer in staat om te groeien en de eenpartijstaat overleefde. Gedurende de hele jaren negentig kon de staat zwaar investeren in gezondheidszorg en onderwijs. Maar er ontstonden ook nieuwe tegenstellingen – diegene met toegang tot buitenlandse valuta, vooral blanke Cubanen met familie in het buitenland, konden zich een nieuwe levensstijl veroorloven. Materiële ongelijkheid leidde tot raciale verschillen, net zoals in de dagen voor de revolutie. De diversiteit van de Cubaanse samenleving werd zichtbaar: hiphop-artiesten bekritiseerden racistische opvattingen, homoseksuelen werden op sympathieke wijze afgebeeld in films, de overheid erkende de positie van rastafari-gemeenschappen in het oosten van Cuba. Na Argentinië was Cuba het tweede land in Latijns Amerika dat de rechten van transseksuelen erkende. De economische beperkingen dwong de Cubaanse landbouw groener te worden; het gebrek aan pesticide leidde tot organische landbouwmethodes en meer kleinschalige landbouw tot een gevarieerder, minder uitputtend, gebruik van de grond. De nieuwe eeuw bracht een nieuwe periode in de ontwikkeling van de Cubaanse revolutie. Naarmate linkse bewegingen aan de macht kwamen in Latijns Amerika kreeg Cuba nieuwe vrienden – op staatsniveau maar ook onder de bevolking van Latijns Amerika. Vooral de ‘Bolivariaanse Revolutie’ in Venezuela biedt Cuba mogelijkheden die onmogelijk waren tijdens de internationale isolatie in de jaren na de val van de Sovjet-Unie. Maar uiteindelijk zal het voortduren van het socialistische project afhangen van het niveau van sociale mobilisaties voor democratische en progressieve idealen. |
