Robert Service heeft nu een stevig boekwerk over Trotsky geproduceerd, na eerdere boeken over Lenin en Stalin te hebben geschreven. In tegenstelling tot Deutscher, zo deelt hij ons mede, staat Service vijandig tegenover de revolutie en de leiders ervan maar was hij geïrriteerd door 'de goede naam' die Trotsky in het westen heeft. Dat laatste is nieuws voor mij. Service's kijk op Trotsky kan in één zin worden samengevat: 'Trotsky was een koelbloedige en meedogenloze moordenaar en moet als zodanig worden aangeklaagd'.

Service's aanpak biedt ondanks zijn pretenties niets nieuws en was gedurende het grootste deel van de vorige eeuw vaste prik voor de meeste anti-communistische en pro-stalinistische ideologen. Service vertelt ons dat Winston Churchill Stalin steunde tegen Trotsky tijdens de Moskouse showprocessen tegen de oppositie. De ouwe ijzervreter wist goed hoe revolutionairen te onderscheiden van conservatieven.

Churchill’s essay over Trotsky als de 'mensenvreter van Europa' is geschreven met een stijl en passie die in de buurt komen van die van zijn doelwit. Jammer genoeg kan hetzelfde niet gezegd worden van Service's moeizame proza. Enkele van zijn beschuldigingen zijn zo onbeduidend dat we ze maar het beste kunnen negeren. Wat betreft de meerderheid van de belangrijke kwesties – het gevaar dat de partij in de plaats zou komen van de staat, de noodzaak van een bondgenootschap met sociaal-democraten tegen Hitler, het lot dat de Joden te wachten zou staan als de nazi's aan de macht zouden komen en zijn waarschuwingen voor een Duitse aanval op de Sovjet-Unie – heeft Trotsky keer op keer gelijk gekregen.

Het is weinig verbazend dat historici die graag betogen dat Trotsky slechts een gefaalde Stalin was zelden schrijven over wat er gebeurd zou zijn als de tsaristische generaals Kornilov, Denikin en Yudenich gezegevierd hadden in plaats van de bolsjewieken. Een ding is vrijwel zeker: aangezien deze de revolutie neerzetten als het werk van de Joden zou er een golf van bloedige pogroms plaatsgevonden hebben.

De socialistische revolutie was, in tegenstelling tot de burgerlijke revoluties die in de zestiende tot achttiende eeuw Europa van aangezicht deden veranderen, een bewust gepland project, een project bestemd voor een meer ontwikkeld land dan Rusland. Zelfs voor de leiders van de bolsjewieken was de revolutie van 1917 een sprong in het onbekende. De partij hoopte op een Duitse revolutie die het Russische isolement zou doorbreken en Europa zou veranderen. De belangrijkste internationale machthebbers besloten echter de contra-revolutie te steunen, hetgeen leidde tot een burgeroorlog die gewonnen werd door het Rode Leger. De prijs die voor de overwinning betaald moest worden was vreselijk, de boeren raakten vervreemd van de communisten als gevolg van confiscaties van hun oogsten en de oorlog van 1918-21 eiste de levens van een groot deel van de kleine arbeidersklasse. Veel van de overlevenden werden snel opgenomen in het nieuwe staatsapparaat.

Trotsky, oprichter en organisator van het Rode Leger, was ongetwijfeld meedogenloos in de strijd voor de overwinning – net zoals Lincoln tijdens de Amerikaanse burgeroorlog. Hun thuisfront uitgeput en internationaal geïsoleerd besloten de bolsjewistische leiders, geobsedeerd door het lot van Saint-Just en Robespierre, dat ze koste wat kost aan de macht moesten blijven. Een vroeg gevolg hiervan was de bloedige repressie van de opstand van matrozen in Kronstadt. Later volgde het stalinisme dat niet alleen de aspiraties van de revolutie maar ook de meeste van haar leiders vernietigde.

Negentig procent van het centraal comité van Lenin werd afgeschilderd als verraders en geëxecuteerd. Stalin doodde meer bolsjewieken dan de tsaar. Oude antisemitische karikaturen die Trotsky afschilderden als een marionet van Hitler werden tijdens het Hitler-Stalin pact uit de circulatie genomen om de Führer niet te irriteren.

Pogingen om de Sovjet-Unie van binnenuit te veranderen faalden – grotendeels omdat de bureaucraten hun macht weigerden op te geven. Uiteindelijk capituleerde de bureaucratie voor het wereldwijde kapitalisme. Het domein van noodzaak werd nooit vervangen door dat van vrijheid en zelf-emancipatie, zoals Marx had gehoopt. De Sovjet-Unie eindigde, zoals Trotsky voorzien had, met de restauratie van kapitalisme.

Trotsky: A Biography, by Robert Service 600pp, Macmillan, 30,99 euro