|
Op uitzendkrachten wordt dubbel winst gemaakt: door het uitzendbureau en door het bedrijf waar zij terecht komen en dat goedkoper af is dan als het een vaste kracht had ingehuurd. Van Koppelbazen naar ZZPersOp zich is tijdelijke arbeid geen nieuw verschijnsel. In de jaren zestig was het werven van personeel door derden die daarvoor een deel van hun loon afroomden nog verboden. Mensen die dat toch deden werden koppelbazen genoemd. In de jaren negentig werd de uitzendbranche echter een van de snelst groeiende markten. De groei van deze branche is niet los te zien van de al langer durende tendens van flexibilisering van de arbeidsmarkt. Dat is een ontwikkeling die samen optrok met de opkomst van het neoliberalisme en de daarbij horende veranderende ideeën over arbeid, samenleving en economische ontwikkeling. Een nieuwe, meer ‘flexibele’ vorm van werken zou beter aansluiten op onze geďndividualiseerde maatschappij en zogenaamd ook op de snelle levensstijl van de nieuwe werknemers zelf. Belangrijker nog is dat flexibele productie beter zou kunnen reageren op de snelle veranderingen in vraag, aanbod en prijzen. De werknemers die centraal staan in deze visie zijn goed opgeleide specialisten, vaak werkzaam in de ICT, bedrijfscommunicatie of financiële sector, die op verschillende plekken ingezet kunnen worden. Als neoliberalen het over deze mensen hebben, spreken ze liever niet over van loonarbeid afhankelijke werknemers: er wordt juist een beeld geschetst van kleine zelfstandigen of mini-ondernemingen. Zelfstandigen Zonder Personeel bijvoorbeeld die werkzaam zijn via een (gespecialiseerd) detacheringbureau. Zolang de arbeid die zij leveren schaars genoeg is en de economie groeit hoeven deze mensen niet direct te vrezen voor hun arbeidsomstandigheden. Maar wat wanneer zij meer concurrentie krijgen op de arbeidsmarkt of de economie in het slop raakt? De wereldwijde economische crisis die in 2008 uitbrak heeft ZZP’ers hard getroffen. Hun werkloosheid valt deels buiten de officiele statistieken en zij kunnen minder een beroep op de sociale voorzieningen doen. Het ondernemingsrisico is bij de loonafhankelijke ZZP’er te komen liggen die als het slecht gaat opeens zonder werk zit. Ondertussen heeft de werkgever wel de lusten maar niet de lasten. Onder lager opgeleiden heeft deze ontwikkeling tot gevolg dat werknemers met een toch al zwakke positie op de arbeidsmarkt, onbeschermd zijn tegen de grillen van internationale kapitaalstromen. Werkeloosheid en vermindering van loon liggen constant op de loer, reistijden en werkzaamheden kunnen van de een op de andere dag veranderen. In de bouw (één van sectoren bij uitstek waar ZZP’ers werkzaam zijn) werd het uurloon van menig ZZP’er met meer dan de helft verminderd. In sectoren als de bouw of het transport kan het voorkomen dat werknemers bij vier of meer bedrijven in dienst zijn. Het begrip onder-onderaannemer heeft zijn intrede al gedaan: bijvoorbeeld als een uitzendbureau iemand aan een onderaannemer uitzendt welke een schoonmaak bedrijf in de arm heeft genomen om voor weer een ander bouwbedrijf het bouwterrein op te ruimen. Flexibele arbeid wordt gebracht als iets moderns, als een bijna hippe manier van werken. In werkelijkheid is het een terugval naar oudere toestanden. Uitzendkrachten zijn goed vergelijkbaar met de dagloners in de landbouw, haven of industrie in de negentiende of aan het begin van de twintigste eeuw. Toen stond de fabrieksdirecteur nog bij de poort het aantal arbeiders te selecteren die hij voor de dag nodig had. Toen gold ook dat de ongeschoolde, makkelijkst vervangbare arbeiders er het slechtst vanaf kwamen. Landarbeiders bijvoorbeeld hadden te maken met seizoenwerkloosheid en niet zelden werd er na een tegenvallende oogst bittere honger geleden. Aan de andere kant waren er groepen arbeiders als laders en lossers in de havens die met stakingen op cruciale momenten forse loonsverhogingen wisten af te dwingen. Maar aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog verschoof het beeld en begonnen de vakbonden, soms samen met de overheden, in verschillende landen aan de regulering van de losse, ongebonden arbeid. Hierna werden vaste contracten en arbeidsrechten zoals doorbetaling van loon in het geval van geen of minder werk steeds gebruikelijker. In de jaren zeventig en tachtig van de afgelopen eeuw begon er een nieuwe kentering in deze politiek op te treden. De opkomst van het neoliberalisme in die jaren betekende een frontale aanval op de welvaartsstaat en de daarmee samenhangende arbeidsrechten en arbeidszekerheid. Terugval in het oudeDoor verdedigers van de uitzendbranche wordt vaak gesteld dat uitzendbureaus voorzien in de vraag naar tijdelijke arbeid gedurende periodes dat daar behoefte aan is. In tijden van hoogconjunctuur kan een bedrijf gemakkelijk arbeidskrachten inhuren waarna het in tijden van laagconjunctuur weer ‘zonder al te veel gedoe’ van hen af kan. Dit zou leiden tot extra werkgelegenheid omdat het mensen zou betreffen die zonder de uitzendbranche geen werk zouden hebben gehad omdat de werkgevers het niet aan zouden durven vaste krachten aan te nemen. Wat zit er eigenlijk achter dit verhaal? Werkgevers verdienen het meest op onbeschermde arbeid, geleverd door volledig vervangbare arbeiders. Mensen dus die gemakkelijk te ontslaan zijn wanneer het zo uitkomt en waarvan de onderlinge uitwisselbaarheid als arbeiders ervoor zorgt dat de werknemers een zwakke onderhandelingspositie hebben. De uitzendbranche zorgt voor dergelijke werknemers. Kortom, de flexibilisering van de arbeidsmarkt is in het belang van de bedrijven – niet van de werknemers. De drang van werkgevers naar een steeds verdere flexibilisering van de arbeidsmarkt is niet los te koppelen van aanvallen op de ww-rechten, ontslagrechten et cetera. Een nadeel van tijdelijke krachten is natuurlijk dat deze telkens opnieuw ingewerkt moeten worden. Keer op keer blijkt uit onderzoek dat onder uitzendkrachten meer bedrijfsongevallen voorkomen dan onder de vaste, meer ervaren, werknemers. In sommige gevallen is er van inwerking nauwelijks sprake. Uitzendbureaus helpen arbeidsrechten waarvoor vele tientallen jaren sociale strijd is geleverd te ondergraven. Uitzendkrachten werken vaak voor korte periodes en op steeds verschillende plekken tegen andere arbeidsvoorwaarden en CAO’s dan werknemers die een vast contract hebben. Hierdoor lijken zij geen echte collega’s in de ouderwetse zin van het woord en lijken hun belangen in eerste instantie niet altijd samen te vallen met die van de vaste krachten. Dit betekent dus minder solidariteit en collegialiteit tussen deze groepen. Die dynamiek wordt nog versterkt door bewuste verdeel-en-heers tactieken van managers die ernaar streven groepsvorming op de werkvloer tegen te gaan. In het bedrijfsleven worden die tactieken vaak met de overkoepelende term ‘scientific management’ aangeduid wat een wetenschappelijk objectiviteit suggereert. Zogenaamde ‘flexibele specialisatie’ is een ander sleutelbegrip in het streven naar een geatomiseerd werknemersbestand. Het is een andere naam voor een beleid dat er op gericht is om arbeidsdeling en werkdruk tot in het extreme op te voeren en werknemers zo steeds minder controle over het arbeidersproces te geven. Een ouderwetse ambachtsman kon de eigen werkplaats in hoge mate zelf controleren – als de produktie opgebroken is in talloze kleine handelingen hebben arbeiders veel minder invloed en kunnen zij makkelijker tegen elkaar uitgespeeld worden. Een voorbeeld: binnen een bedrijf wordt het halen van bepaalde targets als het hoogst mogelijke individuele doel gepropageerd. In callcenters en bedrijven in de financiële dienstverlening is het de normaalste zaak van de wereld om prestaties van werknemers in zogenaamde ‘scoreboards’ publiek te maken en de werknemers aan te moedigen met elkaar te concurreren. In tijden van economische tegenslag is het duidelijk dat de mensen die onderaan het scoreboard hangen als eerste op straat zullen staan… Er is ook een andere kant aan het beeld van arbeiders die vaak voor verschillende bedrijven werken en door de traditionele vakbeweging maar weinig worden opgemerkt: bepaalde actievormen kunnen snel overslaan naar verschillende bedrijven. Een voorbeeld is de staking van de schoonmakers bij de NS die snel oversloeg naar andere bedrijven – dergelijke gezamenlijke sociale strijd is het beste medicijn tegen de versplintering en onzekerheid van zogenaamd ‘flexibel werk’ |
