De resultaten daarvan zijn ons welbekend. Kort gezegd draait de shockdoctrine om het volgende: om een neoliberale afbraak, een sprong in het tempo en reikwijdte van neoliberalisme, op te kunnen leggen aan een samenleving en deze samenleving ertoe te brengen deze aanval misschien niet te accepteren maar in ieder geval te tolereren, moet er een uitzonderlijke situatie bestaan, een noodtoestand. In de nasleep van deze noodtoestand is het normale leven verstoord, dingen die tot voor kort onvoorstelbaar leken vinden plotsklaps plaats.

De shockdoctrine draait om 'shock and awe': het imponeren en overdonderen van een samenleving en vooral van de lagere sociale lagen, de kern van de samenleving. De 'normale gang van zaken' wordt verstoord, het normale ritme van een samenleving veranderd. De afgelopen maanden ben ik vaak in Griekenland geweest en elke keer was ik verbaasd hoe voelbaar de snelheid waarop de ontwikkelingen zich ontvouwen toeneemt. Natuurlijk, media en politiek dragen hun steentje bij aan het dramatiseren van deze versnelling maar de kern ervan is de ontwikkeling van de objectieve situatie.

Wat nu gebeurt in Griekenland moet gezien worden als een uitbarsting en botsing van sociale krachten, vergelijkbaar met de voorbeelden uit Klein's boek, zoals militaire bezettingen, staatsgrepen of de omgang met een natuurramp als de orkaan Katrina. Een diepgaande economische crisis zoals die zich nu ontvouwt in Griekenland is een vergelijkbare noodsituatie.

Met diepgaand bedoel ik dat het hier niet gaat om een van de gebruikelijke cyclische crises maar een die meer weg heeft van het ineenstorten van de fundamenten van de economie van de staat, van het hele sociale en politieke systeem. Dit betekent dat de sociale bewegingen in Griekenland geconfronteerd worden met een situatie zonder precedent. Niemand was hier op voorbereid, niet de elite en niet de onderklassen die de gevolgen van deze economische en sociale orkaan zullen moeten dragen. De desoriëntatie is compleet. Het idee van de shockdoctrine heeft een algemene geldigheid maar specifiek aan Griekenland is dat hier deze neoliberale omvorming van de samenleving juist vanwege de zwakheid van de Griekse staat wordt opgelegd.

Waarom is de Griekse staat zo incompetent?

De marxistische economoom Costas Lapavitsas heeft terecht gesproken over het falen van de Griekse heersende klasse. Dit falen kan op twee manieren gezien worden. De eerste manier is om naar de korte termijn kijken. De Griekse elite is niet in staat geweest de tegenstellingen van kapitalisme afdoende te controleren. De kort geleden afgelopen groei rustte op een zeer fragiele, zelfs afbrokkelende basis. Lapavitsas en zijn medewerkers van de Research on Money and Finance Group hebben deze ontwikkelingen goed geanalyseerd en ik zal daar hier niet verder op in gaan.

Maar er is ook een lange termijn manier om naar dit falen te kijken en daar wil ik het nu voornamelijk over hebben. Ik plaats mezelf in de marxistische traditie, en in deze traditie is een van de sleutelbegrippen om over de staat te spreken dat van 'relatieve autonomie'. Onder andere de Griekse marxist Nicos Poulantzas werkte dit begrip uit. Relatieve autonomie betekent dat de staat op een zekere afstand staat van zowel de verschillende groepen die samen een heersende klasse vormen als van de sociale krachtsverhoudingen in het algemeen in een samenleving. De staat grijpt in op de algemene krachtsverhoudingen. Maar daarnaast is de staat, zoals Poulantzas zei, 'de neerslag van de balans tussen klassen en de relaties tussen klassen'.

Wat de Griekse staat karakteriseert is dat hier de relatieve autonomie veel zwakker, veel beperkter is dan in veel andere gevallen. De Griekse staat verkeert al decennialang quasi in een staat van oorlog met zijn eigen inwoners. Dit mag misschien klinken als een paradox maar het is juist het falen van de onderklassen en de arbeidersbeweging in Griekenland om een permanente vertegenwoordiging en regulering van hun belangen in de staat zelf te verwerven die tot deze zwakheid van de staat heeft geleid.

Neem de voorbeelden van hoe corruptie zich 'van onderop' door de staat heeft verspreid of van het clientelisme in Griekenland: dit zijn manieren waarop, van 'onder' en van 'boven', het gemis aan stabiele vertegenwoordiging en regulering gecompenseerd worden. Een groot deel van de lagere sociale klassen in Griekenland heeft met deze mechanismen te maken omdat zij niet deel uitmaken van het geïnstitutionaliseerde, stabiele compromis dat in andere Europese landen de 'verzorginsstaat' heet. Om directe belangen te behartigen die in andere landen deel uitmaken van deze verzorgingsstaat is men in Griekenland gedwongen te kiezen voor individuele, fragmentarische oplossingen, zoals het gebruik maken van corruptie. De corruptie in Griekenland laat slechts zien hoe direct de banden zijn tussen bepaalde kapitaalgroepen en de staat zelf.

Perspectieven

Wat zijn de mogelijkheden die gecreëerd worden door de structurele zwakheid van de Griekse staat? Ik noem er twee. De eerste heeft te maken met specifieke positie van Griekenland in de internationale economie. Om Costas Lapavitsas opnieuw aan te halen, hij en zijn co-denkers wijzen op de polarisatie tussen de Europese kern en periferie. Volgens mij moeten we onderscheid maken tussen twee soorten periferie: de eerste wordt gevormd door de zogenaamde PIGS landen (Portugal, Italië, Griekenland, Spanje), de twee categorie bevindt zich nog verder van het centrum en is 'de periferie van de periferie'. Hier gaar het om heel Oost-Europa, dat functioneert als een reservoir van goedkope arbeidskrachten voor de rest van het continent.

Gezien de zwakheid van de Griekse staat betekent de shocktherapie het verlies van de overblijfselen van 'nationale soevereiniteit'. Ik noem dit niet omdat ik enige vorm van nationale soevereiniteit wil verdedigen of omdat ik per definitie tegenstander zou zijn van het overvleugelen ervan door iets anders. Maar in dit specifieke geval betekent dit het einde van de laatste elementen van democratische controle die de Griekse onderklassen nog uit kunnen oefenen. De Griekse staat zal door de neoliberale omvorming in de internationale rangorde naar beneden vallen. In deze context moeten de Griekse sociale bewegingen een strategie vorm geven en ook op Europees en internationaal vlak allianties aangaan.

Een tweede gevolg van de zwakheid van de Griekse staat, en deze geeft meer reden tot optimisme, is dat protestbewegingen er direct invloed op kunnen hebben. Zoals we allemaal weten wordt de recente Griekse geschiedenis gekenmerkt door directe invloed van bewegingen op de staat en het politieke veld. Om een paar voorbeelden te noemen: in 2001 voorkwam een opstand van de Griekse vakbeweging de afbraak, onder het mom van modernisering, van het pensioensysteem door een sociaaldemocratische regering. In 2006 en 2007 was Griekenland het enige Europese land waar de studentenbeweging erin slaagde het grootste deel van de Europese maatregelen om marktwerking in het onderwijs te vergroten tegen te houden. En in 2008, na de moord op Alexandros Grigoropoulos door een politieagent, werd de legitimiteit van de staat zelf aan het wankelen gebracht door de hevigste rellen in Europa sinds de jaren zeventig.

Wat we nu in de straten van Athene en andere Griekse steden zien is een combinatie van al deze bewegingen. Een nationale staking, honderdduizenden betogers, heftige botsingen met de politie – de opstand neemt vele vormen aan. Dit soort politiek van onderop doorbreekt de normale politieke routines van publieke vertegenwoordiging en debat.

Als Grieks links nu faalt, als de sociale bewegingen te zwak en verdeelt zijn, dan zullen ze een zeer zware nederlaag lijden. Dit is een reële mogelijkheid: de groei van wanhoop en van de meest regressieve stromingen in de maatschappij kan de sociale bewegingen de kop kosten. Als Grieks links echter een werkelijk perspectief voor de woede kan bieden zal dit nieuwe mogelijkheden openen voor progressieve bewegingen in Europa en wereldwijd.

Stathis Kouvelakis doceert Political Theory aan King’s College London. Dit is een bewerking van een toespraak die hij op 5 mei gaf op Birbeck College.