|
Grenzeloos besteedt regelmatig aandacht aan Israël en de Palestijnen. Onze artikelen analyseren de nieuwste ontwikkelingen altijd vanuit onze solidariteit met de Palestijnse strijd. In de redactievergaderingen levert dat regelmatig heftige debatten op. Zelfbeschikkingsrecht der volken?Koen: Ik ga in de redactie geregeld de discussie aan over nationalisme. Moet je nationale bevrijdingsbewegingen in de derde wereld nog wel automatisch steunen? Na de val van de muur zijn de meeste grote socialistische bevrijdingsbewegingen verdwenen. In plaats daarvan kwamen vaak reactionaire bewegingen: islamitisch-fundamentalistisch of bewegingen die vanuit een communistische ideologie in nationalisme zijn vervallen zoals Mugabe in Zimbabwe. Volgens mij kun je in die gewijzigde verhoudingen het traditionele linkse anti-imperialisme, de ‘automatische’ solidariteit met het onderdrukte ‘volk’, niet ongewijzigd volhouden. En dat geldt ook voor de Palestijnse vrijheidsstrijd. Het is op dit moment geen linkse, sociale bevrijdingsstrijd meer, maar wordt beheerst door islamitisch-fundamentalistische groepen als Hamas en Jihad. Zij zijn zowel reactionair in hun ideologie als in hun daden: bloedige zelfmoordaanslagen op onschuldige burgers. ‘Solidariteit met Palestina’, ‘Vrijheid voor het Palestijnse volk’; het zijn wat mij betreft problematische leuzen geworden. Peter: Dat Palestijnse links ernstig verzwakt is, klopt. Maar dat is toch geen reden om de solidariteit te laten vallen? Als je een vredesbeweging wil opbouwen in Israël - en dat moet, anders is er helemaal geen perspectief - moet je een linkse beweging hebben onder de Palestijnen die als partner kan worden beschouwd, die niet alle joden als de vijand ziet. Als links geen respect toont voor de nationale gevoelens en rechten van de Palestijnen leidt dat juist tot versterking van de rechtse krachten die je noemt. Wat ik essentieel vind is dat je onderscheid moet maken tussen al dan niet steun geven aan een bepaalde beweging aan de ene kant, en steun voor het recht van een volk op zelfbeschikking aan de andere kant. Koen: Hoezo zou je dat onderscheid moeten maken? Ik erken de geldigheid van het begrip ‘volk’ helemaal niet. Een volk is een kunstmatig geconstrueerde eenheid, en het feit dat een groep zich een volk noemt geeft ze geen enkel recht. Ik zie ook niet hoe je links in Palestina kunt versterken door in nationalistische ideeën mee te gaan, zoals je zegt. Het erkennen van dergelijke door reactionaire krachten gevoede gevoelens legitimeert die gevoelens juist. Ik vind het veel zinvoller om onderscheid te maken tussen steun aan bepaalde bewegingen en je onvoorwaardelijke steun aan het verwerven van mensenrechten. In tegenstelling tot een volk zijn individuen, klassen of seksen wel authentieke politieke eenheden, die rechten hebben. Peter: Een volk lijkt me niet meer of minder kunstmatig of objectief, dan klasse of gender. Koen: Natuurlijk zijn dat ook sociale constructies, maar er is een verschil tussen ‘progressieve’ en ‘reactionaire’ tegenstellingen waarop je je kunt baseren. Tegenstellingen als klasse en gender zijn zinvol omdat ze tot bevrijding, tot emancipatie kunnen leiden. Nationalisme is echter het mechanisme dat progressieve tegenstellingen omzet in reactionaire. Opeens is niet het kapitaal maar het buitenland de schuld! Dergelijke tegenstellingen hanteren leidt enkel tot een spiraal van dood en verderf. Dat bevrijdingsbewegingen soms een emanciperende werking hebben gehad, al viel dat achteraf vaak tegen, ligt niet zozeer aan het nationalistische element, maar aan het feit dat sociale strijd daarin zo'n belangrijke rol speelde. Peter: Ik zou niet alleen zeggen dat bevrijdingsbewegingen soms een emanciperende werking hebben gehad; volgens mij was nationale bevrijding een van de krachtigste drijfveren achter vele antikapitalistische revoluties. De revoluties in Cuba of Nicaragua waren ondenkbaar zonder het verzet tegen de Amerikaanse overheersing. Ook het verzet tegen het fascisme was in grote mate verzet tegen nationale onderdrukking. Wie op een ‘puur’ socialistische revolutie blijft wachten kan het maar beter vergeten. Ik vind: als mensen die om welke reden dan ook onderdrukt worden, zich tegen hun onderdrukking verzetten, gaat er een emanciperende werking vanuit en moeten wij ze bijstaan. ZionismePeter: En dat impliceert erkenning van de rechten van volken. Inclusief het recht om een staat op te richten of in stand te houden, zolang mensen dat willen, en op voorwaarde dat de rechten van andere volken die er wonen of hebben gewoond geen geweld wordt aangedaan. En dat is dan ook meteen mijn kritiek op de Israël. Israël is een zionistische staat en daar bedoel ik niet simpelweg mee dat het een staat is met een meerderheid van joden. Daar gaat het niet om. Het zionistische karakter zit hem erin dat Israël haar niet-joodse inwoners structureel discrimineert. Een jood waarvan de voorouders in de afgelopen eeuwen nooit in Palestina zijn geweest kan heel gemakkelijk Israëlische staatsburger worden, terwijl een Arabier die in 1948 vluchtte nooit meer het staatsburgerschap kan verwerven. Koen: Die kritiek is terecht, maar waarom roept links dat toch alleen als het over Israël gaat? Het is niet veel erger dan de huidige wetgeving in de meeste Europese landen. Peter: Dat is gewoon niet zo. Duitsland is bijna het enige Europese land dat ook zo'n droit de sang-regeling heeft, in de meeste andere Europese landen geldt het droit de sol. Wat voor Duitsland geldt, geldt ook Israël: het is een verwerpelijke politiek. Hetzelfde geldt voor het feit dat alle familiewetgeving in Israël door religieuze gezaghebbers wordt gemaakt en uitgevoerd - dat heb je ook in veel islamitische landen, en ook dan zijn we daar fel tegen. Andere aspecten van de zionistische wetgeving zijn zelfs vrij uniek: dat bijna al het land officieel voorbehouden is aan joodse eigenaren; dat er geen dienstplicht is voor arabieren; dat studiebeurzen en veel banen alleen verkrijgbaar zijn voor mensen die hun dienstplicht hebben vervuld (en dus niet voor arabieren); dat Arabische scholen een fractie van het budget krijgen van joodse scholen. Koen: Begrijp me goed: ook ik verwerp de mensenrechtenschendingen door Israël, maar ik verwerp tegelijkertijd de nationalistische ideologie van een groot deel van de Palestijnse beweging en de manier waarop ze strijdt Een Palestijns bewind zou op dit moment ook geen zelfbestuur betekenen voor het merendeel van de Palestijnen. Hamas en dergelijke zijn antidemocratisch, een kleine elite zal de touwtjes in handen nemen. In dat opzicht ben ik het natuurlijk wel met je eens dat wij de linkse, democratische krachten moeten steunen. Maar omdat links nu eenmaal verzwakt is, zullen we er meer en meer toe gedwongen worden afzijdig te blijven in dergelijke conflicten. Het enige wat wij in een conflict tussen de terreur van de Israëlische staat, en de terreur van Palestijnse kant kunnen doen, is dit analyseren en veroordelen in een ‘negatieve dialectiek’. Vergelijk het met ons standpunt tegenover de nieuwe oorlog. We veroordelen de bombardementen van de imperialisten, maar we kunnen geen partij kiezen voor het ‘onderdrukte’ derdewereld-subject, omdat de Taliban reactionair is. Dus veroordeelden we beiden. Peter: Ik vind echt niet dat je afzijdig kunt blijven als juist wij in Europa een zware verantwoordelijkheid hebben in het verzwakken van Palestijns links. De belangrijkste linkse groepering, het volksfront voor de bevrijding van Palestina, is zojuist op de Europese zwarte lijst van terroristen geplaatst. Terwijl het Volksfront nooit een zelfmoordaanslag voor rekening heeft genomen - het komt op de lijst vanwege de aanslag op een extreemrechtse Israëlische minister. Europa heeft de Palestijnse Autoriteit ook ‘technisch’ ondersteund om de repressie van links zo effectief mogelijk te maken. Arthur: Ik ben ook tegen zo'n ‘neutrale’ benadering, omdat uiteindelijk niet alleen de Palestijnen, maar ook de joden in Israël daar niet mee geholpen zijn. Dat heeft te maken met het feit dat Israël geen onafhankelijke imperialistische macht of kolonie is, maar een kolonistenstaat. Voor veel mensen in de Arabische wereld staat Israël symbool voor de manier waarop de Verenigde Staten en Europa hele delen van de wereldbevolking marginaliseren. Dat Israël als het onderknuppeltje van het imperialisme daarbij nog meer haat oproept dan de VS en de EU zelf, dat is een lot dat het land deelt met alle onderknuppeltjes. Maar er kan een dag komen dat de VS die onderknuppel niet meer nodig hebben. In zekere zin heeft de bevolking van een kolonistenstaat gegronde reden om bang te zijn. Ze weet dat de haat die ze gezaaid heeft zich tegen haar kan keren. En dat is precies waarom de Israëlische bevolking er alle belang bij heeft om de relatie met haar buurlanden anders vorm te geven. Het is precies waarom iedereen die de joden, waarvan er tenslotte vele in Israël leven, een warm hart toedraagt, op moet komen voor een ander Israël. Koen: Dat klinkt mooi, maar in de praktijk wordt er geen onderscheid gemaakt tussen het legitieme pleidooi ‘voor een Palestijnse staat, tegen de nederzettingenpolitiek’ en het verwerpelijke ‘voor de totale vernietiging van de zionistische staat’. Peter: Maar pleiten voor het opheffen van een bepaald soort staat, is helemaal niet hetzelfde als roepen dat je ‘de joden weer uit de Arabische wereld wil jagen’ of ‘de zee in wil drijven’. Natuurlijk zijn dat abjecte standpunten die ik niet deel. Koen: Natuurlijk bepleit jij dat niet, maar het is tegenwoordig gewoon onmogelijk om op een vreedzame manier de Israëlische staat op te heffen en de joden uit de Arabische wereld te jagen. Het standpunt tegen de Israëlische staat verwordt onvermijdelijk tot antisemitisme, wil je het in de praktijk brengen. Dan ruil je de huidige onmenselijkheid in voor een nog grotere onmenselijkheid. Arthur: Ongetwijfeld is er in Palestina antisemitisme. Dat heeft ook te maken met de betekenis die de Israëli's met hun daden aan het woord jood hebben gegeven. Als antisemieten bijvoorbeeld zeggen dat ‘de’ joden door middel van machtige internationale organisaties de hele wereld voor hun karretje spannen, dan gelooft menige Palestijn dat. Dat is namelijk precies waarin veel joodse organisaties wat Palestina betreft de laatste honderd jaar in geslaagd zijn! Algemene conclusies trekken - alle joodse organisaties hebben immorele plannen met de wereld - uit specifieke gevallen - veel joodse organisaties hebben immorele plannen met Palestina - resulteert natuurlijk in vooroordelen. En die moet je bestrijden. Maar die vooroordelen worden alleen effectief bestreden wanneer joodse organisaties moreel handelen inzake de Palestijnen. In die zin zijn juist de supporters van het zionisme verantwoordelijk voor het voortbestaan van antisemitisme in Palestina. Links irrationalismeKoen: Het gaat me niet alleen om het antisemitisme in Palestina, maar ook om de manier waarop links er hier mee omgaat. Waarom stort links zich zo op de ‘strijd van het Palestijnse volk’? Waarom wordt er over het Israëlische optreden - hoe gruwelijk en verwerpelijk ook - nooit gepraat in verhouding tot de feiten? Waarom heeft links het bij dit conflict altijd over ‘genocide’, ‘etnische zuivering’ of worden er onmiddellijk vergelijkingen met de Holocaust gemaakt? Daar zit een vreemde, irrationele component in. Arthur: Nou, Nederlanders hebben jarenlang gelooft dat de politiek van Israël aan de allerhoogste morele normen voldeed en hebben die staat moreel, financieel en militair gesteund - denk aan de oorlog van 1973 en de vele kibutzvrijwilligers. De zionisten worden nu geconfronteerd met de andere kant van die betrokkenheid. Mensen hebben decennialang geaccepteerd dat de zionisten de Holocaust als rechtvaardiging gebruikten voor hun politiek. Nu die mensen die politiek beginnen te veroordelen, hebben ze het gevoel dat er al die tijd met hun emoties is gespeeld. Ik vind het niet verwonderlijk dat ze daar emotioneel op reageren. Peter: Dat er in dit debat ‘vreemde, irrationele componenten’ zijn, zoals je het noemt, zal ik niet ontkennen. Ik ontken ook niet dat bewust en onbewust antisemitisme hier één van de factoren is. Maar volgens mij zijn er veel meer factoren: een verwrongen herinnering aan de nazigenocide; de geschiedenis van Europa en de Arabische wereld sinds de kruistochten; het onafgesloten hoofdstuk van het Europese kolonialisme enzovoort. Het absolute taboe op iedere vergelijking met de nazi's vind ik overigens ook zo'n irrationele component. Ik onderschrijf het standpunt van Enzo Traverso - ik heb z'n boek over Auschwitz vertaald - dat juist de uniciteit van Auschwitz het belang van vergelijkingen vergroot. Anders ontneem je de herinnering aan Auschwitz haar functie in de strijd tegen hedendaagse onrecht. Bij de aanval op Jenin heeft het Israëlische leger bewust de tactieken bestudeerd van het Duitse leger tijdens de aanval op het getto van Warschau in 1943. Dat stond gewoon in de Israëlische kranten. Als antiracist moet je zoiets kunnen zeggen zonder als anti-joods te worden neergezet. Arthur: Er is bovendien veel verwarring over het begrip ‘joods’. Voor de Franse revolutie vormden joden in Europa een speciale kaste van handelaren. Na de Franse revolutie kreeg het woord ‘joods’ verschillende betekenissen die nog steeds door elkaar worden gebruikt. Een jood is iemand die deel uit maakt van de joodse kaste zoals die voor de Franse revolutie bestond; iemand die het joodse geloof aanhangt; iemand die afstamt van de leden van het jodendom als sociale kaste en zich joods voelt of iemand die tot de Jiddisch natie behoort - dat wil zeggen iemand die in Oost-Europa leeft en Jiddisch spreekt. Tel daar nog twee andere betekenissen bij op waarin de term ‘jood’ wordt gebruikt: de betekenis van jood als iemand die deel uitmaakt van een zogenaamd joods ras, en de betekenis van jood als iemand die deel uit maakt van het joodse volk. Een joods ras bestaat niet, dus die betekenis verwerp ik. Met dat joodse volk wordt het geheel bedoeld van alle mensen die jood zijn in de vier eerder genoemde betekenissen. Dat deze opvatting onder zionisten zo populair kon worden moet je verklaren uit het feit dat het zionisme in Oost-Europa ontstond, waar de joden inderdaad een natie - de Jiddische - vormden. Maar buiten die natie is er helemaal geen gemeenschappelijke cultuur van alle joden over de hele wereld. Vaak zijn er zelfs geen onderlinge banden. Toch is de premisse van het ‘joodse volk’ de basis van het zionistische project. Koen: Ik hoef geen historische argumenten aan te voeren om het bestaansrecht van de Israëlische staat te verdedigen. Israël bestaat. Laten we ervan uitgaan dat we allemaal, op ideologische of op praktische gronden, het bestaansrecht van een joodse staat erkennen. Vanaf dat moment kunnen we als links heel goed verder discussiëren en ageren tegen onrecht. Peter: Dat is een curieuze tegenstelling, Koen. Enerzijds zeg je: ‘Een volk is een kunstmatig geconstrueerde eenheid, en het feit dat een groep zich een volk noemt geeft ze geen enkel recht’. Anderzijds ga je ervan uit dat we om een oplossing te bereiken ‘het bestaansrecht van een joodse staat’ moeten erkennen. Mijn standpunt is precies het tegenovergestelde. Voor mij heeft geen enkele staat bestaansrecht, maar volken - mensen die zich deel voelen van een volk - hebben wel een recht om over hun eigen lot te beslissen. Arthur: Dat bedoel ik ook. De zionistische opvatting van Israël als een ‘joodse staat’ verwerp ik, omdat ze gebaseerd is op de illusie van een ‘joods volk’ en leidt tot een racistische politiek. Maar tegelijkertijd erken ik ook dat zich vanaf de jaren vijftig een Israëlische natie gevormd heeft. Omdat die natie nu bestaat erken ik - en dat is ook het standpunt van de Vierde Internationale - het zelfbeschikkingsrecht van al die mensen die zich als Israëli ervaren en in Israël wonen. Peter: De Vierde Internationale staat daarom ook niet op het standpunt van bijvoorbeeld het Volksfront voor de bevrijding van Palestina. Het Volksfront vindt dat er één Palestijnse staat moet komen voor zowel joden als Arabieren. Wij bepleiten al heel lang het zogenoemde ‘Matzpen-standpunt: het recht op Hebreeuwse zelfbeschikking binnen het kader van het opheffen van het zionisme’. Als alle Palestijnen vrij terug mogen keren en gelijke rechten krijgen, dan mogen Israëlische joden vrij een staat oprichten waar ze dan in de meerderheid zijn. Het liefst binnen een bredere federatie van het Midden-Oosten, want anders krijg je weer willekeurige grenzen en wordt dat weer een ‘grote onmenselijkheid’. Koen: Zo'n oplossing staat op dit moment niet op de agenda. Peter: Daarom ziet De Vierde het oprichten van een Palestijnse staat naast het huidige zionistische Israël dus als een stap vooruit. Koen: Dat Matzen-standpunt is weer geformuleerd in de termen die ik überhaupt niet erken: ‘volk’, ‘zelfbeschikking’. Dit hele debat raakt naar mijn gevoel een veel algemener probleem; het is heel moeilijk discussiëren als je het al niet eens bent over de definities. Misschien is dit het verschil tussen jullie generatie van activisten die revoluties zoals die in Nicaragua nog bewust hebben meegemaakt en de generatie ‘Balkanoorlog’, waartoe ik mezelf reken. Ik ben politiek actief geworden in een tijd dat er niks positief valt te ontdekken aan nationalisme. Het veroorzaakt al decennialang alleen zinloze doden en vernietiging. V Samenstelling: Barend de Voogd |
