In 1994, toen Mandela president werd, was Zuid-Afrika voorpagina nieuws. Hier was dan die natie zonder weerga, die een betere toekomst voor iedereen beloofde, voor heel Afrika misschien zelfs. Maar die droom is voorbij.

Madumo, behekst

Neem Madumo, de hoofdpersoon in het prachtige verhaal van antropoloog Adam Ashforth over moderne hekserij in Soweto (Madumo: A Man Bewitched). In de jaren tachtig was hij een van de vele jonge activisten in de strijd tegen apartheid. Nu is zijn leven net zo moeilijk als toen, of moeilijker. De strijd tegen apartheid beloofde vrijheid, rechtvaardigheid, maar mannen als Madumo hebben weinig resultaat gezien. De werkloosheid is alleen maar groter geworden en geweld is in Soweto aan de orde van de dag. En dan zijn er natuurlijk de heksen, die het leven van de mensen nog moeilijker maken. Ook Madumo’s leven. In de steek gelaten door zijn broer en zus, gedwongen zijn ouderlijk huis te verlaten na de dood van zijn moeder, beschuldigd van hekserij en moord op zijn moeder, alles lijkt mis te gaan met Madumo. Hij is er van overtuigd behekst te zijn en consulteert een zogenaamde witchdoctor voor bescherming tegen occulte krachten.

Er is weinig ‘traditioneel’ aan Madumo’s verhaal. Het speelt zich af in Johannesburg en Madumo is een moderne gozer, vrij goed opgeleid en zich bewust van de politieke en sociale werkelijkheid. Toch twijfelt hij geen seconde aan het bestaan van heksen. Ashforth, die al jarenlang bevriend is met Madumo, is sceptisch, maar Madumo legt uit: dat westerlingen het niet kunnen begrijpen, dat ze niet het slachtoffer kunnen worden van heksen waarin ze niet geloven. Dat er heksen, voorouders en occulte krachten zijn die de levens van zwarte mensen in Zuid-Afrika beïnvloeden.

Jean en John Comaroff, ook antropologen, afkomstig uit de Zuid-Afrikaanse blanke middenklasse, nemen ons mee naar het platteland. Ze vertellen een verhaal waarin geweld en wanhoop belangrijke hoofdrollen spelen. Nelson Mandela’s vrijlating werd door jonge mannen ‘gevierd’ door een “furieuze stortvloed aan heksenverbrandingen, vaak terwijl de oude vrijheidsliederen werden gezongen.” En velen in het Zuid-Afrikaanse noorden zijn er van overtuigd dat hun omgeving bedreigd wordt door ongekende en mysterieuze krachten, die hun levens bedreigen en het de staat onmogelijk maken haar burgers te beschermen.

Globalisering en het occulte

De angst voor heksen en het geweld rond hekserij lijkt een uitdrukking van een groeiende onrust over de productie en reproductie van rijkdom. Vandaar de geruchten dat steeds meer mensen anderen in zombies kunnen veranderen, om die vervolgens ‘s nachts voor zich te laten werken. En de verhalen dat steeds vaker jonge mensen verdwijnen om door heksen in spookarbeiders veranderd te worden.

Niet alleen in Zuid-Afrika zien we een opkomst van het occulte. In andere delen van de wereld vinden soortgelijke ontwikkelingen plaats: de groeiende acceptatie van kansspelen, de toename van individuele, zeer risicovolle speculatie op de beurs of het verhaal van de Albanen die gokten, en verloren, in piramidespelen. Dit alles moet gezien worden als pogingen van mensen om rijkdom te produceren uit het niets. Waarom?

Een mogelijk antwoord is dat in de perceptie van het kapitalisme de productie steeds meer uit beeld is geraakt. Transnationalisering heeft de toegang tot westerse beelden van moderniteit overal steeds gemakkelijker gemaakt. Door de opkomst van televisie en andere elektronische media, door toerisme en migratie, flitsen deze beelden op ongekende wijze over de wereld. Dit heeft de verbeelding fundamenteel veranderd. Het hedendaagse neoliberale kapitalisme is messianistisch: haar representatie door de stroom van beelden van succes, rijkdom en welzijn maskeert en verduistert de andere kant, de groeiende en globale ongelijkheid in inkomen en macht. Het creëert het idee dat in het nu, niet in een utopische toekomst, de sleutel tot succes te vinden is. Deze belofte echter blijft altijd dat: een belofte, nooit een sociale werkelijkheid. Rijkdom wordt zo in toenemende mate iets abstracts en mysterieus. Het neoliberalisme verklaart nooit waarom de overgrote meerderheid van de wereldbevolking arm blijft. Terwijl er sprake is van een groeiend bewustzijn dat de neoliberale globalisering antisociaal is, kijken velen in de marge van het neoliberale theater steeds vaker naar occulte zaken, die natuurlijk in principe al eeuwen oud zijn, om van deze ‘weggelopen’ wereld nog iets te maken. Ze bieden een bijna carnavaleske parodie op de irrationaliteit van het kapitalisme.

In het specifieke geval van Zuid-Afrika is het bovendien zo dat het verdwijnen van apartheid bijdraagt aan de terugkeer van heksen. Vroeger was er altijd de geest van apartheid die verantwoordelijk werd gehouden voor de problemen van mensen. Nu het volk, volgens velen, de regering is geworden, lijkt het systeem niet verantwoordelijk voor armoede en tegenspoed. De geest van apartheid heeft plaats moeten maken voor een meervoudigheid aan geesten: heksen, voorouders, occulte krachten.

Jonge mannen

Vooral in het noorden heeft het geloof in heksen tot de meest vreselijke situaties geleid. Mensen zijn uit hun dorpen gejaagd, mishandeld en soms zelfs vermoord. De leidende figuren in deze heksenvervolgingen zijn jonge mannen, die in de tijd van de apartheid een belangrijke rol speelden in de voorhoede van het ANC. Waarom juist deze mannen? Een deel van de verklaring moeten we zoeken in de sociale en politieke uitsluiting sinds het einde van apartheid. Speelden deze jongeren nog een leidende rol in de strijd ertegen, toen het ANC de macht overnam bleek hun rol uitgespeeld. Politiek gezien hadden ze niets meer in te brengen. Bovendien is hun economische situatie verder verslechterd. De veranderingen in de wereldeconomie die voor een klein deel van de zwarte middenklasse zeer positief zijn geweest, zijn voor deze jongeren weinig meer dan verhalen en beelden over een ‘andere’ wereld, waarvan zij zijn uitgesloten.

Het ligt voor de hand dat die politieke en economische uitsluiting bepalend is voor hun identiteit. Het ondermijnt hun positie als man en zet hun eigen leeftijdscategorie af tegen ouderen met meer macht en geld. Leeftijd en gender spelen dus een belangrijke rol in het hekserijdrama. Wie geen controle heeft over zijn omgeving, geen werk, geen financiële onafhankelijkheid, moet op zoek naar andere manieren om een plek te vinden in de publieke sfeer. Door aan te sluiten bij de populaire ideeën over heksen en occulte krachten, door leiding te geven aan die sectoren van de bevolking die de bestrijding van hekserij het allerbelangrijkste vinden, zetten deze jonge mannen zichzelf weer op de publieke agenda.

Leeftijd en gender zijn natuurlijk relationele begrippen, manieren om jezelf te definiëren tegenover anderen. De onrust over hekserij lijkt daarom een politiek van normaliteit en verschil te maskeren. Dat verklaart misschien waarom heksen, zowel mannen als vrouwen, vaak ‘oude dames’ worden genoemd. En waarom slachtoffers van hekserij op het platteland vaak ‘vreemden’ zijn. Bovendien zijn er gevallen bekend waarin beschuldigden alcoholist zijn of meer dan eens gescheiden. Soms wordt gesuggereerd dat ‘heksen’ lesbisch zijn.

Samengevat, die politiek van normaliteit en verschil onthult het globale karakter van hekserij. Zoals Dewinters en Haiders wanhopige pogingen grip te krijgen op de natiestaat en haar ‘historische’ normen en waarden, kan hekserij gezien worden als een poging weer controle te krijgen over lokaliteit en moraliteit, die zo fundamenteel op de tocht staan in een globaliserende wereld.

Wat moeten we vinden?

Links moet zich in discussies als deze niet laten verleiden tot een debat in termen die door door (neo)liberalen zijn bepaald. Wie hekserij slechts ziet als een terugkeer naar een ver verleden komt terecht in een moderniseringsverhaal dat door rechts misbruikt wordt om het zogenaamd rationele en seculiere westerse model boven de rest van de wereld te plaatsen. Dat is mystificerend. Hoewel de opkomst van hekserij in Zuid-Afrika zeker een teruggang in politiek bewustzijn onthuld, moeten liberalen hun mond houden en hun hand in eigen boezem steken. Het kapitalisme produceert zijn eigen spoken en ook de westerse wereld zit er vol mee.