In de taxi in Casablanca raakt Karim met de chauffeur in gesprek over de politieke situatie in Marokko. Het gesprek verandert snel in een emotionele monoloog van de taxichauffeur. Hij gaat steeds harder schreeuwen en tot mijn verbazing barst hij uiteindelijk in huilen uit. Zijn twee zoons hebben beiden de politieopleiding afgerond, maar hebben nu geen werk. Ze hadden een baan bij de politie kunnen krijgen, maar daarvoor hadden ze eerst een grote som geld moeten betalen. Geld dat er niet was.

In Marokko is meer dan twintig procent van de mensen werkloos. Ook mensen met een opleiding kunnen moeilijk aan werk komen en bovendien zijn banen onzeker. Er wordt veel gewerkt met tijdelijke contracten en de kans om van de een op de andere dag ontslagen te worden is groot. Het komt voor dat mensen zomaar zonder duidelijke reden gekort worden op hun salaris, en bijvoorbeeld een maand niet uitbetaald krijgen. De werknemers hebben weinig keus: ze accepteren dit of ze raken hun baan kwijt.

Ambtenaren hebben een veertig-urige werkweek, maar in privébedrijven wordt soms tien uur per dag gewerkt en dat zes, soms zelfs zeven dagen per week. De arbeidsomstandigheden zijn slecht en de lonen laag. Voor mensen met een minimuminkomen is het niet of nauwelijks mogelijk een woning te huren. Steeds minder jongeren gaan trouwen, ze blijven samen met hun broers en zussen bij hun ouders thuis wonen.

Vanaf 1983 voert de regering van Marokko strikt de politiek van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) uit. Sindsdien is de werkloosheid enorm toegenomen. De regering bezuinigt op gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting. Begin jaren tachtig kwamen er jaarlijks nog zo’n 40.000 nieuwe banen bij, nu is dit cijfer gedaald tot 7.000.

De vakbeweging in Marokko is zwak en vaak corrupt. De angst voor werkloosheid, de negatieve ervaringen van de afgelopen jaren en het feit dat zo veel mensen op basis van tijdelijke contracten werken maakt de vakbeweging zwak. Daar komt bij dat de leiding van de bonden vaak in handen is van mensen die lid zijn van koningsgezinde regeringspartijen en geen zin hebben in confrontaties met de werkgevers. Ze kiezen voor sociale vrede, werken samen met de koning en krijgen in ruil daarvoor de gelegenheid om allerlei fondsen te plunderen, zoals bij het instituut voor sociale zekerheid. Een van de belangrijkste vakbondsleiders in Marokko heeft van de koning een grote boerderij cadeau gekregen.

Demonstraties tegen de armoede worden vaak door de politie uit elkaar geslagen, demonstranten worden soms zelfs gemarteld en doodgeschoten. Vaak proberen vakbonden acties tegen te houden of te manipuleren en sommige vakbonden weigeren het lidmaatschap van bepaalde mensen, als ze verwachten dat deze mensen wel eens te kritisch zouden kunnen zijn.

Werklozenbeweging

Van Agadir reizen we naar het oosten richting de zuidelijke Sahara. Na 400 kilometer dunbevolkt gebied met indrukwekkende bergen en uitgestrekte vlaktes, komen we aan in de stad Ouarzazate. Daar worden we ontvangen door Said El-Khatabi, Karims broer. Said is full-time politiek actief, lid van de Vierde Internationale, en heeft ons uitgenodigd om een bijeenkomst van Jamiiat al-Mouattaline (‘Vereniging van Werkloze Academici’) bij te wonen. Het is de laatste dag van drie dagen politieke activiteiten, waar zo’n 200 mensen aan deelnemen. Mensen van verschillende organisaties, zoals Attac, arbeidersorganisaties en vakbonden spreken over de situatie van werknemers in fabrieken, over de werkloosheid, over verdwijningen van activisten, over de toename van de repressie. De sfeer is militant. Na elke spreker begint de zaal radicale strijdliederen te zingen over ‘de gloeiende oorlog tegen de regering.’

Omdat de vakbonden in Marokko geen interesse hebben in het organiseren van werklozen, hebben werklozen zelf het initiatief genomen om voor hun rechten op te komen. De Vereniging van Werkloze Academici is in 1991 opgericht en bestaat voor één procent uit vakbondsleden en voor 99 procent uit afgestudeerde mensen die nu werkloos zijn. De vereniging heeft vijftig afdelingen in verschillende steden in Marokko. In de steden Titouane en Rabat is negentig procent van de leden vrouw. De Vereniging van Werkloze Academici is een van de weinige organisaties die geheel onafhankelijk is, dus niet onder het gezag van een politieke partij staat. De vereniging heeft sinds de oprichting, dertien jaar geleden, nog steeds geen vergunning van de autoriteiten gekregen en wordt soms tegengewerkt door de vakbonden. In 1998, 1999 en 2000 heeft de vereniging een aantal landelijke demonstraties georganiseerd in de hoofdstad Rabat, waar tienduizenden mensen uit heel Marokko aan deelnamen. Demonstranten werden in elkaar geslagen door de politie en activisten opgepakt. ‘Natuurlijk worden we altijd geconfronteerd met de autoriteiten met de lange stokken’, zegt Said, ‘maar dankzij de vereniging gaan mensen vaker de straat op. We hebben een cultuur van demonstreren gecreëerd.’

Scholing en bewustwording

Terug in Agadir maak ik opnieuw een afspraak met Said om verder te praten over zijn werk als lid van Vierde Internationale en zijn activiteiten binnen Attac en Nadii Attatquife al-Oummalii (‘Club voor Scholing en Bewustwording van Arbeiders’). Attac en De Club voor Bewustwording van Arbeiders zijn, in tegenstelling tot De Vereniging van Werkloze Academici, niet illegaal, maar hebben een vergunning en kunnen openbare zalen huren voor hun activiteiten.

De Vierde Internationale heeft in Marokko een paar honderd leden. Meer mannen dan vrouwen zijn lid, jongeren vormen de meerderheid. De Vierde Internationale kan niet openlijk en legaal functioneren in Marokko. De leden zijn actief in organisaties zoals De Vereniging van Werkloze Academici, De Club voor Bewustwording van Arbeiders, Attac en de vakbonden. Op de bijeenkomst van De Vereniging van Werkloze Academici in Ouarzazate was een aantal mensen van de Vierde aanwezig, maar ze kunnen niet als zodanig optreden. Ouarzazate en Agadir zijn twee steden waarvan bekend is dat er veel leden van de Vierde actief zijn. De teksten van de congressen van de Vierde Internationale worden in het Arabisch vertaald. Artikelen uit Inprecor en andere bladen van de Vierde die betrekking hebben op Marokko of de derde wereld worden vertaald en op de universiteiten verspreid.

De Club voor Bewustwording van Arbeiders is een organisatie die zich meer richt op scholing dan op het organiseren van acties. De Club heeft, zoals de naam al zegt, tot doel arbeiders bewust te maken en de solidariteit tussen arbeiders te stimuleren: arbeiders te leren hoe zich te organiseren en ze te informeren over onder andere arbeidscondities, cao’s, rechten, verzekeringen. Als een aanvulling op de bestaande vakbonden, hebben vakbondsactivisten studenten en werkloze studenten deze kritische club vier jaar geleden opgericht. Ondanks hun geringe omvang is hun positie sterk. Ze hebben twintig vaste leden, maar bij activiteiten worden honderden mensen actief. Said vertelt ons dat er binnenkort een aantal bijeenkomsten georganiseerd worden over pensioenen, sociale zekerheid, privatisering en de aanvallen op de openbare sector. De locatie is bewust gekozen: een industriewijk waar het grootste gedeelte van de arbeiders vrouw is.

Drol in de moskee

Karim vertelt mij het verhaal van de drol in de universiteitsmoskee. Toen hij in Casablanca studeerde, hadden linkse studenten en fundamentalistische studenten voortdurend ruzie. De spanning laaide op toen er in de moskee van de universiteit een drol werd aangetroffen. De schuld werd in de schoenen geschoven van de linkse studenten. Later bleek dat de politie hier achter zat. Zo worden de twee groepen tegen elkaar opgezet om te zorgen dat ze zich niet samen tegen het systeem zullen keren. Ook vertelt Said dat in de jaren negentig fundamentalistische moslims een actie in de universiteiten van Casablanca, Fes en Oujda organiseerden waarbij ze een aantal linkse studenten met zwaarden en hamers vermoordden. Dit soort extreme moslims zien iedereen die niet met hen is als hun vijand, en de vijand mag gedood worden. De mannen zijn te herkennen aan de traditioneel Afghaanse kleding en de baard zonder snor.

Veel studenten hebben sympathie voor de fundamentalistische moslims omdat ze actie voeren tegen de oorlog in Irak en opkomen voor de Palestijnen. Hoewel in Marokko de fundamentalistische moslimpartij Adl Wa Lihsane verboden is, is de laatste tien jaar het aantal mensen dat zich aangetrokken voelt tot conservatieve organisaties toegenomen. Volgens Said maken de extreme moslims gebruik van het feit dat links wereldwijd in een crisis verkeert. Op de demonstraties tegen de oorlog zijn fundamentalistisch islamitische organisaties actief aanwezig. Ze roepen slechts religieuze leuzen en hebben geen interesse voor andere mensen en andere organisaties in de demonstratie.

Tijdens de demonstratie tegen de oorlog, op 30 maart 2003 in Agadir, was ook Attac duidelijk aanwezig en veel mensen sloten zich aan bij het blok van Attac. Een goed geslaagde demonstratie met een opkomst van zo’n 15.000 mensen, alleen al in Agadir. In tegenstelling tot vorige demonstraties, sloten deze keer ook politieke partijen zich aan, omdat ze gezien hadden dat mensen vanzelf de straat op gingen. Studenten worden politiek actief in organisaties zoals de Vereniging van Werkloze Academici, scholieren organiseren zich alleen op onderwerpen zoals de oorlog in Irak. In verschillende steden in Marokko ontstonden er spontane acties van studenten en scholieren tegen de oorlog.

Vrouwenrechten

Tijdens de Internationale Vrouwenmars in 2000, organiseerden fundamentalistische moslims een grote tegendemonstratie waar mensen uit alle delen van Marokko op af kwamen: mannen en vrouwen. Deze organisaties keren zich zelfs tegen de veranderingen op het gebied van vrouwenrechten die de nieuwe koning Mohammed VI onlangs invoerde. Ik vraag Said hoe vooruitstrevend die nieuwe wetten van de koning eigenlijk zijn. Volgens hem zijn de nieuwe wetten op zich kleine verbeteringen, maar nog steeds erg gematigd. In tegenstelling tot voorheen, kan een vrouw nu zonder de toestemming van de vader trouwen en kan een vrouw nu zelf een scheiding aanvragen bij de rechter. Maar bijvoorbeeld het erfrecht is onveranderd gebleven: volgens de Koran erft een vrouw de helft van het erfdeel van de man. Hoe rijk en machtig de koning in Marokko ook mag zijn, sommige wetten kan zelfs hij niet zomaar veranderen, omdat ze rechtstreeks voortkomen uit de Koran.

Leden van de Vierde Internationale doen steeds moeite om het onderwerp vrouwenrechten binnen de vakbonden en verenigingen op de agenda te krijgen. Ook de Club voor Bewustwording van Arbeiders was aanwezig op de Internationale Vrouwenmars in 2000. Maar het blijft moeilijk. Vrouwen zijn in Marokko nauwelijks georganiseerd en het analfabetisme onder vrouwen is erg hoog. Er bestaat een aantal intellectuele vrouwenorganisaties die eisen hebben op het gebied van het huwelijk, erfrecht en de zorg voor de kinderen. Maar er wordt geen actie gevoerd voor economische rechten van vrouwen en het verband tussen het kapitalisme en de positie van de vrouw wordt niet gelegd.

En niemand in Marokko heeft de moed om te pleiten voor het scheiden van geloof en staat. Want wie dat doet, komt aan de koning, die officieel de ‘emir van de gelovigen’ is, als ‘afstammeling van de familie van de profeet Mohammed’. Koning Mohammed VI, is voortdurend aanwezig. Zijn gezicht is te zien op billboards en in elke supermarkt, slagerij of postkantoor hangt zijn foto. Ook in het landschap laat de grootgrondbezitter zijn macht zien: overal in Marokko zijn bergen te vinden waarop met grote letters geschreven staat: ‘God, vaderland en koning’.

Milder regime?

Na een periode van 43 jaar waarin Koning Hassan II met harde hand regeerde, hebben veel jonge Marokkanen hun hoop gevestigd op de wat ‘mildere’ zoon Mohammed VI. Hassan II liet zijn politieke tegenstanders ontvoeren, martelen en liquideren, maar ook onder het bewind van Mohammed VI bestaat nog steeds geen volledige persvrijheid en gebeurt het nog steeds dat activisten verdwijnen of op een raadselachtige manier om het leven komen. Sinds de bomaanslagen in Casablanca, 16 mei 2003, is de repressie zichtbaar toegenomen. Overal in Marokko staan politieagenten langs de weg om mensen te controleren. Deze controles verlopen altijd op dezelfde manier: de agenten zoeken naar een kleine overtreding en dreigen met een boete of arrestatie, maar vragen uiteindelijk meestal om wat geld en dan is de zaak geregeld.

Soms durven mensen voorzichtig te klagen over de situatie in Marokko. Grappen zijn er genoeg, maar nooit expliciet, altijd metaforisch. Er heerst grote angst. In 1993 werd een van de grootste stakingen in de haven van Agadir georganiseerd. Zo’n 20.000 vissers (tachtig procent van alle vissers in Marokko) staakten drie maanden voor onder andere meer vakbondsvrijheid en betere salarissen. Het kwam uiteindelijk tot een akkoord met de staat en de werkgevers, maar uiteindelijk werden de gemaakte afspraken niet uitgevoerd. Dit was reden tot een nieuwe staking een jaar later. Opnieuw werd het werk in de haven drie maanden platgelegd. Maar deze keer werd iedereen in elkaar geslagen door de politie en werden duizenden vissers ontslagen. Doordat mensen bang zijn om hun baan kwijt te raken, is de vissersvakbond klein geworden. De positie van de vissers is slechter geworden, er gebeuren veel ongelukken op zee.

Steeds meer bedrijven in Marokko worden geprivatiseerd. Said: ‘Als revolutionairen hun vakbondswerk niet doen, wordt het alleen maar erger. De vakbonden hebben zich in eerste instantie tegen de privatisering verklaard, maar toen het eenmaal zover was hebben ze niets gedaan.’

Buitenlandse bedrijven, vooral uit Frankrijk hebben grote belangen in Marokko. De Franse multinational Vivandi heeft een groot gedeelte van de aandelen van Maroc Telecom gekocht en zal binnenkort de rest van de aandelen kopen. Het gehele elektriciteitsnet van Rabat is reeds opgekocht door Vivandi en in een aantal steden in het noorden van Marokko zijn de elektriciteitsnetten inmiddels in bezit van Spaanse bedrijven. Marokko is ook bezig met een vrijhandelsakkoord met de Verenigde Staten. Dit akkoord zal vooral de landbouw in Marokko gaan beïnvloeden, zo benadrukt Said. Marokko dreigt zo dezelfde weg in te slaan als Zuid-Amerika. Grootschalige productie van gewassen voor de export naar rijke landen die gaat ten koste van de voedselproductie van de eigen bevolking en van de kleine boeren bedrijven. Een dergelijke ontwikkeling zal de verarming van de bevolking verder versterken.

Voor de veiligheid van de activisten zijn er geen foto’s van politieke bijeenkomsten afgedrukt en zijn de namen van personen in dit artikel vervangen door fictieve namen.

Marokko - Bevolking
Marokko heeft bijna 29 miljoen inwoners. De bevolking bestaat voor twintig procent uit Arabieren, voor 36 procent uit Berbers en voor veertig procent uit gearabiseerde Berbers. Daarnaast wonen er Fransen, Spanjaarden en Algerijnen in Marokko. Vijftig procent van de bevolking leeft in grote steden zoals Rabat, Casablanca, Marrakech, Fes, Meknes, Oujda Jaarlijks trekken zo’n 460.000 plattelandsbewoners naar de steden op zoek naar werk. Veertig procent van de bevolking is jonger dan 15 jaar
Marokko - Armoede
65 Procent van de bevolking is nooit naar school geweest 45 Procent van de bevolking is analfabeet Meer dan twintig procent van de bevolking is werkloos Minimumloon ligt tussen de 2000 Dirham (200 Euro) en 3000 Dirham (300 Euro) Huur van een kleine woning is gemiddeld 1500 Dirham per maand Huidige schuld van Marokko bij IMF: 19 miljard dollar Begin jaren negentig leeft 13 procent van de bevolking onder de armoedegrens. Eind jaren negentig was dit percentage gestegen tot 19 procent. Onder de armoedegrens wordt verstaan: mensen die leven met minder dan een dollar per dag. 45 Procent van de bevolking leeft dagelijks van een bedrag dat een fractie boven de armoedegrens ligt.

International Viewpoint is het maandelijkse engelstalige magazine van de Vierde Internationale. De SAP is aangesloten bij deze internationale organisatie. IVP geeft een blik op radicale alternatieven wereldwijd; nieuws, analyse en debatten vanuit alle delen van de wereld.

IV433 - February
Greece - Statement of the assembly of migrant hunger strikers
Egypt - Whither Egypt?
Ireland - Vote for the United Left Alliance

IV432 - January
Tunisia - "I know now that revolution is possible"
Tunisia - The revolution is on the march!
Indonesia - Remembering mass-murder
Debt - The people of Europe should audit the debt
Tunisia - All victory to the Tunisian Revolution; the forefront of the revolution in North Africa and the Middle East
Algeria - No to neoliberalism! No to the free market! For a politics that serves the needs of the people!
Ireland - The Irish crisis: a complete failure for neo-liberalism
Tunisia - "Ben Ali assassin, Sarkozy accomplice"
Tunisia - The social and democratic revolution is on the march!
Mexico - Not one single more death!
Mexico/Climate - "Before COP 16 and its false solutions, for an eco-socialist alternative."