Al-Jazeera is het eerste Arabische medium dat erin geslaagd is een plaats te veroveren in het mondiale medialandschap. Vooral de ‘oorlog tegen het terrorisme ‘ (vanaf 2001) gaf de zender een plek op het internationale toneel. Dat wekt geen verbazing omdat Al-Jazeera de informatiestroom, die vooral van het Noorden naar het Zuiden liep, de andere kant op liet lopen. Het was het enige station dat aanwezig was in Kaboel en Kandahar, steden die toen nog in handen waren van de Talibaan. Ze was ook zo eigenzinnig om een gezicht te geven aan staatsvijand nummer één van de Verenigde Saten, Osama Bin Laden.

Qatar

Al-Jazeera wordt beschermd en gefinancieerd door Qatar, een van de belangrijkste bondgenoten van de VS in het Golfgebied. Toch stelt de zender de Amerikaanse orde in de Arabische wereld aan de kaak. Al-Jazeera heeft in feite een dubbel karakter: tegelijk een instrument van de piepkleine en toch ambitieuze Qatarse staat, en een opstandige stem in Arabië.

Met een bevolking geschat op 744.000, waarvan slechts 150.000 eigen burgers, en een oppervlakte van 11.437 km2, is Qatar de tweede producent van olie per hoofd van de bevolking in de wereld. Sjeik Hamad ben Jhalifa Al-Thani, emir sinds 1995, heeft van zijn staatje de beste leerling van de VS en het IMF in de regio gemaakt. Sinds 2001 wordt er ieder jaar de ‘Qatari American Conference for Free Markets and Democracy’ georganiseerd. Sinds de grondwet van 1999 kent Qatar een vrije pers en vakbonden. Maar politieke partijen zijn er niet, van de parlementariërs wordt slechts tweederde verkozen en het land kent volgens Amnesty International nog steeds politieke gevangenen en marteling. Dankzij Al-Jazeera mag Qatar zich toch profileren als een van de meest democratische staten van de regio.

Liberaal

Het tv-netwerk verbindt drie politieke stromingen: een Arabische nationalistische stroming rond de Syriër Feisal Al-Qassim; de liberaal-islamitische stroming van de Egyptenaar Ahmad Mansur; en een zwakkere liberale stroming rond de Palestijn Jamil Azeer. De drie stromingen zijn het met elkaar eens over een Panarabisch kijk op de conflicten in de Arabische wereld: verzet tegen de VS; een focus op democratische eisen, en een neoliberale ontwikkelingsmodel - wat bijvoorbeeld blijkt uit de vele zakenrubrieken van de zender.

Al-Jazeera is meer dan een werktuig van de Qatarse staat. Om zijn imago op te poetsen, heeft de emir een zender nodig die in grote mate werkelijk onafhankelijk is. Het netwerk was bijvoorbeeld de eerste grote transnationale zender waarin de repressie tegen het islamisme is gehekeld. Tegelijkertijd worden islamisten bekritiseerd. Al-Jazeera aarzelt niet om geweld tegen vrouwen te veroordelen. De zender laat de stem van Osama bin-Laden en andere extreme islamisten horen, maar ook van hun gematigde-islamitistische en seculiere critici.

Invloed

Minder dan een maand na de aanslagen van 11 september, op 7 oktober 2001, en maar enkele uren na het begin van de bombardementen op Afganistan, zendt Al-Jazeera een opname van Bin Laden uit, waarin hij de westelijke legers dreigt met represailles. Dit exclusieve interview maakt Al-Jazeera internationaal bekend. De zender wordt in een keer het meest gevierde Arabische station en het meest verafschuwde in Europa en de Verenigde Staten. Vanaf dat moment gaat Al-Jazeera de uitdaging steeds opnieuw aan. In april 2004 is het ‘t enige medium dat op de lijst van honderd invloedrijkste personen van Time Magazine staat.

Dat Al-Jazeera werkelijk invloed heeft is te danken aan de grote geloofwaardigheid die de zender geniet bij het Arabische publiek. Met vijftigmiljoen toeschouwers per dag is zij verreweg de belangrijkste nieuwsbron in de regio.

Het is niet overdreven om te stellen dat Al-Jazeera het Arabische medialandschap omgeploegd heeft. De zender heeft enerzijds de grenzen van de vrijheid van meninsuiting verlegd en de effectiviteit van de pogingen van de staatsmedia om de publieke opinie te beheersen verminderd. ‘Een mening en haar tegenstanders’, is de reclameslogan van de zender en de wapenspreuk van directie en journalisten. Het vormt het fundament van de journalistieke ethiek van Al-Jazeera.

Grenzen

Dat leverde de zender vanaf de eerste uitzending een unieke plaats op in het Arabische medialandschap, dat slaafs is aan de machtige Arabische elites. ‘Een mening en haar tegenstanders’ is de ethiek die voor het eerst mensen aan het woord liet die nooit gehoord werden. Het heeft inhoud gegeven aan werkelijke debatten en heeft daarmee tegelijkertijd de onaantastbare waarheden van de machthebbers ter discussie gesteld. De digitale techniek maakt het voor het eerst mogelijk dat een Arabisch medium de grenzen overschrijdt, zich ontdoet van de censuur en zonder officiële toestemming controversiële onderwerpen in de Arabische huiskamer brengt. Door een platform te bieden aan alle door autoritaire regimes uitgesloten politieke opposities voert Al-Jazeera strijd tegen de staatsinvloed op het publieke debat en geeft het vorm aan de roep om democratie inde Arabische wereld. Al-Jazeera biedt toegang tot ruimtes waar vrijheid van meningsuiting heerst en publieke kritiek geuit kan worden. Het is dus niet verbazingwekkend dat Arabische regimes steen en been klagen bij de Qatarse financiers.

De Tunesische politicologe Olfa Lamloun is de auteur van "Al-Jazeera, miroir rebelle et ambigu du monde arabe" (Parijs, La Découverte, 2004).