Het was de tweede keer in een paar jaar tijd dat een sociaaldemocratische minister van financiën uit moest leggen dat hij miljarden aan belastinggeld had ingezet om een of meerdere banken, ja eigenlijk ons hele financiële stelsel te redden. Nog geen week daarvoor had onze eveneens sociaaldemocratische vice premier Asscher in de kamer nog uitgelegd dat er echt geen geld is om iets te doen aan de koopkracht van de ouderen. Maar ja, een bank is natuurlijk belangrijker dan onze ouderen. Vooral als het een systeembank is.

Hadden die banken dan niet gered moeten worden? Hadden die arme spaarders dan maar al hun geld kwijt moeten raken? Hadden we dan het risico moeten lopen dat het hele financiële systeem in elkaar zou storten, dat de financiële markten het vertrouwen in Nederland zouden verliezen? Wordt er retorisch gevraagd,

Natuurlijk, de spaarders mogen niet de dupe worden van het beleid en ook de werknemers van de bank niet. Natuurlijk hebben we er niets aan als er plotseling geen geld meer uit de geldautomaat komt of de overmakingen tussen verschillende banken niet meer plaatsvinden. Maar dat betekent niet dat de banken na nationalisatie en staatssteun gewoon weer door moeten kunnen functioneren zoals ze daarvoor deden, op dezelfde manier waardoor ze in eerste instantie in de problemen kwamen voor ze met ons geld gered werden. Maar dat is feitelijk wel wat toen gebeurde en nog steeds gebeurt.

Vijf jaar na het uitbreken van de financiële crisis, nu inmiddels drie van de vier grote Nederlandse banken aan het staatsinfuus liggen is er niets wezenlijks in hun functioneren veranderd. Natuurlijk, geen bankier zal nu nog investeren in Spaans of Iers vastgoed want die markten zijn volledig ingestort en ook op andere markten is men noodgedwongen een stuk voorzichtiger en terughoudender dan voor 2008. Maar de criteria voor het functioneren van de banken zijn nog precies dezelfde, staatssteun of niet. Het gaat er om op korte termijn een zo hoog mogelijk financieel rendement te halen. Sociale of ecologische overwegingen zijn niet van belang, alleen het financiële rendement telt.

Er wordt nu van alle kant gewezen naar de veroorzakers van de problemen bij SNS. Vooral voormalig topman Sjoerd van Keulen is de kop van jut. Maar hoe verwerpelijk zijn opereren ook was en hoe schandalig hoog zijn salaris en bonussen ook waren, hij deed in wezen niets anders dan al die anderen in de financiële sector: proberen in zo kort mogelijke tijd zo veel mogelijk winst te maken. Dat hij daarbij zijn hand overspeeld heeft en mis heeft gegokt maakt hem niet echt anders dan al die anderen in de sector. Dat hij tot de dag na de nationalisatie van de SNS voorzitter van Holland Financial Center, boegbeeld van het koopsectorenbeleid en toezichthouder bij ING was geeft aan dat hij in de sector hoog in aanzien stond.

Ooit waren sociaaldemocraten voorstanders van de nationalisatie van banken en verzekeringsmaatschappijen en andere sleutelsectoren van de economie. Ze zagen dat als een mogelijkheid om de het kapitalisme in een wat socialere richting bij te sturen. Zo’n halve eeuw geleden heeft de PvdA dat punt uit haar programma geschrapt. Nu staan sociaaldemocraten vooraan bij het nationaliseren van banken, niet om de economie wat socialer te maken, maar om het asociale neoliberale kapitalisme te helpen overleven. Met zulke sociaaldemocraten heb je geen echte liberalen meer nodig. Eigenlijk hoeft Rutte er helemaal geen koppijn van te krijgen.

Unilever verraste de wereld op 5 december door het voornemen om Laura M. Cha te benoemen in de raad van bestuur. Zij is officieus lid van de uitvoerende raad van Hong Kong en was een gedelegeerde naar het elfde Nationale Volkscongres van China. Daarnaast heeft zij verschillende functies in raden van bestuur van grote banken en telecombedrijven die gevestigd zijn in Hong Kong en Shanghai en was ze vice-minister in de Chinese regering.

Ironisch genoeg is de Chinese communistische partij eigenlijk ondergronds in Hong Kong terwijl ze er wel de macht heeft. De partij heeft er waarschijnlijk tienduizenden leden, maar bijna niemand komt openlijk voor lidmaatschap uit. Gezien het feit dat Laura Cha van 2001 tot 2004 vice-minister was in de centrale regering, moet ze wel op goede voet staan met de hoogste bazen van de Communistische Partij. Alleen mensen die zij beschouwen als zijiren, ofwel ‘een van de onzen’, komen op dergelijke posten terecht. Cha’s ervaring en politieke contacten zullen haar kameraden in de Unilever top vast goed van pas komen.

De overheidsfinanciën zijn primair om die reden uit de hand gelopen en vervolgens weet deze wijsneus te opperen dat deze uit de hand gelopen overheidsfinanciën de financiële sector ondermijnen. De werkelijkheid is nog veel paradoxaler, de banken maken juist weer winst dankzij de overheidsschulden. De nationale staten hebben voor honderden miljarden aan staatsleningen uitgeschreven tegen mooie rentepercentages. Dezelfde banken die met overheidsgeld gered zijn schrijven hierop in en lenen weer geld aan de Staat. Zij betalen dus rente aan de Staat voor het geld waarmee zij overeind gehouden zijn en vervolgens krijgen zij weer rente van de Staat over hun participatie in staatsleningen.

Griekenland is hiervan het absurde voorbeeld. Hun kredietwaardigheid is verlaagd, daarom moet Griekenland meer rente betalen om geld te kunnen lenen. Dat doen zij bij de systeembanken en die durven dit best aan, want als puntje bij paaltje komt zal de EU Griekenland gewoon overeind houden. Een faillissement van Griekenland zal immers een enorme wissel trekken op de Euro en daarmee op de Eurozone. Lees met dit in het achterhoofd maar eens het door mij bedoelde ANP-bericht.

‘Staatsschulden dreigen crisis te verlengen’

Het probleem beperkt zich echter niet tot landen als Griekenland, benadrukte hij. ”De schulden van de grootste ontwikkelde economieën zijn nu relatief bijna net zo hoog als na de Tweede Wereldoorlog, terwijl we geen wereldoorlog hebben doorgemaakt.”

Langs de rand van de afgrond

Wat wel klopt is de laatste bewering en die toont aan hoe dicht het kapitalisme langs de rand van de afgrond is gegaan. Zonder wereldoorlog toch in dezelfde financiële situatie als na de Tweede Wereldoorlog. Als we nu doen wat het IMF graag wil dan zullen de gewone mensen het gelag betalen. Het gelag van het casinokapitalisme dat zelf het pad heeft gebaand om zich in deze afgrond te kunnen storten.

Regulering financiële markt afgebroken

De Glass-Steagall Act uit 1933 was de weerslag van de lessen die de toenmalige politici in de VS trokken uit de crisis van 1929. Deze wet regelde de strikte scheiding tussen banken, verzekeraars en beleggingsbedrijven. Hierdoor konden banken tot 1999 niet tegelijkertijd bankier en beleggingsbedrijf zijn. Sinds 1999 is dit in de VS wel toegestaan.

Robert Rubin was minister van financiën van 1995 tot 1999,. Hij is afkomstig van Goldman Sachs. Hij was na zijn ministerschap directeur bij Citigroup en tijdens de verkiezingscampagne één van de economische adviseurs van Obama. Hij heeft in 1999 de toen al uitgeklede Glass-Steagall Act afgeschaft. Dit na jarenlang lobbyen van de grote zakenbanken om alle belemmeringen op te ruimen en voortaan de markt via zelfregulering het werk te laten doen. De voormalige minister van financiën onder Bush, Henry Paulson, is in 2008 de architect van het plan om om de banken in de VS te redden door er 700 miljard dollar in te pompen. (Hij is eveneens afkomstig van Goldman Sachs en heeft een geschat privévermogen van ongeveer 600 miljoen dollar).

Net capital rule

Michael Ahrens, onafhankelijk beleggingsadviseur schrijft over Paulson in de Financiële Telegraaf van 23 oktober 2008: Dezelfde Paulson voert in 2000, toen CEO van Goldman Sachs, een sterke lobby om meer zelfregulering voor Wall Street te bereiken? Hij maakte zich sterk om de zogenaamde ‘net capital rule’ te wijzigen. Deze regeling betrof de mate van hefboom die ‘investmentbanks’ mochten toepassen en werd in 1975 ingevoerd om toezicht op brokers te houden. De maximale ‘debt-to-net capital ratio’ die was toegestaan was 12-1. (In Nederlands de verhouding tussen schuld en netto eigen kapitaal).

Als u de heer Paulson voortaan hoort praten over grote uitdagingen en een probleem met de huizenmarkt, bedenk dan dat hij aan de wieg heeft gestaan van deze crisis. Het probleem was niet zozeer dat de huizenmarkt in waarde daalde, doch dat er in veel te hoge mate hefboom op werd toegepast en dat dit allemaal was toegestaan.

Ondanks alle grote woorden heeft Obama niet het voorstel gedaan de Glass-Steagall Act opnieuw in te voeren. Nu is de huidige minister van financiën Geither ook weer een voormalig bankier.

Het is dan ook geen toeval dat de bestaande regulering van de financiële sector in de VS in de periode voor de hypotheekcrisis is afgebroken en nu niet wordt teruggegrepen op de regulering van voor 1999. Dit zou nu het casinokapitalisme gefaald heeft meer dan op zijn plaats zou zijn.

www.fnvvechtvoorjerecht.nl

Dit drama toont nog maar eens hoe onverantwoord het is om een publieke dienst zoals het spoorverkeer ondergeschikt te maken aan de wetten van de markt.

Het werktempo dat de treinbestuurders, treinbegeleiders, en werklui van de NMBS wordt opgelegd, is onhoudbaar. De treinbestuurders moeten negen uren per dag presteren, zonder pauzes, zes minuten bij een wissel van trein niet te na gesproken.

Ze moeten in een zelfde week verschillende lange shiften kloppen, en kampen bovendien nog eens met dikwijls zeer lange verplaatsingen van en naar huis. Het werktempo zoals het door de directie werd opgelegd, brengt de meest elementaire veiligheidsregels bij het spoor in gevaar.

Ter vergelijking: chauffeurs van zware vrachtwagens zijn verplicht na elke vier uren rijden twintig minuten te pauzeren. Ze mogen bovendien nooit langer dan negen opeenvolgende uren rijden zonder twaalf uren te laten passeren tussen twee diensten.

Afgelopen twintig jaar ging de reglementering die gold voor treinbestuurders er zwaar op achteruit. Nochtans moeten zij continu waakzaam blijven tijdens een activiteit die steeds repetitiever en monotoner werd. Rentabiliteit stond immers voorop… Direct gevolg: de concentratie en oplettendheid neemt af.

In tegenstelling tot wat in vele andere landen gebruikelijk is, worden deze arbeiders, mensen die dagelijks instaan voor het vervoeren van vele duizenden passagiers, ook nog eens geïsoleerd in hun besturingskabine, onderworpen aan een constante druk van hun hiërarchie. De revolte die sluimert in elk spoorwegdepot moet onder controle worden gehouden…

Sinds de splitsing van de veschillende spoorwegactiviteiten zit de NMBS op het spoor van de volledige privatisering. Logisch en onmiddellijk gevolg hiervan is dat rentabiliteit ten alle prijze de nieuwe topprioriteit is! Echter, het rentabiliteitscriterium botst frontaal met de bekommernis om de veiligheid. Hoge winsten verzekeren niet dat mensen in goede omstandigheden hun job kunnen doen, en een goede en veilige dienstverlening kunnen waarborgen, zowel voor het personeel als voor de gebruikers.

Het doordukken van de rentabiliteitslogica die steeds meer het spoorvervoer doordrenkt, houdt noodzakelijkerwijze het drastisch besparen op onderhoud van materiaal in, wat de kans op “incidentenâ€? verhoogt (en zo voor vertragingen en ongelukken zorgt…). Het houdt ook het drastisch verminderen van de loonkost in, door pesoneelsvermindering. Bij wijze van voorbeeld: er is niet in elk station nog een omroep(st)er, wat maakt dat nauwelijks twintig mensen nog aankondigingen doen in alle stations samen! Dit leidt tot een gevaarlijke verhoging van het arbeidstempo en de intensiteit van de arbeid bij het resterende personeel, te beginnen met het “rollendâ€? personeel (bestuurders en conducteurs).

De opsplitsing van de activiteiten van de NMBS gaat haar verkoop aan de privé en een mogelijke beursgang vooraf. Vergeten we niet dat het hier om een bedrijf gaat dat honderd jaar lang met overheidsmiddelen werd opgebouwd…

Deze hervorming past in het kader van de Europese richtlijnen die een volledige “liberalisering� van “de markt� van het spoorverkeer beogen, en het openstellen ervan voor concurrentie uit de privé-sector, ook voor het personenvervoer. Zo wordt elk onderdeel onafhankelijk gemaakt, los van de andere, en enkel verantwoordelijk voor haar taak: onderhoud van de rails, onderhoud van de treinen, aankomst in het station, …

Deze doorgedreven ontkoppeling van activiteiten is complete, en gevaarlijke, nonsens: Bij incidenten wordt het personeel geconfronteerd met een veelvoud aan diensten die niet gecoordineed werken en dikwijls tegenover elkaar staan want met elkaar in concurrentie! Terwijl net dan snelle en duidelijke antwoorden vereist zijn…

We maken nu al het tweede zware ongeluk mee op drie maanden tijd. Dit kan niet meer!

De NMBS kan de schuld niet meer van zich afschuiven door het op de kap van personeelsleden te schuiven. Personeel dat zelf het slachtoffer isvan steeds onleefbaardere en onveiligere werkomstandigheden, van het ontmantelen van de dienstverlening en het verleggen van prioriteiten door het bedrijf. Het spoorwegpersoneel heeft trouwens al meer dan eens aan de alarmbel getrokken over het risico op zware ongevallen onder de huidige omstandigheden!

De NMBS vervoert niet alleen goederen of vee, maar evenzeer onze familieleden, vrienden en collega’s. We mogen niet aanvaarden dat het risico om hen te zien sterven op weg naar het werk of school een “risicoparameterâ€? wordt en de veiligheid een “variabeleâ€? wordt in de boekhouding van de NMBS.

Hechte solidariteit tussen spoorpersoneel en gebruikers is meer dan ooit een must. Samen voor een veilig, efficiënt, en vlot spoor! Opnieuw naar een NMBS die 100% in publieke handen is!

Stop de privatiseringen!

Neen aan het helse werktempo bij het spoor!

Gebruikers mogen geen gijzelaars meer zijn van de winsthonger van de aandeelhouders!

Neen aan de Europese richtlijnen ter liberalisering en ter privatisering van het spoorverkeer!

Socialistische Arbeiderspartij (SAP) België

Dit artikel verscheen eerder op www.sap-rood.be

Het eens oppermachtige General Motors staat op het randje van het faillissement en heeft zijn grootse Europese dochtermaatschappij, Opel, van de hand gedaan. Ook bij Ford en Chrysler is men druk bezig met grootschalige herstructureringen: sommige bedrijfsonderdelen worden verkocht, andere onderdelen worden met overheidsgeld draaiende gehouden. Herstructureringen betekenen meestal ontslaggolven. De vakbonden in de VS steunden de bedrijven toen deze bij de overheid aanklopten voor staatssteun. Aangezien het erom ging de bedrijven draaiende te houden was dat een begrijpelijke reactie. Maar op de lange termijn is dergelijke steun geen oplossing, hoogstens uitstel van executie.
De problemen van de auto-industrie zijn meer fundamenteel van aard dan een tijdelijk slechte markt. De oorzaak is overproductie. De West-Europese en Amerikaanse markten zijn gewoonweg verzadigd. Overproductie kenmerkt de hele kapitalistische productiewijze, maar heeft door de aard van het product ‘auto’ een meer uitgesproken karakter. Wie tien T-shirts en vijf broeken heeft kan er altijd nog wel een extra broek of een T-shirt bijkopen, maar mensen kopen niet zo gemakkelijk een tweede of een derde auto. En gezien de klimaatcrisis en het opraken van fossiele brandstoffen zijn het oprekken en het kunstmatig creëren van de vraag – grote SUV’s als vervanging voor de oude auto, energieverslindende Hummers als statussymbool – echt geen opties meer.
Waar de vakbonden zich in eerste instantie op moeten richten zijn de belangen van de werknemers. Het voorstellen van een maatregel als werktijdverkorting met behoud van loon is een goede manier om zowel de overproductie tegen te gaan als de belangen van de werknemers te beschermen. De steeds maar groeiende winsten van de steeds efficiënter werkende auto-industrie zijn de laatste twintig jaar vooral naar de top en de aandeelhouders zijn gegaan, er is geen reden waarom een deel daarvan niet naar de mensen op de werkvloer zou kunnen gaan.
Opkomst van de auto
De auto-industrie is een sector waarin steeds minder mensen werken. Daarnaast is het een sector die om ecologische redenen in zijn huidige vorm niet kan voortbestaan. Desondanks vinden heel veel mensen de auto nog wel het meest comfortabele vervoermiddel. Maar is de ‘automaatschappij’ wel zo rationeel en efficiënt? Zijn er geen betere en schonere alternatieven denkbaar? Er zijn sinds de opmars van de privé-auto steeds tegenstanders van de auto geweest en er bestaat binnen de publieke opinie ook een onderstroom van mensen die helemaal niet zoveel op hebben met auto’s en het inrichten van de publieke ruimte in het belang ervan.
Hoe kan het eigenlijk dat die auto dan toch zo’n dominante positie in de maatschappij heeft? Het antwoord ligt in de opkomst van de auto-industrie. Tijdens de industriële revolutie groeiden steden in Europa en de VS in snel tempo. Mensen gingen dicht bij hun werkplekken wonen. In veel gevallen stonden de arbeidershuisjes pal tegenover de fabriek. Aan het einde van de negentiende eeuw ging het openbaar vervoer een steeds belangrijkere rol spelen in de steden. Eerst met de komst van paarden- en stoomtrams en later met elektrische trams en spoorwegen. Hierdoor konden arbeiders die zich het reizen konden veroorloven wat verder van de fabriek af gaan wonen en werd de mobiliteit in het algemeen erg verhoogd.
In dezelfde periode waren auto’s nog een luxe voor de zeer rijke elite – dat veranderde echter rond 1910. Eerst in de VS, waar Ford en General Motors ‘betaalbare auto’s voor iedereen’ op de markt brachten. Tegelijkertijd werd het openbaar vervoer in de steden en daartussen drastisch ingekrompen waardoor het gebruik van auto’s sterk gestimuleerd werd. Pas na de Tweede Wereldoorlog beleefde de auto ook in Europa een dergelijke opgang. Het gevolg waren suburbanisatie en veel grotere afstanden tussen woon en werkplek. Hoe grote autofabrikanten nationale overheden onder druk zetten om de publieke transportsector uit te schakelen en zo vrij baan te maken voor de auto wordt goed beschreven in het boek Car Mania van Winfried Wolf.
Kiezen voor auto’s
Wolf komt tot de onthutsende constatering dat het nationale spoorwegnetwerk van de VS in 1950 was teruggelopen tot het niveau van 1905, 363.00 kilometer. Op zijn hoogtepunt in 1925 besloeg het netwerk 420.580 kilometer. In 1970 was het spoorwegnetwerk nog slechts een tiende van wat het in 1925 was. De overgebleven spoorlijnen werden nauwelijks geëlektrificeerd (wat altijd de logische verwachting geweest was), maar schakelden over op vervuilende en minder comfortabele diesellocomotieven.
Elektrisch tramverkeer tussen steden had er al eerder aan moeten geloven. Rond 1900 bedroeg het totale aantal kilometers aan elektrische trambanen nog 40.000 kilometer, rond 1930 was het hele stelsel vrijwel verdwenen. Hiervoor kwamen autobussen in de plaats, veelal geproduceerd door Yellow Coach en ingezet door busdiensten als Greyhound. De eigenaar van deze bedrijven: autofabrikant General Motors.
Achter de competitie tussen spoor- en autowegen ging volgens Winfried Wolf een concurentiestrijd tussen nieuw een oud kapitaal schuil. De traditionele dominante groepen, met belangen in de zware industrie en de spoorwegen, stonden tegenover moderne groepen als Rockefeller en Standard Oil welke later de machtigste kapitaalgroepen in de wereld zouden worden.
Hoe sterk de invloed van politieke beslissingen altijd al geweest is op de auto-industrie blijkt ook uit het voorbeeld van de Duitsland en Italië. In de jaren dertig werden de autoproducenten daar (Volkswagen, Fiat) sterk gesteund door de staat; steun die deel was van de bewapeningsprogramma’s van de fascistische staten. Na de oorlog werd ook in Oost-Europa een eigen auto een middelpunt van een consumptiecultuur. Het bezit van een eigen auto ook, al was het maar een Trabant of Lada, leidde tot de illusie van een vrijheid die ver te zoeken was in deze dictaturen.
De associatie van auto’s met vrijheid speelt nog altijd een grote rol in onze cultuur. Volgens Winfried Wolf dient het bezit van een eigen auto nog steeds als compensatie voor andere gebreken. Terwijl het veel mensen ontbeert aan mogelijkheden om vorm te geven aan hun eigen leven, wordt de auto aangeprezen als middel om te ontsnappen aan de dagelijkse sleur. Ook al is op weg naar het werk in de file staan voor veel mensen deel van die sleur….
Meer dan een vervoermiddel
Deze illusie van vrijheid is natuurlijk niet het primaire doel van de auto, dat is het vervoeren van personen en goederen, maar vormt wel degelijk een secundaire functie. Voor elke autoreclame die de ruimte en comfort van het nieuwe model aanprijst is er een die de nieuwste uitvoering associeert met vrijheid. Daarnaast is een auto natuurlijk een statussymbool, het willen hebben van een grotere, duurdere en snellere auto dan de buurman wordt door de reclame-industrie aangewakkerd.
Het opofferen van andere vormen van transport aan de privé-auto betekent dat grote groepen mensen min of meer uitgesloten worden van goed vervoer. Ouderen, kinderen en gehandicapten zijn bijvoorbeeld vaak aangewezen op het openbaar vervoer, lopen en de fiets. Maar deze manieren van mobiliteit worden steeds ondergeschikt gemaakt aan de auto. Kinderen, voetgangers en fietsers lopen verhoudingsgewijs groot risico in het verkeer. En het aantal verkeersdoden is gigantisch: begin jaren negentig vielen er per jaar zo’n 50.000 doden in de straten van Europa. Het zou absoluut onaanvaardbaar zijn als een dergelijk aantal slachtoffers zou vallen in bijvoorbeeld de luchtvaart of het treinverkeer maar in het autoverkeer wordt het als onoverkomelijk gezien. Een aanzienlijk deel van deze slachtoffers zijn kinderen, voetgangers en fietsers die proberen een eigen stukje van de openbare ruimte te claimen om van A naar B te komen.
Dat het autorijden domweg geen rationele en efficiënte methode van vervoer is wordt helemaal duidelijk als we gegevens van het Duitse ministerie voor stadsontwikkeling bekijken: 96 procent van de autoritten zijn lokaal, over een afstand van minder dan 50 kilometer, een derde van de autoritten is korter dan 3 kilometer. Het overgrote deel van deze ritten vindt in de bebouwde kom plaats waar lopen, fietsen of het gebruik van openbaar vervoer vele malen sneller zou kunnen zijn. Tegelijkertijd kun je ook zien dat juist in de steden de levenskwaliteit het meest aangetast wordt door de auto. Het resultaat: fijnstof, smog en co2 uitstoot en een publieke ruimte gedomineerd door parkeerplaatsen en wegen.
De huidige crisis van de auto-industrie nodigt uit om eens fundamenteel na te denken over de plek van auto’s in onze samenleving. Het is duidelijk dat er niks logisch of onvermijdbaar is aan de centrale plek van auto’s in onze levens. In plaats van voor de auto-industrie te kiezen kunnen we ook kiezen voor goed en goedkoop openbaar – autofabrieken zouden dan op termijn kunnen overschakelen op de productie van bussen en treinen of fietsen. De crisis, klimaatverandering en het opraken van fossiele brandstoffen en niet in de laatste plaats de kwaliteit van leven zouden moeten aanzetten tot andere prioriteiten dan vrij baan maken voor de heilige koe.

Vijftig jaar na Charles Erwin Wilsons uitspraak bevinden zowel de Verenigde Staten, als General Motors, maar ook het wereldwijde kapitalisme als de internationale auto-industrie zich in een ongekende crisis. Michael Moore liet al in 1989 in de film Roger & Me zien wat de herstructurering van de auto-industrie voor zijn geboorteplaats Flint betekende. Het verlies van een groot aantal goed betaalde banen leidde tot de ondergang van het plaatsje. En wat er met de mensen in Flint gebeurde, dreigt vandaag weer te gebeuren met de mensen in het Limburgse Born, het Zweedse Trollhättan of het Duitse Rüsselsheim. De crisis in de internationale auto-industrie treft op dit moment alle concerns en niemand is meer zeker van zijn of haar baan. In plaats van bang af te wachten wie er bij deze reorganisatie wel of niet (maar bij de volgende misschien dan toch weer) uitvliegt, lijkt het zinniger om een plan te ontwikkelen dat de werkgelegenheid in de hele sector garandeert. Wil zo’n plan tot de verbeelding van grote groepen mensen die niet in de auto-industrie werken, spreken, dan zal het ook een plan moeten zijn dat een visie geeft op de ecologische herstructurering van ons hele transportsysteem.
Voor veel mensen die in de auto-industrie werken -of om het even welke sector dan ook waar de werkgelegenheid wordt bedreigd- is het ontwikkelen van zo’n plan voor de toekomst vaak niet het meest voor de hand liggende om te doen. De meest spontane, emotionele reactie is er vaak één van idealisering van het verleden, waarbij er alleen maar verschil van mening lijkt te bestaan of we dat geïdealiseerde “vroeger� in de jaren vijftig, zestig, zeventig of tachtig moeten plaatsen. En hoewel dergelijke idealisering vaak gepaard gaat met het luidruchtig uiten van verontwaardiging over het functioneren van het huidige kapitalisme, blijft echt strijdbaar verzet uit. Strijdbaar verzet tegen kapitalistische herstructureringen lijkt dus zowel gebaat bij een visie op de toekomst -laten zien hoe het anders kan- als bij een realistische visie op het verleden -laten zien dat het vroeger ook allemaal zo mooi niet was.
Overproductie
Elke bibliotheek heeft wel voor geïnteresseerde kleine jongens een rijk geïllustreerde “Geschiedenis van de auto� op de plank liggen. In die boeken kun je goed zien dat er in de loop der jaren meer automerken verdwijnen, dan er bijkomen. Inderdaad bestonden er in 1974 nog 25 internationaal relevante onafhankelijke autoconcerns, anno 2009 zijn dat er nog 13. Ondertussen bleef het aantal geproduceerde auto’s alleen maar groeien. In 1960 werden er over de hele wereld 16,5 miljoen auto’s gemaakt, in 1970 waren het er 29,4 miljoen, in 1974 39,4 miljoen, in 1994 58,4 miljoen en in 2000 73,2. Minder bekend is dat het aantal mensen dat in de auto-industrie werkt sinds 1960 niet gestegen is. In 1980 werkten er nog negen tot tien miljoen mensen in de auto-industrie en in bedrijven die rechtstreeks aan de auto-industrie leveren. Volgens de Organisation Internationale des Constructeur d’Automobiles werken er tegenwoordig 8,5 miljoen mensen inde auto-industrie. Steeds minder arbeiders maken dus steeds meer auto’s.
Tegelijkertijd groeit de vraag lang niet zo snel als het aanbod. De aanleiding voor de crisis nu was dat de banken door de kredietcrisis aarzelender krediet begonnen te verstrekken. En veel personenauto’s worden ook op krediet verkocht. Meer structureel is het probleem dat de markt in Europa en Noord-Amerika verzadigd is. Dat is ook de reden dat de auto-industrie probeert mensen groot mogelijke auto’s aan te praten, zo groeit de de omzet nog enigszins. Maar de hoge olieprijzen van de afgelopen jaren gooiden roet in het eten van die strategie. Bovendien is er een groeiende groep mensen die zich geen nieuwe auto meer kan permitteren. De enige echte groeimarkten voor de auto-industrie bevonden zich de laatste jaren in China en Oost-Europa, maar de markten daar worden voornamelijk door de lokale fabrieken van internationale concerns bediend.
Alternatieven.
Omdat er overproductie is, is het voor veel bedrijven niet meer mogelijk om winst te maken. Hele concerns gaan failliet, andere concerns sluiten fabrieken. De hele autosector vraagt nu overheidssteun en veel vakbonden -die terecht vrezen voor verlies van werkgelegenheid- steunen de concerns daarin. Het is natuurlijk maar de vraag hoe verstandig zo’n strategie is. Als je bedrijven gaat ondersteunen die een product maken, waarvoor de markt sowieso verzadigd is, stel je de crisis alleen maar uit. Dat is natuurlijk ook de reden dat veel bedrijven om steun vragen, ze hopen dat zij het zo volhouden en dat de concurrentie eerder failliet gaat. Maar de internationale vakbeweging zou er beter aan doen radicale arbeidstijdverkorting met behoud van loon te eisen, dan kun je banen bij alle autofabrikanten redden. De gigantisch productiviteitsstijging in de sector komt op die manier ook tegoed aan de mensen die in de auto-industrie werken. Een dergelijke op de mondiale auto-industrie gerichte strategie lijkt gewaagd. Veel mensen zullen een poging om samen met de werkgevers ‘onze’ auto-industrie realistischer vinden. Maar de auto-industrie zelf is ondertussen
ook een mondiaal georganiseerde industrie geworden. Bij Nedcar in Born produceerde het ‘Japanse’ Mitsubishi eerst auto’s voor ‘Amerikaans’-’Duitse bedrijf DaimlerChrysler, tegenwoordig maakt Mitsubishi er auto’s voor het ‘Franse’ Peugeot. Het denken in nationale industrieën en in nationale vakbondsstrategieën is in een gemondialiseerde markt volstrekt achterhaald. Juist zolang de vakbeweging niet een mondiale strategie ontwerpt, staat ze machteloos in een geglobaliseerde wereld.
Alternatieven
Veel mensen die het niet zo op auto’s hebben -en waarom zou je geen hekel hebben aan een product dat tot levensbedreigende situaties leidt bij je dagelijkse fietsreis naar je werk- zullen misschien het idee hebben dat het helemaal niet zo gek is dat er een paar autofabrieken failliet gaan. Hoe minder auto’s hoe beter, zullen ze denken. Maar het faillissement van autofabrieken gaat er absoluut niet toe leiden dat er minder auto’s komen, de productie wordt immers overgenomen door andere bedrijven. Maar de vakbeweging zal er bij het ontwikkelen van plannen voor de auto-industrie ook rekening mee moeten houden dat nogal wat mensen niet zoveel op hebben met de huidige automaatschappij.
Steun aan individuele autoconcerns stelt het functioneren van die maatschappij op geen enkele wijze ter discussie.
Ook om andere redenen is een strategie die gericht is op het steun verlenen aan individuele concerns niet erg zinnig. Allereerst natuurlijk omdat er bij staatssteun aan autofabrieken – we kennen het verhaal van de staatssteun aan banken- geld wordt gegeven aan verliesgevende privébedrijven. De staat en de belastingbetaler mogen zo opdraaien voor de verliezen, maar krijgen geen invloed op het beleid. En dat terwijl invloed op de keuzes die er door de directies worden gemaakt meer dan ooit noodzakelijk is. Want met aardolievoorraden die op raken en een broeikaseffect in het achterhoofd is het noodzakelijk om een alternatief voor de hele sector te ontwikkelen, dat ons zowel een duurzaam transportsysteem als duurzame werkgelegenheid kan opleveren. Dat betekent allereerst dat er als onderdeel van een anticrisispaket geïnvesteerd moet worden in nieuwe bussen. Maar meer structureel is het probleem dat er in de auto-industrie maar zo weinig technologische innovatie plaatsvindt. In het beste boek dat er ooit over de auto-industrie is geschreven, Winfrieds Wolfs Eisenbahn und Autowahn gaat Wolf in op de kritiek op de autotechniek zoals die door de Duitse professor Linzer is ontwikkeld. Linzer wijst er op dat de mogelijkheden om brandstof te besparen niet optimaal benut worden de industrie presenteert op autosalons wel eco-auto’s, maar neemt ze niet in gebruik. Behalve de gloeilamp -en die ruimt nu ook het veld voor de spaarlamp- is er geen product waarbij er in de afgelopen honderd jaar zo weinig werkelijke technische vooruitgang heeft plaatsgevonden. De koppeling bijvoorbeeld was in de tijd dat de auto uitgevonden werd moderne techniek, maar tegenwoordig zijn er veel aantrekkelijkere opties, zoals de hydrostatische aandrijving die in heftrucks wordt gebruikt en waarvan toepassing een omvangrijke brandstofbesparing kan opleveren. In plaats van dergelijke en andere technieken massaal toe te passen, beperkt de auto-industrie zich nu tot het jaar in jaar uit vernieuwen van de uiterlijke vormgeving.
Het ondersteunen van individuele autoconcerns, die allemaal hun eigen modellen ontwikkelen, zonder dat die modellen vooruitgang opleveren op het gebied van energieverbruik, uitstoot van schadelijke uitlaatgassen, maar ook op het gebied van de verkeersveiligheid is een volstrekt irrationeel idee. Zinniger zou het zijn bedrijven te nationaliseren en de gecombineerde budgetten van diverse concerns voor onderzoek en ontwikkeling te gebruiken om nieuwe vormen van individueel en collectief personen- en vrachtverkeer te ontwikkelen. De ontwikkeling van een dergelijk transportsysteem is ook een maatschappelijke uitdaging, waarin mannen en vrouwen hun creativiteit, hun vakmanschap en hun passie voor techniek kwijt kunnen. Het gaat er om een transportsector te ontwikkelen waar niet General Motors, niet de Verenigde Staten, niet de president-directeuren maar de normale mens, zoals die leeft in Born, Flint, Shanghai of de oerwouden van Brazilië centraal staat. Praktisch vorm te geven aan het idee dat wat goed is voor het ecosysteem aarde ook goed moet zijn voor het sociale wezen mens. And vice versa!

De crisis wordt tot nu toe vooral bestreden door enorme hoeveelheden geld in het financiële systeem te pompen. Op die manier wil men voorkomen dat banken en andere financiële instellingen omvallen en deze instellingen stimuleren om (elkaar) weer geld te lenen. Daarnaast wordt er op verschillende manieren geld in de economie gepompt om mensen te stimuleren om te blijven besteden. Deze maatregelen hebben voorkomen dat het hele financiële systeem in elkaar stortte en het betalingsverkeer tot stilstand kwam. Maar lossen ze op de langere termijn ook iets op?

Uitblijven investeringen
Een centraal probleem is nu het stagneren van het krediet. Banken en andere financiële instellingen zijn zeer voorzichtig geworden met het verlenen van krediet. Geld uitlenen als de economie terugloopt is immers een linke zaak, omdat men de kans loopt geld te stoppen in een bedrijf dat over een tijdje failliet is. Banken en andere kapitaalbezitters blijven liever op hun geld zitten. Zij parkeren het op een veilige plek, bijvoorbeeld bij de Europese Centrale Bank, of beleggen het in risicovrije producten als staatsobligaties.
In het kapitalisme wordt het economisch leven bepaald wordt door het winststreven van afzonderlijke bedrijven. Wie geld heeft investeert dat in bedrijven waarvan hij of zij verwacht dat ze winst zullen maken, liefst veel. Maar niemand is verplicht te investeren. De overheid kan proberen door belastingmaatregelen en dergelijke bepaalde investeringen aantrekkelijk te maken, maar ze kan kapitaalbezitters niet tot investeren dwingen. Dat is de Achilleshiel van de huidige aanpak van de crisis. Sterkere nog, het is de Achilleshiel van het neoliberale kapitalisme. Hoewel de afgelopen decennia de winsten stegen, bleven investeringen uit en werden de winsten vooral aangewend om op de financiële markt meer geld te creëren. Het uitblijven van investeringen was een belangrijke factor in het ontstaan van de crisis. Er is weinig reden om aan te nemen dat die investeringen nu wel zullen komen.
Kapitaalsbezitters zullen echter niet eeuwig op hun geld blijven zitten. Als de crisis maar lang genoeg doorwoekert zullen voldoende bedrijven failliet gaan en door massawerkloosheid de lonen flink dalen. Dan wordt investeren in bepaalde takken van bedrijvigheid en sommige bedrijven weer interessanter. Als daar dan de winsten stijgen en meer arbeidskrachten aangetrokken worden, neemt het vertrouwen in de economie weer toe en kan de crisis langzaam overwonnen worden.

Gevolgen
Waar leidt het op deze manier overwinnen van de crisis toe? De winsten herstellen zich en er wordt meer geïnvesteerd. Dat herstel van de winsten is de eerste prioriteit van de investeerders en de overheid. Zij zullen betogen dat de lonen laag moeten blijven, net als de sociale uitgaven en de overheidsuitgaven. Werknemers zal worden voorgehouden dat als we willen dat de economie weer gaat groeien, de winsten moeten blijven stijgen.
Ondertussen zitten we dan als gevolg van de kapitaalinjecties met een forse toename van de staatsschuld. Die is de afgelopen maanden al gestegen van 250 miljard naar 340 miljard euro. Ook die miljarden zullen linksom of rechtsom door de werkende mensen moeten worden opgebracht.
Kortom, na een aanvankelijk herstel zullen de winsten stijgen, terwijl de lonen en uitkeringen laag gehouden worden. Dan blijft de koopkrachtige vraag achter en worden de winsten maar voor een klein deel geïnvesteerd in de echte economie. De financiële sector zal op zoek gaan naar weer een nieuwe bubbel. Zo wordt de basis gelegd voor een herhaling van de ontwikkelingen van de afgelopen tijd, maar dan in een hogere versnelling. Zo dreigt als gevolg van de huidige crisis een turboneoliberalisme te ontstaan dat op termijn leidt tot een nieuwe crisis, in turboversnelling.

Toezicht en regulering
Hier valt tegenin te brengen dat de huidige reddingsplannen zich niet beperken tot kapitaalinjecties, maar dat er ook sprake is van beter toezicht, betere regulering en zelfs van een nieuw internationaal monetair stelsel. Maar al die plannen voor toezicht en regulering gaan er impliciet vanuit dat het probleem in essentie beperkt is tot wangedrag in de financiële sector: de graaineiging van de bankiers, de perverse prikkels in het beloningssysteem en dergelijke. Daarmee wordt genegeerd dat de excessen van de financiële sector uiteindelijk het gevolg zijn van de problemen in de reële economie, met name de combinatie van lage lonen, hoge winsten en het gebrek aan investeringen. Die excessen en al die dubieuze financiële producten blijven opduiken als de problemen in de reële economie niet opgelost worden. En die worden niet opgelost zolang de bezitters niet op de een of andere manier gedwongen kunnen worden te investeren waar dat maatschappelijk gezien noodzakelijk is.

De antwoorden van links
De huidige aanpak van de crisis komt neer op het met gemeenschapsgeld weer oplappen van het systeem, zodat het daarna weer als vanouds kan functioneren. We zien dat duidelijk bij de aanpak van de crisis in de financiële sector. Op spectaculaire wijze heeft minister Bos daar ingegrepen en ABN-AMRO en het Nederlandse deel van Fortis overgenomen. Maar vervolgens wordt dit staatseigendom alleen gebruikt om de banken overeind te houden, zonder dat zij gedwongen worden hun manier van werken en hun prioriteiten fundamenteel aan te passen. Er vinden wat cosmetische maatregelen plaats, er worden overheidscommissarissen benoemd en er wordt iets (maar niet te veel) gedaan aan buitensporige beloningen.
Maar de banken moeten vooral als gewone banken blijven functioneren, zo wordt steeds benadrukt. Het moet dus net als voorheen gaan om de winst en de belangen van afzonderlijke bedrijven; niet om het maatschappelijk belang, om de belangen van de overgrote meerderheid van de bevolking.

Links moet in reactie hierop eisen dat de hele financiële sector in gemeenschapshanden wordt gebracht. Die eis zou niet slechts de grote banken moeten betreffen, maar de hele sector die voor het functioneren van de reële economie cruciaal is. Die sector dient te functioneren in het belang van de gemeenschap. Dat betekent dat het geld geïnvesteerd moet worden in sectoren die vanuit een kapitalistisch oogpunt van winst op korte termijn misschien niet interessant zijn, maar die voor de hele maatschappij op langere termijn juist cruciaal zijn: zorg, onderwijs, milieu en cultuur.

Niet alleen de financiële sector, maar ook andere sectoren van de economie die van groot strategisch belang zijn of die zelf om steun vragen moeten in gemeenschapshanden gebracht worden. De energievoorziening en sleutelsectoren als de anuto-industrie en de bouw moeten niet langer aan de vrije markt worden overgelaten. Links moet betogen: geen steun zonder zeggenschap, of het nu gaat om directe steun door kapitaalinjecties, of indirect door tijdelijke WW-betaling. Geen cent gemeenschapsgeld voor bedrijven zonder dat de gemeenschap daar zeggenschap voor terug krijgt!

Functioneren in het belang van de gemeenschap betekent bijvoorbeeld dat de auto-industrie omgevormd wordt tot een sector waar allerlei milieuvriendelijke vervoersmiddelen en collectieve vervoer-systemen worden ontwikkeld en gemaakt. De bouwsector kan omgevormd worden van een sector die vooral gericht is op het bouwen van nog meer kantoorpanden en grote infrastructurele projecten, naar een waar het bouwen van goedkope en ecologisch verantwoordde woningen, het ontwikkelen van nieuwe systemen van openbaar vervoer en het renoveren en milieuvriendelijk maken van de bestaande woningvoorraad en bedrijfspanden op de eerste plaats komt. Zo kan een begin gemaakt worden met het omvormen van de olie-economie naar een duurzame economie gebaseerd op onuitputtelijke en niet-vervuilende energiebronnen en de werkelijke behoeften van de bevolking.

Zelfbeheer
Het nationaliseren van bepaalde bedrijven en sectoren is niet genoeg. De ervaringen van de afgelopen eeuw hebben laten zien dat het in handen van de staat brengen van bedrijven zeker geen garantie is dat ze in het belang van de bevolking gaan werken. Zowel in het voormalige Oostblok als in een andere vorm in de naoorlogse ‘welvaartsstaten’ van West-Europa zagen we dat de staatsbedrijven bureaucratische kolossen werden. Daarmee was de bevolking niet gediend. Daarom is een directe invloed van zowel de arbeiders die in deze bedrijven werken als van ‘consumenten’ nodig. Om dit mogelijk te maken moet links, samen met vakbondenn en sociale bewegingen, werken aan het ontwikkelen van vormen en structuren voor zelfbeheer en democratie in de economie. Het oplossen van de crisis door in plaats van winst het belang van de gemeenschap centraal te stellen in de economie veronderstelt een radicale breuk met het huidige beleid en het huidige denken. Maar het veronderstelt vooral de actieve deelname van een groot deel van de bevolking.

Een nieuw links
Antikapitalistisch links staat met het uitbreken van de crisis voor een grote uitdaging. Links, en zeker antikapitalistisch links, staat er zwak voor. Grote sociale bewegingen ontbreken. De vakbeweging is zwak en sterkt op het polderen ingesteld. Met het doorzetten van de crisis zullen de ontwikkelingen snel gaan. Het valt te verwachten dat groepen die direct geraakt worden in verzet zullen komen.

Het is de eerste taak van antikapitalistisch links om dat verzet te steunen. Dit in eerste instantie sporadische en verbrokkelde verzet tegen de gevolgen van de crisis moeten we proberen uit te bouwen tot een sterke sociale beweging. Daarin hebben bestaande linkse groepen en individuen een belangrijke rol. Zij zullen contacten kunnen leggen, verbanden aan geven, perspectief bieden. In die zin is de crisis ook een uitdaging, een kans die we moeten grijpen. Een kans om een werkelijk antikapitalistische, ecosocialistische beweging op te bouwen. Om te werken aan die andere wereld waarvan we al zo lang zeggen dat hij mogelijk is.

De IJsselmeerziekenhuizen staan er financieel slecht voor, net zoals veel andere kleinere ziekenhuizen in Nederland. En dat stonden ze al voordat op last van de Inspectie de OK’s werden gesloten. De Raad van Bestuur gaf aan dat de financiële problemen meespeelden in hun beslissing om de onveilige situatie te verzwijgen.
In een concurrerende omgeving is het voor een ziekenhuis geen aanbeveling om niet-steriele OK’s te hebben en concurrentie leidt er dan ook toe dat deze ongewenste informatie liever onder de pet wordt gehouden. Plots spelen er hele andere belangen dan het belang van de patiënt.

Ziekenhuizen hebben het moeilijk met de invoering van de marktwerking in de zorg. Vanaf 2005 geldt er voor een gedeelte van de ziekenhuiszorg een ander financieringsmodel, de zogenaamde Diagnose behandelcombinaties (DBC). Ziekenhuizen krijgen echter pas een vergoeding van de behandeling, de DBC dus, wanneer deze is afgesloten. Om de gemaakte kosten toch te betalen wordt er flink geleend bij de banken. Vanaf volgend jaar worden ziekenhuizen ook verantwoordelijk voor de financiering van de gebouwen, de zogenaamde kapitaallasten. Ziekenhuizen lopen hierdoor grotere financiële risico’s. Hierdoor worden door banken andere eisen gesteld aan de financiële reserves van ziekenhuizen. In plaats van een reserve van 8 procent moeten ziekenhuizen nu snel bouwen aan een reserve van 25 procent. Dit zal 1,5 tot 2 miljard euro onttrekken aan de zorg zelf. Ook krijgen ziekenhuizen nu moeilijker leningen bij banken of tegen hogere rentes. De banken lijken hierdoor de grootste winnaar bij de invoering van de marktwerking.
Tegelijkertijd krijgen de ziekenhuizen te maken met een bezuiniging van 400 miljoen euro over vier jaar tijd.
Inmiddels zijn de voorbeelden dat marktwerking niet goed is voor de patiënt talrijk. In januari bleek dat er bij niertransplantaties geen DBC was ontwikkeld voor het uitnemen van de nier bij de levende donor. Het gevolg hiervan was dat omdat de ziekenhuizen deze kostbare ingreep niet konden declareren bij de zorgverzekeraar er wachtlijsten ontstonden voor de transplantaties.

Ziekenhuizen en specialisten weten niet goed wat ze aanmoeten met die DBC’s. De DBC’s lijken ook niet goed aan te sluiten bij de praktijk in ziekenhuizen en bij de behandelingen. Zo is er bijvoorbeeld slechts één DBC voor de behandeling van brandwonden, met daaraan ook slechts één prijskaartje. Het is zo logisch als wat dat er allerlei gradaties zijn in de ernst van brandwonden en in de kosten voor de behandeling daarvan. Het Rode Kruisziekenhuis in Beverwijk, gespecialiseerd in de behandeling van brandwonden, lijdt hierdoor grote verliezen en heeft het financieel moeilijk.

Ook werkt het werken met DBC’s fraude of ‘upcoding’, een zwaardere diagnose stellen zodat de instelling meer geld krijgt, in de hand. Zo is het in sommige gevallen aantrekkelijker om patiënten terug te laten komen voor maagonderzoeken, zonder dat dit medisch noodzakelijk is. Maar wanneer je de patiënt extra laat terugkomen, valt de behandeling onder een andere, duurdere, DBC en krijgt het ziekenhuis wel alle kosten vergoed.
In geen van de drie voorbeelden is de patiënt gebaat bij de invoering van marktwerking in de zorg. En in geen van deze drie voorbeelden wordt de zorg zelf of de patiënt echt centraal gesteld. Ondertussen blijkt uit onderzoeken dat ziekenhuizen te weinig winst maken om te kunnen overleven in een marktomgeving. Het is dan ook wachten tot een nieuw geval als de IJsselmeerziekenhuizen zich aandoet.
Zelfs de marktmeester in de zorg, de Nederlandse Zorgautoriteit, maakt zich zorgen over het moordende tempo waarmee minister Klink de marktwerking in de zorg aan het doorvoeren is. Recent waarschuwde de voorzitter van de Nederlandse Zorgautoriteit, Frank de Grave, voor de gevolgen hiervan: ‘Als de veranderingen in de zorg te snel gebeuren of als de zorginstellingen onvoldoende tijd krijgen om die veranderingen handen en voeten te geven, dan ontstaan er risico’s voor de mensen die aangewezen zijn op de zorg.’

Jessica Ruitenberg is SP Fractiemedewerker gezondheidszorg

Globalisering en verzet in de voedingsindustrie

“Ambachtelijk bereid met natuurlijke ingrediënten” staat er misschien op maar de producten komen allang niet meer uit de wereld van Ot en Sien. De voedingsindustrie is een wereldwijde productieketen die het landschap, het milieu en de levens van boeren en arbeiders flink overhoop heeft gehaald. Het het produceren van goede en goedkope producten is achterhaald geworden door de steeds feller geworden concurrentiestrijd. Het gaat nu om het maken van aandeelhouderswaarde.
Deze multinationals zijn als gevolg van fusies rijker geworden en hebben steeds meer macht terwijl de armen steeds armer worden. Drie miljard mensen heeft een inkomen van minder dan 1,75 euro per dag. En 45% procent van de totale wereldbevolking is even rijk als 400 multimiljardairs.

Multinationals gemangeld?
Dit lijkt geen nieuws meer, maar de wereld verandert steeds sneller en het kan nog erger. De financialisering van de wereldeconomie gaat niet voorbij aan de voedingsindustrie. De handel in aandelen en de beurs krijgen een steeds grotere invloed op de voedingsindustrie. Nieuwe afzetmarkten zoeken en goedkoper produceren zijn niet genoeg om de beurslieveling te worden. In het westen groeit door de vergrijzing de markt nauwelijks. Oost Europa en China hebben potentie als nieuwe afzetmarkten maar zijn niet stabiel en minder lucratief dan het westen.
De grote voedingsmiddelenconcerns worden bovendien in kostenverlaging gehinderd door de leveranciers van grondstoffen die wel lucratieve nieuwe afzetmarkten gevonden hebben en hun producten niet zomaar goedkoop van de hand willen doen. Kolossen als Unilever hebben zichzelf in de vingers gesneden door hun eigen raffinaderijen en plantages te verkopen aan de grondstoffenproducenten.
Door de stijgende olieprijs en met hulp van subsidies wordt het winstgevend grondstoffen als maïs, soja en raap, de basis voor veel moderne voedingsmiddelen, als biodiesel op te stoken. Multinationals als Unilever zijn niet meer de enige klanten van de grondstofleveranciers en kunnen de prijs niet langer dicteren. Het dreigend tekort aan schoon water in de toekomst helpt ook niet en is niet alleen voor de armen een probleem: ook multinationals hebben schoon water nodig voor hun productie.
En de supermarktconcerns worden ook steeds sterker. Ze kopen centraal in en kunnen daarom goedkopere inkoopsprijzen afdwingen. De grote voedingsconcerns hebben niet alleen veel productie uitbesteed; toen ze deze afstootten ging er ook veel kennis mee. Supermarktconcerns hebben ondertussen niet stilgestaan en kunnen nu sneller dan de voedingsconcerns profiteren van nieuwe technieken die ontwikkeld zijn door de voedingsproducenten. De supermarktoorlog laat zien dat de grote merken niet meer vanzelfsprekend op de beste plaats in het schap komen en er niet langer vanzelfsprekend een hogere prijs voor gevraagd kan worden. Op standaardproducten als melk is al bijna geen winstmarge meer te halen. De eersten die daarover mee konden praten waren de boeren, maar ook de Melkunie komt, ondanks de schaalvergroting, langzamerhand in de problemen.

Weg naar groei
Eind jaren negentig werd bij Unilever de ‘Weg naar groei’ ingezet. Doel was het weer laten stijgen van de waarde van de aandelen. Topman Anthony Burgmans beloofde dat het rendement op het geïnvesteerde vermogen van de aandeelhouders zou stijgen van 12,5% procent in 2003 tot 17 procent in 2010. Middel om dit doel te bereiken: geld vrijmaken door het aantal merken terug te brengen naar 400 en het sluiten of verkopen van meer dan 150 fabrieken. Wereldwijd verdwenen zo’n 50.000 banen.
De tijd dat aandeelhouders in de voedingsindustrie genoegen namen met een stabiel, maar laag, rendement is definitief voorbij. In andere sectoren zijn immers voor hetzelfde geld de rendementen groter. Door financiële analisten zoals in de Britse Telegraph wordt al langer gespeculeerd op overname en splitsing van Unilever. Uit angst hiervoor doet het concern hetzelfde als waar de zogenaamde ‘durfkapitalisten’ voor gevreesd worden; verkopen, sluiten, uitbesteden en arbeidsplaatsen verplaatsen. Onder de groeiende druk van grondstofleveranciers en supermarktconcerns wordt dit proces versneld. De rendementsdoelstelling is immers heilig!
Na al de saneringen is er ondertussen een cash flow gegenereerd van ruim 30 miljard euro, voor een groot deel uitgekeerd in de vorm van dividend voor aandeelhouders en het terugkopen van eigen aandelen. En als de rendementsdoelstelling even in gevaar komt door gebrek aan marktgroei wordt er weer wat nieuws in de uitverkoop gezet. Van de 1,7 miljard die de verkoop van de diepvriesdivisie aan durfkapitalist Permira opleverde ging 1,5 miljard naar de inkoop van eigen aandelen. Grote profiteurs van deze methodes zijn het topmanagement met hun forse aandelenpakketten. En omdat steeds meer aandelen in steeds minder handen komen hoeft de winst ook over minder personen verdeeld te worden.

Het concentreren op zogenaamde ‘kernactiviteiten’ en merken is niet alleen ingegeven door de drang naar efficiency en hoge rendementen. De beperking van het aantal onderdelen maakt het voor financieel analisten ook makkelijker het bedrijf te waarderen en de aan- of verkoop van aandelen te adviseren.
Werken met flexibele arbeidskrachten maakt het makkelijk snel in te springen op veranderingen in het denken bij beursanalisten. Er kan zo makkelijker worden gereorganiseerd en geschoven met productie.

De enige reden dat grote voedingsconcerns de productie niet helemaal uitbesteden is dat zij toezicht willen houden op de kwaliteit en willen voorkomen dat kennis van innovaties verdwijnt. Nestlé heeft het zogenaamde ‘global standardisation of data management and information systems’ ontwikkeld. Hierdoor is de helft van de 170 fabrieken in eigen handen en de andere helft in het bezit van goedkopere ‘co-packers’, bedrijven die in opdracht van anderen produceren. Nestlé heeft het merk, maar laat het niet in de eigen fabriek maken, maar bij een derde, meestal goedkopere partij. De toegevoegde waarde van merken wordt steeds meer de enige bron van inkomsten van het concern.

Bij Unilever vallen alle fabrieken in Europa voortaan onder één kantoor in Zwitserland dat alle grondstoffen centraal inkoopt, de productie verdeelt en doorverkoopt. Zo moet overcapaciteit verdwijnen en de productie daar gedaan worden waar deze het goedkoopste is. Zo veel mogelijk activiteiten die geen strikt productiewerk zijn worden aan gespecialiseerde multinationals uitbesteed die dit werk dan dikwijls laten verrichten door bedrijven in Oost Europa en India.

Ontslagen en de versnelde afbraak van arbeidsvoorwaarden zijn het gevolg. Uitbesteding en specialisering lijken de toekomst van de voedingsindustrie meer en meer bepalen. Ons eten en onze banen worden er niet beter van. Al het geld dat naar de aandeelhouders gaat, en dit is steeds meer, wordt niet meer in het bedrijf gestoken. Onderhoud, opleidingen, sociaal beleid komen allemaal onder druk te staan van de kwartaaldoelstellingen die steeds meer geld toezeggen aan de aandeelhouders. Wat zijn mooie visies als die van het door Balkenende gestarte ‘innovatieplatform’ of afspraken in de SER over banen creëren voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten nog waard als deze worden ingehaald door korte termijn rendementsdoelstellingen?

Natuurlijk zijn de normale doelstellingen van winst en productiviteitsverhoging niet verdwenen. Maar deze kunnen als gevolg van grotere politieke beslissingen van het concern onbelangrijk worden. De waarde van de onderneming kan bijvoorbeeld net zo makkelijk vergroot worden door het vernietigen van productiecapaciteit om zo geld te generen voor uitbetalen van dividend. En voor aandeelhouders heeft dit laatste het voordeel dat veel sneller gaat.

Eigen plan.
Financialisering heeft dus grote gevolgen voor vakbonden en hun leden. Het oude verband tussen een groeiende productiviteit en winst die vervolgens stijgende lonen mogelijk maakten en vroeger het grondbeginsel voor CAO overleg was, wordt verbroken. Zelfs vestigingen met hoge productiviteit en winstgevendheid moeten zich zorgen maken over hun toekomst. In India is een goeddraaiende Unilever zeepfabriek verkocht en vervolgens gesloten. In de fabrieken waar het werk naartoe ging zijn de arbeidsomstandigheden een stuk slechter, zo vertelde een Indiase vakbondsleider op een internationale vakbondsconferentie. Zijn Zuid-Afrikaanse collega James Mdlalose bevestigt dat: ‘De mensen die ontslagen worden, zoeken wanhopig naar een baan en gaan akkoord met een lager salaris en met slechtere arbeidsvoorwaarden dan ze voorheen hadden.’ Overal ter wereld hetzelfde verhaal.

Bij de CAO-onderhandelingen in Nederland heeft de vrees voor afbraak van werk en arbeidsvoorwaarden tot een nieuwe aanpak geleid. Er is een eis neergelegd dat als Unilever niet toe wil geven aan de eis om over reorganisaties op Europees niveau te onderhandelen drie jaar werkzekerheid en werkgelegenheid gegarandeerd moet zijn. Lucas Vermaat, bestuurder bij FNV Bondgenoten: “Het heeft weinig zin meer om op nationaal niveau met Unilever te onderhandelen. Dan praat je alleen met de zetbazen.” Vermaat is niet gerust op de nabije toekomst. “Ik denk dat als de afbraak in hetzelfde tempo doorgaat de komende tijd bij Unilever veel banen gedumpt gaan worden. Als we niet alleen maar willen meepraten over het oplossen van de sociale gevolgen moeten we internationaal onze positie versterken.”

Om de eisen te onderbouwen wordt door alle ondernemingsraden en vakbondskadergroepen gewerkt aan eigen plannen. “Plannen die uitgaan van ons eigen belang en niet door hoe Unilever rekent” vertelt een vakbondskaderlid. “Als we ons beperken tot de richtlijnen van Unilever komen we tot dezelfde conclusies als zij. We zijn altijd te duur en niet flexibel genoeg. De afbraak van banen en arbeidsvoorwaarden is de afgelopen jaren alleen maar verder gegaan. We willen uitgaan van wat nodig is om onze bedrijven op de kaart te houden. Dus moet er geïnvesteerd worden in gebouwen, in nieuwe producten en technieken. Er moet ook geïnvesteerd worden in mensen, in opleiden, in het aannemen van nieuw en vast personeel om de vergrijzing het hoofd te bieden. Hoe meer uitzendkrachten er zijn, hoe makkelijker een bedrijf gesloten kan worden. Om zo breed mogelijk steun te krijgen is het essentieel iedereen te betrekken bij het maken van deze plannen. Het moet ons plan worden. Het overtuigen van het nationaal management zal waarschijnlijk niet genoeg zijn.”

Van ene kant bezien zijn deze plannen een poging om terug te keren naar het oude verband tussen productiviteitsverhoging, winst en loon. Maar aan de andere kant worden de plannen ook gemaakt met vertrouwen op eigen kracht van de vakbeweging als basis. Dat maakt het een interessant proces.

Voor meer informatie kijk op de site www.geenafbraakmaarafspraak.nl

‘Sjoerdje, Sjoerdje’, juichten eind vorig jaar duizenden werknemers van industrieel conglomeraat Stork hun topman Sjoerd Vollebregt toe. Het tafereeltje speelde zich af rond de veelbesproken aandeelhoudersvergadering van het bedrijf, dat onder vuur ligt van activistische aandeelhouders. Als het aan hen ligt, stoot het concern de divisies die zich bezighouden met kippenslachtmachines en onderhoud aan olie- en gasinstallaties zo snel mogelijk af. Stork zou zich moeten concentreren op de luchtvaartpoot. Helaas voor de dierenliefhebbers: die wens is niet ingegeven door vegetarische overwegingen. Gesplitst zouden de verschillende bedrijfsonderdelen gewoon meer waard zijn dan de som der delen. Daar is niet iedereen van overtuigd. Bestuur, commissarissen, werknemers en vakbonden zien zich verenigd in hun verzet tegen wat zij beschouwen als een ‘uitverkoop’. En dus kan baas Vollebregt rekenen op applaus en aanmoedigingen. Dezelfde man die een paar jaar geleden verantwoordelijk was voor massaontslagen bij Stork.

Activistische beleggers
Wie zijn die durfkapitalisten, die blijkbaar zo gevaarlijk zijn dat werkgevers en werknemers hun onderlinge ruzies bijleggen en de handen ineenslaan? Volgens minister Wijn van Economische Zaken zijn het sprinkhanen, die bedrijven leegvreten om daarna weer uit te zwermen. De beeldende vergelijking is niet van hem. Eerder repte SPD-voorzitter Franz Müntefering al van de hongerige beestjes die een plaag zouden vormen voor het Duitse bedrijfsleven. Die harde woorden schaadden zijn carrière allerminst. Müntefering is tegenwoordig minister van Sociale Zaken in de regering van Merkel.
De durfkapitalisten onderscheiden zich door hun activistische opstelling en de bereidheid bovengemiddelde risico’s te nemen. Doel is een hoog rendement op hun investeringen van tenminste twintig tot dertig procent. In feite is de term ‘durfkapitalisten’ een verzamelnaam waar zowel private equity als hedgefunds onder vallen. Private equity is kapitaal dat pensioenfondsen, verzekeraars, banken of rijke particulieren rechtstreeks in ondernemingen investeren, dus niet via de beurs. Vooral slecht presterende bedrijven zijn het doelwit. Door ze op te kopen en zich vervolgens actief met hun strategie te bemoeien, hopen de investeerders ze gesaneerd en wel binnen een jaar of zeven met flinke winst van de hand te kunnen doen. Hedgefunds opereren op een soortgelijke manier, maar zij beleggen hun geld vaak in beursgenoteerde fondsen. Zij lenen bovenop hun eigen vermogen vaak nog enorme bedragen, iets wat uiteraard grote risico’s met zich meebrengt. Als aandeelhouders maken zij optimaal gebruik van hun rechten om de strategie en daarmee de koers van het bedrijf te beïnvloeden – zonder het bedrijf zelf te willen runnen overigens. Hoe dat in zijn werk gaat, is te zien bij Stork, dat in 2007 nog de nodige rechtszaken en aandeelhoudersvergaderingen wacht. Ook de directie van Ahold staat momenteel onder grote druk van aandeelhouders die afwijkende plannen hebben met het supermarktconcern. Eerder leidden het opkopen van uitgever PCM en informatieleverancier VNU tot alarmerende krantenkoppen.

Eigen sprinkhaan eerst
Door alle ophef zou je bijna denken dat er iets heel nieuws aan de hand is. Dat valt wel mee. Dergelijke praktijken komen sinds de jaren tachtig voor. Durfkapitalisten van eigen bodem doen daarbij niet onder voor bijvoorbeeld de verguisde Angelsaksische beleggers. Een beetje bank of verzekeraars heeft wel een durfkapitalisten-tak. Door de aard van ons stelsel beheren de pensioenfondsen bovendien enorme sommen geld waar iets mee gedaan moet worden. Zo behaalde ABP, met een belegd vermogen van 194 miljard euro een van de grootste in zijn soort ter wereld, vorig jaar een rendement van bijna 30 procent op beleggingen in private equity. Niet vreemd dus dat het ambtenarenpensioenfonds daar de komende tijd nog meer geld in wil steken. Nederlandse investeerders zouden zelfs veel meer in het buitenland kopen dan omgekeerd. Het verschil is dat nu voor het eerst Nederlandse bedrijven op grote schaal het doelwit zijn van buitenlandse, Angelsaksische durfkapitalisten.
Zo heel veel anders dan ‘gewone’ ondernemers zijn durfkapitalisten trouwens niet. In feite versnellen ze enkel een saneringsproces dat vroeg of laat toch wel plaats zou vinden. Hedgefunds en private equity hebben daarbij het voordeel dat ze op grotere afstand van de werkvloer staan. Daardoor hoeven zij minder rekening te houden met persoonlijke relaties, vakbonden en hun PR.
Critici als Wijn en Müntefering maken daarentegen onderscheid tussen goede ondernemers en slechte durfkapitalisten. In het linkse blad Jungle World leverde Georg Dorn ten tijde van het door Müntefering in gang gezette ‘sprinkhanen-debat’ daar kritiek op. Het achterliggende idee zou zijn dat een slechte financiële sector gescheiden kan worden van een voor de rest gezond kapitalisme. ‘De financiële sector is een niet te scheiden onderdeel van het totale kapitalistische systeem’, aldus Dorn. ‘Het ontstaat automatisch op het moment dat geldbezitters hun vermogen niet direct zelf in productie kunnen of willen investeren. Ze slaan dat geld dan op in de vorm van spaarrekeningen of waardepapieren als aandelen. Van dat geld kunnen vervolgens investeerders gebruik maken die zelf niet over het benodigde kapitaal beschikken.’
Het klinkt simpel, en dat is het uiteindelijk ook. De hele differentiëring van de geldmarkt in aandelenbeurzen, hedgefunds, obligaties, opties etcetera ten spijt. De ‘financialisering’ van de economie, iedere dag zichtbaar op de journaals in de vorm van beursberichten, valutakoersen en rentestanden, heeft zo’n hoge vlucht genomen dat het voor velen lijkt alsof het om een op zichzelf staande wereld gaat. Slimme handelaren zouden geld uit geld verdienen. Maar uiteindelijk zijn ook financiële activiteiten op de een of andere manier verbonden met de productie van waren, in welke vorm dan ook. Via via komt ook de winst in de financiële sector uit dat productieproces voort. Er is in die zin geen verschil tussen een manager die een fabriek bestuurt, of een aandeelhouder met wiens geld de machines gefinancierd zijn.
‘Het socialisme van de dommen’, is zulke simplistische kritiek op het kapitalisme wel eens genoemd. Waar het vroeger leidde tot antisemitische analyses over joodse bankiers en plutocraten versus goede, vaderlandse industriëlen, staat het nu aan de wieg van allianties tussen arbeiders en bazen tegen de Angelsaksische financiële barbarij.

Rijnlands model
Kortom: durfkapitalisten doen ook maar hun werk. Dat betekent niet dat er geen reden tot zorg is. Zoals de Amerikaanse historicus Robert Brenner laat zien in zijn politiek-economische overzichtswerk Economics of Global Turbulence kampt het kapitalisme al sinds het begin van de jaren zeventig met een dalende winstvoet. Er is met andere woorden steeds meer omzet nodig om evenveel winst te maken. Om toch nog hoge rendementen te behalen, worden steeds agressievere strategieën bedacht. De durfkapitalisten zijn daar een voorbeeld van. Het lost het achterliggende probleem uiteraard niet op: overproductie en overcapaciteit als gevolg van aanhoudend hevige concurrentie op wereldschaal.
Die neerwaartse trend leidt tot flinke discussies onder liberalen over de te volgen strategie. Daarbij zijn twee kampen te onderscheiden. Voorstanders van het ‘Angelsaksische model’ bepleiten meer macht voor aandeelhouders, ofwel shareholders. De aanhangers van het ‘Rijnlandse model’ zien die aandeelhoudersmacht, gericht op snelle winst, juist als een bedreiging voor de vooruitzichten van het kapitalisme op langere termijn. Door de nadruk op hoge dividenden – shareholder value, zoals dat heet – houden bedrijven minder geld over voor investeringen. Het gevolg is een lagere groei van de arbeidsproductiviteit, en daarmee op langere termijn minder economische groei. Financiële schandalen in het verleden bij bedrijven als Enron en WorldCom hebben de scepsis over het Angelsaksische model verder gevoed.
De tegenstanders hiervan lijken in Europa de wind mee te hebben. Ook de grote vakbonden steunen het Rijnlandse model. Zo riep voorzitter Henk van der Kolk van FNV Bondgenoten op een einde te maken aan het ‘strippen, stropen en slopen’. Hij stelde tegenover NRC Handelsblad dat de aandacht voor aandeelhouderswaarde ten koste gaat van investeringen in onderzoek en vernieuwing.
Toch is het Rijnlandse model niet per definitie socialer dan het Angelsaksische, in weerwil van wat veel mensen denken. Ook de zogenaamde Rijnlandse economieën hebben na de oorlog een Keynesiaanse en een neoliberale fase doorgemaakt, net als de Angelsaksische economieën. De betere arbeidsomstandigheden, hogere lonen en sociale voorzieningen waar zij op wijzen, zijn dan ook niet het gevolg van een speciale Europese ideologie. De verschillen met de Verenigde Staten en Engeland komen voort uit door vakbonden, sociale bewegingen en linkse partijen bevochten verworvenheden. In de Verenigde Staten en Engeland zijn opeenvolgende rechtse regeringen er sneller in geslaagd deze terug te draaien dan in landen als Frankrijk en Duitsland het geval was.

Wie is de baas?
In feite gaat het om een discussie over governance: de wijze waarop bedrijven binnen het kapitalisme het beste georganiseerd kunnen worden om een optimaal resultaat te halen. Daarbij hebben werknemers niets te winnen. De keuze van de vakbond voor de managers is tot op zekere hoogte wel begrijpelijk. Haar beproefde machtsmiddelen, gericht op het toebrengen van publicitaire en economische schade, blijken nauwelijks effect te hebben tegen de kapitaalkrachtige, op grote afstand staande en vaak anonieme aandeelhouders.
Dat vraagt om nieuwe strategieën. Één van de door de FNV gelanceerde voorstellen snijdt in dat licht wel hout. Werknemers en aandeelhouders zouden elk de helft van het aantal commissarissen moeten krijgen. Dat is erg bescheiden geformuleerd. Zo’n maatregel kan bovendien snel tot een schaamlapje verworden, een voorbeeld van arbeiderszelfbestuur als zelfuitbuiting. Maar het vestigt wel de aandacht op een onderbelicht punt in de hele discussie. De tegenstanders van de durfkapitalisten suggereren dat de bestuurders van een bedrijf, in tegenstelling tot de kortzichtige, op snelle winst beluste aandeelhouders, wél baat hebben bij een op de lange termijn gezonde onderneming. Dat is niet het geval. De omloopsnelheid van managers is enorm. Het beloningssysteem met bijbehorende optieregelingen stimuleert het streven naar korte termijnwinst om vervolgens snel te ‘cashen’ en weg te wezen.
De enige werkelijke ‘stakeholders’ zijn daarom de werknemers. Met al dat getouwtrek tussen bestuurders en aandeelhouders is de strijd voor democratisering van de werkvloer buiten beeld geraakt. Sinds wanneer steunen werknemers hun bazen in het gevecht om de zeggenschap over hun werk? Zelfbestuur, dat zou pas echt een zaak zijn om voor te juichen en te applaudisseren.