Natuurlijk: er was verzet, we beleefden de Arabische lente, de indignados en de occupy- beweging. In verschillende landen waren er grote stakingen. Maar dat verzet bleef gefragmenteerd en langs elkaar heen gaan.

De afgelopen weken leken een aantal ontwikkelingen min of meer samen te komen. In Frankrijk moest Sarkozy plaats maken voor Hollande. We hoeven geen enkele illusie te hebben in sociaal-democraten als ze eenmaal aan het roer staan, dat hebben we gezien bij Zapatero, Papandreou, Brown en anderen. Maar het feit dat in de eerste ronde van de Franse verkiezingen meer dan tien procent van de kiezers stemde op een kandidaat links van Hollande geeft aan dat de aanhang voor een linkse oplossing van de crisis groeit. Hetzelfde zagen we in Griekenland, waar het linkse Syriza, met 16,6 procent de tweede partij werd. Ook bij de lokale verkiezingen in Duitsland (Sleeswijk-Holstein) en in Italië kregen de rechtse partijen klappen en was er een sterke proteststem op respectievelijk de Piratenpartij en de vijf- sterrenbeweging van Beppe Grillo.

Behalve een groeiende weerstand tegen het bezuinigingsbeleid en een groeiende aanhang voor links onder de bevolking lijkt er de laatste tijd ook van meer afstemming van Europese initiatieven op het vlak van verzet en alternatieven sprake te zijn. Op 7 april werd in Brussel een Europees netwerk voor strijd tegen de schuld en de bezuinigingen opgericht. Een maand later organiseerde Corporate Europe Observatory (CEO) in Brussel een zeer succesvolle conferentie over de crisis in de EU (zie verslag). Ondertussen wordt er hard gewerkt aan de acties tussen 16 en 19 mei in Frankfurt onder de naam Blockupy en allerlei acties later in het jaar.

Natuurlijk zullen bijeenkomsten van een paar honderd mensen in een zaaltje in Brussel, of een paar duizenden of zelfs tienduizenden bij een protestactie elders in Europa niet meteen het neoliberale tij doen keren. Maar de combinatie van groeiende onvrede en gehoor voor linkse oplossingen onder brede lagen van de bevolking, en sterkere coördinatie van acties en bewegingen op Europees vlak biedt perspectief. Het is in ieder geval stimulerend voor linkse activisten en dat kunnen we wel gebruiken.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de site van Konfrontatie

De vrouw gaf het adres van een babysitter op toen ze dakloos was zodat haar zes jaar oude zoontje naar een basisschool kon in de gemeente waarin ze leefden. Moeder en zoon waren dakloos, en sliepen soms in hun auto, soms in een opvangplek en soms konden ze ergens logeren. Volgens het stadsbestuur had ze haar zoon naar school moeten sturen in Bridgeport, zo’n 25 kilometer verderop, waar ze voor het laatst ingeschreven had gestaan.

April vorig jaar werd haar zoon van school gestuurd en zijn moeder aangeklaagd. Datzelfde jaar werden nog 26 andere scholieren in Norwalk van school gestuurd omdat ze niet in de stad woonden. Maar alleen McDowell werd aangeklaagd. Net als in het enig andere geval waarin iemand op deze gronden voor fraude werd aangeklaagd is McDowell zwart. Norwalk heeft een overwegend blanke bevolking, in tegenstelling tot Bridgeport.Norwalk heeft ook een veel hoger gemiddeld inkomen.

In de straf inbegrepen is het bezit en handel in drugs – vergrijpen waar McDonnel twee maanden na het schorsen van haar zoon voor werd opgepakt maar die de aanklager combineerde met de aanklacht voor fraude. McDowell accepteerde een schikkingsvoorstel omdat in een rechtszaak de minimumstraf voor de drugsvergrijpen 40 jaar gevangenisstraf zou zijn geweest. McDowell’s advocaat; ‘Ik denk dat je haar moet beoordelen op wat ze voor haar kind heeft gedaan’. De zaak trok veel aandacht en burgerrechtenactivisten riepen op de aanklacht te laten vallen – tevergeefs.

Hoe zou jij de situatie van Europese Unie lidstaten met een grote publieke schuld, zoals Griekenland, beschrijven?

De twee crises zijn vooral vergelijkbaar wat betreft hun politieke gevolgen?
Inderdaad, de maatregelen die nu aan Griekenland, en ongetwijfeld binnenkort aan andere landen, opgelegd worden doen sterk denken aan het Brady Plan in Latijns Amerika eind jaren tachtig. Toen slaagden de schuldeisers van Latijns Amerika, de Wereldbank, het IMF, de Club van Parijs (een groep officials van 19 van ‘s werelds grootste economieën), de VS en Britse bankiers erin hun agenda op te leggen aan het continent. Multilaterale instellingen en overheden namen een deel van de bij private schuldeisers uitstaande leningen over. Andere bankleningen werden omgezet in waardepapieren met een vaste rente. Het Brady Plan speelde een belangrijke rol in het opleggen van bezuinigingsmaatregelen en het verdedigen van de belangen van bankiers.
Het zogenaamde reddingsplan voor Griekenland doet hetzelfde: de waarde van de schuldpapieren wordt verlaagd en deze worden net zoals in het Brady Plan ingeruild voor nieuwe waardepapieren. Op die manier verkleinen privé-banken hoeveel geld ze uit hebben staan in Griekenland, net zoals ze eerder in Latijns Amerika deden. Geleidelijk maar op grote schaal worden de schulden overgenomen door publieke instellingen die verzekeren dat de nieuwe waardepapieren volledig, inclusief rente, worden terugbetaald aan de banken. Elke cent van de reddingsplannen voor Griekenland wordt gebruikt om die schulden te betalen. De publieke schuldeisers, de trojka, zorgen daarvoor en eisen permanente bezuinigingsmaatregelen – lagere publieke uitgaven, grootschalige privatiseringen, afbraak van sociale rechten. Van landen die ongelukkig genoeg zijn om schulden bij hen uit te hebben staan wordt voor een groot deel de soevereiniteit ontnomen. Dit wordt in Latijns Amerika de ‘lange neoliberale nacht’ genoemd. Daar dwongen schuldeisers ook landen om lonen, pensioenen en sociale uitgaven te verminderen en ten koste van alles de schuld terug te betalen.

De politieke uitkomst van de schuldencrisis in Latijns-Amerika was de creatie van neoliberale staten. Zullen we dat ook zien in Europa?
Dit is niets nieuws, in Europa wordt al drie decennia lang een neoliberaal beleid gevoerd. Het antwoord op de crisis geformuleerd door het IMF, door regeringen die de belangen van de heersende klassen vertegenwoordigen, door grote banken en bedrijven is het soort shock therapie dat Naomi Klein heeft beschreven. Regeringen zijn nu begonnen het sociale model af te breken en de sociale rechten die verworven werden tussen 1945 en 1970 te schrappen. Dit proces begon met Thatcher in Groot-Brittannië. De crisis biedt de kans om maatregelen te treffen vergelijkbaar met die welke de schuldeisers en de heersende klassen Latijns-Amerika oplegden in de jaren tachtig en negentig.

In Latijns Amerika werd als deel van dat beleid een veiligheidsdoctrine opgelegd die zelfs vakbonden als terroristisch definieerde. Gaan we iets vergelijkbaars zien in Europa?
Er is een duidelijke trend richting meer autoritair bewind, naar het criminaliseren van sociaal protest, ook al is er natuurlijk geen sprake van het soort eliminaties dat Latijns Amerika zag in de jaren tachtig. In Europese landen wordt de macht van parlementen uitgehold, wil men het stakingsrecht inperken, piketten verbieden en worden demonstraties verboden. De trojka schuift nationale parlementen terzijde met het argument dat er geen tijd is voor discussie, sommige van hun plannen komen met een deadline van 24 uur. In het geval van Griekenland eiste de trojka een nieuw plan – dat werd uiteindelijk laat in de avond van 12 februari aangenomen door het parlement. De volgende dag verklaarde de Europese Commissaris voor Economische Zaken dat er voor nog eens 325 miljoen euro extra bezuinigd moest worden en dat het parlement binnen 48 uur daartoe moest beslissen. Dit laat zien dat de trojka, niet het parlement, de werkelijke macht heeft.

Dit leidde tot grote protesten.
Niet alleen in Griekenland maar ook in Portugal, Spanje, Frankrijk en Italië. De protesten daar zijn nu nog kleiner maar dat zal veranderen.

Wat zou Griekenland moeten doen om uit de problemen te raken?
Ophouden met het opvolgen van de dictaten van de trojka, betaling van de schuld opschorten en schuldeisers dwingen te onderhandelen. Als Griekenland stopte met betalen, zoals Ecuador deed in november 2008, zullen de houders van schuldpapieren deze voor hoogstens 30 procent van hun officiële waarde doorverkopen. Dit brengt de positie van houders van waardepapieren in gevaar en geeft de Griekse regering, zelfs in deze precaire omstandigheden, meer ruimte om te manoeuvreren.
Na een onderzoek naar de opbouw van de schuld stopte Ecuador in 2008 met het betalen voor waardepapieren, ook al was het niet zo slecht af als Griekenland. In 2001, in een situatie vergelijkbaar met Griekenland, stopte Argentinië voor drie jaar met betalen aan de financiële sector. Na tien jaar betaalt Argentinië de Club van Parijs nog steeds niet. Terwijl Argentinië dit deed herstelde de economische groei zich en dwong de regering de schuldeisers om 40 procent van de waarde van de leningen af te schrijven.

Het gevolg was wel dat Argentinië uitgesloten werd van de financiële markten, tot op de dag van vandaag.
Dat klopt, maar Argentinië, zonder toegang tot de financiële markten en zonder de Club van Parijs terug te betalen, kent een gemiddelde jaarlijkse economische groei van acht procent. Het laat zien dat een land buiten de financiële markten om alternatieve bronnen van financiën kan vinden. Het bnp van Griekenland viel met zeven procent in 2011.

Veel commentatoren, jij inclusief, stellen dat het grootste deel van de Griekse schuld niet legitiem is.
Natuurlijk.

Maar om dat vast te stellen is een ‘audit’, een controle van de boeken, nodig.
Een deel van de Europese sociale bewegingen heeft geleerd van de Latijns Amerikaanse ervaringen. Het voorstel van CADTM voor een zogenaamde ‘citizens audit’ heeft brede steun gekregen. In verschillende Europese landen (Griekenland, Frankrijk, Portugal, Spanje, Ierland, Italië, België) worden nu zonder overheidssteun dergelijke onderzoeken opgezet.

Kan dit leiden tot een officieel onderzoek, vooral in Griekenland?
We zullen zien, daar is een regeringswissel voor nodig. Dat betekent dat de sociale beweging sterk genoeg moet zijn om een eind te maken aan regeringsbeleid in het voordeel van schuldeisers en om een alternatieve regering aan de macht te brengen. In Latijns-Amerika koste dit proces 20 jaar. Er moet nog veel gebeuren voor we echt een verandering zullen zien in de oriëntatie van de Europese regeringen. Deze crisis kan tien, vijftien jaar duren en we staan nog maar aan het begin van het organiseren van verzet. Internationale solidariteit met de Grieken en een gemeenschappelijke Europees actieplan van verzet tegen de bezuinigingen zijn noodzakelijk voor het schrappen van illegitieme schulden.

Dit is een bewerking van een interview dat oorspronkelijk verscheen in de Peruaanse krant La Primera en gepubliceerd werd op internationalviewpoint.org.

De banken, pensioenfondsen en andere financiële instellingen zijn Griekenland te hulp gekomen en hebben ‘vrijwillig’ 107 miljard euro van de Griekse schuld kwijtgescholden, is het verhaal dat breed in de media wordt uitgemeten. In werkelijkheid betekent deze kwijtschelding dat Europese banken en financiële instellingen voor Griekse obligaties waar ze oorspronkelijk 100 euro voor hebben betaald, nu 46,50 euro krijgen – dit terwijl deze op de markt tussen de 15 en 30 euro waard zijn. De oude obligaties worden ingeruild voor waardepapieren met een veel grotere zekerheid. De banken zijn de spekkopers. Zij hebben een deel van het geld waarmee ze in 2008 en 2009 werden gered gebruikt om Griekse obligaties te kopen. Daar hebben ze enorme bedragen op verdiend. Griekenland was immers een economisch zwak land, met een zeker risico, dus moesten er hogere rentes worden berekend om het risico af te dekken. Nu Griekenland niet meer kan betalen moeten de risico’s voor de banken natuurlijk wel worden afgedekt, met belastinggeld van de Europese burgers. Griekenland krijgt een nieuwe lening van de trojka (de EU, het IMF en de ECB) van 130 miljard euro. Die lening is niet bedoeld om het lijden van de Griekse bevolking te bestrijden, of om de economie er weer bovenop te brengen. Nee, die lening is bedoeld om schulden af te betalen en de banken te steunen. Zo worden dus weer private vorderingen van Europese, en met name Duitse en Franse, banken en financiële instellingen afgekocht met gemeenschapsgeld.

De positie waarin Griekenland zich nu bevindt is te vergelijken met die van een groot aantal landen in Zuid Amerika en Afrika in de jaren tachtig. Die zaten toen ook gevangen in wat genoemd werd de ‘schuldenklem’. Door hun schulden, en vooral door de steeds verder oplopende rentelast van die schuld, werden ze gegijzeld door de schuldeneisers. Af en toe werd er iets van de schulden kwijtgescholden, want om er zeker van te zijn dat iemand je geleende geld terug kan betalen, moet je hem wel in leven houden.

En om te zorgen dat hij blijft betalen moet ook de politieke druk tot ongekende hoogten worden opgevoerd. Griekenland is onder curatele geplaatst. Niet het parlement maar de trojka maakt er de dienst uit. Niet de Griekse bevolking maar de financiële instellingen bepalen waar het geld aan wordt besteed. Verkiezingen zijn in Griekenland nog niet afgeschaft, maar ze zijn wel irrelevant verklaard, net als in de andere Europese landen met economische problemen. Het maakt niet meer uit welke partij bij de verkiezingen aan de macht komt, zowel regeringpartijen als oppositiepartijen hebben zich van tevoren neer te leggen bij het Europese dictaat. Als het aan Brussel ligt wordt overal in Europa in de grondwet vastgelegd dat het begrotingstekort niet meer dan de heilige drie procent mag zijn. De Europese democratie is teruggebracht tot het dictaat van de financiële markten. De Grieken moeten bloeden opdat de banken kunnen bloeien. En dat recept geldt niet alleen voor Griekenland. Als het aan de de Jagers van Europa ligt geldt dat voor heel Europa van Zuid tot Noord. Griekenland is nog slechts het voorbeeld van wat velen in Europa te wachten staat. Maar gelukkig is Griekenland ook een voorbeeld van het verzet, van de opstand tegen de dictatuur van de vrije markt. We kunnen veel leren van de Grieken, laten we dat ook doen.

Alles moet in het werk worden gesteld om de overheidsschulden terug te dringen, zo legde de Italiaan uit. Als dat niet gebeurt leidt dat onmiddellijk tot een reactie op de markten die de rentetarieven die de lidstaten moeten betalen opdrijven, waardoor het herstel van de overheidsfinanciën nog moeilijker, zo niet onmogelijk wordt. Dat gebeurde al met Griekenland en bijna ook met Portugal, Spanje en Italië, doceerde hij. De president van de ECB, die zelf niet gekozen is en aan geen enkel democratisch orgaan verantwoording schuldig is legde uit dat, wat het verkiezingsresultaat in verschillende landen ook zal zijn, de gekozen regeringen geen andere keus hebben dan de extreme bezuinigingsmaatregelen voort te zetten, structurele hervormingen op de arbeidsmarkt door te voeren en hun sociale model nog verder te ontmantelen.

Waar de inmiddels vele tientallen miljoenen werklozen in de EU die dankzij de crisis en het bezuinigingsbeleid hun baan hebben verloren dan van moeten leven legde Draghi niet uit. Wel gaf hij antwoord op de vraag wat het eerste was waar hij ’s ochtends naar keek: “Naar de beurskoersen”.

Bij ongewijzigd beleid hebben we volgens de berekeningen van het Centraal Planbureau in Nederland dit jaar te maken met een begrotingstekort van vier en een half procent. Dat is anderhalf keer hoger dan de drie procent die in Europa is afgesproken en waarvoor de Nederlandse regering zich hard heeft gemaakt.
De oorsprong van dit tekort is duidelijk. Om de financiële crisis, die in 2008 van de VS oversloeg naar Europa, te bezweren werden er tientallen miljarden besteed om de banken en andere financiële instellingen overeind te houden. Dat sloeg een flink gat in de overheidsfinanciën. Toen de financiële crisis zich ook tot een economische crisis ontwikkelde liepen de belastinginkomsten terug terwijl de kosten voor sociale zekerheid (uitkeringen) opliepen. Vervolgens koos de regering Rutte voor een fors bezuinigingsprogramma, waardoor de economie verder inzakte. Voor die aanpak krijgen we nu de rekening gepresenteerd.

Uitgaven en inkomsten
Politici – en anderen die duidelijk willen maken dat drastische bezuinigingen ‘echt’ noodzakelijk zijn – vergelijken de overheidsfinanciën graag met een huishoudboekje. Die vergelijking gaat mank omdat bij een gezin de inkomsten over het algemeen betrekkelijk vast liggen en het huishoudboekje alleen kloppend kan worden gemaakt door de uitgaven aan de inkomsten aan te passen. Bij de overheid ligt dat anders. In tegenstelling tot een huisgezin kan de overheid zelf in sterke mate bepalen hoeveel inkomsten ze krijgt. Zij stelt immers zelf de tarieven van de belastingen vast.
Maar over belastingen praten is nu juist het grote taboe. ‘Wij willen absoluut niet dat de lasten voor de bedrijven en de burgers omhoog gaan’, zegt VVD-er Blok dan en kijkt met een ijzige blik in de camera. ‘Nee, dat wil ik ook niet’, denkt de burger thuis die zich toch al zo belast voelt, en het onderwerp is weer van tafel. En als er al eens een suggestie wordt gedaan voor verhoging van belastingen dan gaat het over verhoging van de BTW, de belasting op alledaagse producten waardoor de minst draagkrachtigen het sterkst worden getroffen. Nee meer belasting betalen willen we geen van allen… Dus moet het huishoudboekje van de overheid op orde gebracht worden door het geld te halen bij de gehandicapten, de scholieren en studenten, de ouderen en door te korten op de lonen en het aantal ambtenaren en het snijden in ontwikkelingssamenwerking. Kortom door het af te pakken van die groepen die in het overleg in het Catshuis niet vertegenwoordigd zijn.
Het gevolg van de bezuinigingsoperatie die nu in het Catshuis wordt voorbereid zal zijn dat de economie nog verder in het slop raakt. Zelfs het IMF, het CPB en vele anderen zien dat in en waarschuwen er voor. Waarom wordt er door Rutte en Verhagen en als puntje bij paaltje komt ook Wilders toch voor een dergelijke aanpak gekozen? Omdat er grote economische en politieke belangen op het spel staan.

De inkomstenkant
Als we in tegenstelling tot de onderhandelaars wel even kijken wat er aan de inkomstenkant te halen valt dan levert dat een rooskleurig beeld op. De grote Nederlandse bedrijven doen het goed. De Koninklijke Shell is de grootste winstmaker en maakte (dankzij de stijging van de olieprijzen) het afgelopen jaar een winst van 24 miljard. Ook met de vermogende particulieren in Nederland gaat het meer dan goed. Ondanks de crisis daalde het totale vermogen van de 10% meest vermogende Nederlanders van 2008 tot 2011 met minder dan 1% en de verdeling van het vermogen werd in die periode nog een stuk schever dan het voor de crisis was, zo berekende SP senator en hoofddocent economie aan de UvA Geert Reuten op basis van gegevens van het CBS. Het totale vermogen van de rijkste tien procent van de Nederlanders bedraagt volgens deze cijfers nu € 731 miljard tegen € 737 miljard voor het begin van de crisis. (Het in Zwitserland en elders gestald ‘zwarte’ vermogen zit hier natuurlijk nog niet bij). Als we dit vermogen vergelijken met de alom als ‘gigantisch’ omschreven bezuinigingsoperatie van 16 miljard dan zien we dat in principe een eenmalige belasting van 2,2% op het vermogen van de allerrijksten voldoende is om dit hele bedrag op te hoesten. En met een kleine afronding naar boven tot 3% zijn ook de huidige korting op de uitkeringen, het onderwijs, cultuur en milieu niet nodig.
Die grote vermogens zijn de afgelopen decennia (tot 2008) zo enorm gegroeid omdat de bezitters of opbouwers ervan op allerlei wijze gefaciliteerd werden, onder andere door belastingverlaging. De vennootschapsbelasting werd verlaagd, de vermogensbelasting vervangen door een vermogensrendementsheffing en door het vrijgeven van het internationale kapitaalsverkeer werd de mogelijkheid voor legale en illegale belastingontduiking enorm vergroot.
Ook in de inkomenssfeer hebben de rijken de afgelopen periode enorm geprofiteerd van belastingverlaging. Terwijl de topinkomens stegen werd in 1990 door minister Kok (financiën, PvdA) de hoogste schijf van de inkomstenbelasting verlaagd van 72% naar 52%.

Een zegen voor de economie
Er wordt nu door sommigen gedaan alsof hogere belastingen voor de rijken tot een economische ramp zal leiden. Het tegendeel is waar. Het belasten van winsten en vermogens zal leiden tot een vermindering van het voor speculatie beschikbare kapitaal, terwijl het de koopkracht niet of nauwelijks aan zal tasten. De rijkste 10 procent van de bevolking geeft immers maar een klein deel van haar inkomsten uit aan consumptiegoederen, die gebruikt haar (extra) geld vooral om er nog meer geld mee te verdienen. Als dergelijke maatregelen gepaard gaan met een koopkrachtverbetering van de armste tien procent van de bevolking worden de binnenlandse bestedingen en daarmee de economie zelf flink gestimuleerd. De armste 10 procent van de bevolking geeft immers wel een heel groot deel van haar inkomen uit aan consumptiegoederen.
Als een dergelijke politiek in alle Noord-Europese landen wordt doorgezet zou dat ook de Zuid-Europese landen helpen er weer bovenop te komen. Met een stijging van de lonen in landen als Nederland en Duitsland wordt de economie van de zuidelijke landen weer meer concurrerend.
Waarom komt een dergelijke aanpak in het Catshuis toch niet aan de orde? In de eerste plaats natuurlijk omdat het botst met de belangen van degenen die het in Nederland voor het zeggen hebben. De bezitters van grote vermogens zitten er niet om te springen om daar een deeltje van af te staan voor het algemeen belang. En ook de Shell’s van deze wereld zien er geen heil in om iets van hun winst in te leveren. Maar minstens even belangrijk lijkt mij het politieke belang. In het Catshuis heeft men er – net als in Brussel, Washington en elders – al lang voor gekozen om deze crisis niet aan te pakken door af te wijken van de neoliberale heilsleer, maar door die juist versterkt door te voeren. Niet het geld halen, maar het geld brengen waar het zit is het devies, gedachtig Matteüs 25:29 “Want wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen”. Ook een kleine wijziging in deze koers zou maar tot wankelmoedigheid leiden en vooral zou het er toe kunnen leiden dat onder de bevolking het inzicht versterkt wordt dat er een andere weg mogelijk is. En dat wil men tot iedere prijs voorkomen. Vandaar dat men de komende tijd in het Catshuis overal op zoek is naar paaseieren, maar de gigantische bergen gouden eieren elders buiten beschouwing laat.

Keuterboeren
Ethiopië is een geweldig groot land in het oosten van Afrika. Om precies te zijn: in de Hoorn van Afrika. Dertig maal de oppervlakte van Nederland. Met 85 miljoen inwoners. Er leven in totaal 76 verschillende volkeren met evenveel verschillende talen. Van zwarte Afrikanen in het zuidwesten tot lichtgetinte ‘Arabieren’ in het noordoosten. Met ongeveer 40 procent orthodoxe christenen, nauw verwant aan de Koptische kerk, 40 procent moslims en 10 procent animisten. Er is inderdaad ellende. Naar schatting worden momenteel 2 miljoen Ethiopiërs direct door de hongersnood bedreigd. Bijna 45 procent van de bevolking leeft onder de armoedegrens. Dat betekent dat 40 miljoen mensen het moeten doen met minder dan één euro per dag. Er zijn nauwelijks grondstoffen en er is weinig industrie. Zo’n 80 procent van de beroepsbevolking werkt in de landbouw. De meesten als keuterboeren voor wie de opbrengst van het land net genoeg is om het hoofd boven water te houden. Minder dan de helft van de mensen, en slechts één op de drie vrouwen, kan lezen en schrijven.

Daartegenover staan streken met een overweldigende natuur. Jungle, graanvelden, grazige weiden. Groen, groener, groenst. Met uitgestrekte akkers en enorme veestapels. Niet iedereen komt iets tekort. Steeds vaker zijn het buitenlandse ondernemingen die profiteren van de Ethiopische natuur en goedkope arbeidskracht. De grootste exporteur van in dit land gekweekte bloemen is bijvoorbeeld een Nederlander. En Saoedi-Arabië, Koeweit en Zuid Korea hebben in Oost Afrika een gebied gekocht dat even groot is als heel Frankrijk, voor de productie van palmolie en biobrandstoffen. Duizenden kleine boeren zijn daarvoor van hun grond gejaagd.

Relatieve vrijheid
Vanwege de openstelling van de Ethiopische economie voor buitenlandse ondernemers wordt het land wel als voorbeeld gesteld voor andere Afrikaanse landen. Ook de relatieve rust dankzij een grote mate van zelfstandigheid voor de 11 regio’s én de betrekkelijk gunstige mensenrechtensituatie dragen bij aan die voorbeeldrol. Voeg daarbij de bereidheid van het huidige regiem om mee te doen aan ‘de oorlog tegen het terrorisme’ en de populariteit van Ethiopië in brede westerse kring is verklaard. Echter, de massale honger en armoe zijn er niet minder om. En het autonomiebeleid voor de regio’s moge inderdaad verstandig zijn, op het gebied van de democratische vrijheden vallen nog heel wat appeltjes te schillen. De laatste vrije verkiezingen dateren al weer van 2005 en van de toen opstomende oppositie zijn er flink wat leden in de gevangenis gegooid. Kritische intellectuelen geven aan dat het nog steeds gevaarlijk is om openlijk al te kritisch te zijn. Als remmende factor op verandering van de bestaande verhoudingen wijzen zij ook nog op iets anders. Slechts weinig mensen zijn bereid hun nek uit te steken omdat ze het vergeleken met vroeger zo slecht nog niet hebben. Het kan immers allemaal nog veel erger….

Marxisme-leninisme
In 1974 heerste er hongersnood in Ethiopië. Vermoedelijk 200.000 mensen vonden de dood. Het werd de directe aanleiding voor een revolutie. In het hele land kwamen studenten, arbeiders en boeren in opstand. Uiteindelijk werd het feodale bewind van keizer Haile Selassie aan de kant geschoven door een groep legerofficieren. Zij vormden een comité dat zich de ‘Derg’ noemde. Mengistu werd daarin de ‘sterke man’. De Derg koos voor een marxistisch-leninistisch politiek program. De monarchie werd omgezet in een republiek en er werd een grootscheepse alfabetiseringscampange gestart. Het grootgrondbezit werd afgeschaft, het land verdeeld onder de boeren mét de aanmoediging om in collectieven te gaan werken, en alle banken en grote bedrijven werden gesocialiseerd. De relatie met de imperialistische Verenigde Staten werd verbroken en er werd een stevig bondgenootschap gesloten met de Sovjet Unie en Cuba. In veel opzichten vertoonde de omwenteling in Ethiopië de kenmerken van een socialistische revolutie. Maar op enkele wezenlijke punten was dat juist helemaal niet het geval. Als het socialisme bedoeld is als een beweging naar méér sociale rechtvaardigheid, naar méér vrijheid, naar méér humaniteit, dan schoot de Ethiopische revolutie ernstig tekort. Er kwam geen vrije meningsuiting, er kwamen geen vrije verkiezingen. De studentenbeweging, die zich ook als marxistisch-leninistisch afficheerde, werd fel bestreden. De afscheidingsbewegingen in de provincies, die zich overigens óók marxistisch-leninistisch noemden, werden hard aangepakt. Oplopende spanningen en uiteindelijke een openlijke oorlog met Somalië brachten de situatie in Ethiopië tot een kookpunt. In 1977 gingen de Derg en Mengistu expliciet over tot een politiek van Rode Terreur. Leden van de oude elite werden zonder vorm van proces geëxecuteerd. Anarchisten, zoals de studenten werden genoemd, en bandieten, zoals de separatisten werden betiteld, die in de handen van de Derg vielen werden met duizenden doodgemarteld. Hun mismaakte lijken werden als waarschuwing op straten en pleinen gedumpt. Wreedheid kende geen grenzen.

Dwang
De uitgaven voor de repressie, vooral voor de strijd tegen de regionale bevrijdingsbewegingen, zoals die in Eritrea, liepen enorm op. In 1974 werd ongeveer 50 miljoen euro aan militaire uitgaven gespendeerd – 18 procent van de totale begroting. In 1991 was dat opgelopen tot ruim 1 miljard euro. Natuurlijk ging dit ten koste van investeringen in sociale en economische projecten. Steeds meer was dwang het enige ordewoord van de Derg bij de hervormingen. Die kwamen mede daardoor niet van de grond. De kolven en de kogels van de AK-47’s bleken niet de middelen te zijn om een grotendeels middeleeuwse maatschappij te moderniseren. In 1984 kwam dit falen pijnlijk duidelijk aan het licht toen een hongersnood uitbrak die in omvang die van voor de revolutie in de schaduw stelde. In 1991 tenslotte stortte het regime in het kielzog van de Sovjet Unie in elkaar. Mengistu werd door de ‘anarchisten en bandieten’, die hij niet had weten uit te roeien, uit de hoofdstad Addis Abeba verdreven. Tot op heden verblijft hij bij zijn vriend Mugabe in Zimbabwe.

Humaan
Wanbeleid en onderdrukking in de zeventien jaar van het ‘communisme’ van de Derg hebben samen ongeveer één miljoen slachtoffers gemaakt.

De woorden waren links. De retoriek was revolutionair. De daden waren desastreus. De praktijk was misdadig. Het optreden van de Derg was vergelijkbaar met dat van de Rode Khmer in Cambodja. Losgeslagen en dolgedraaid stalinisme. Hooggestemde idealen werden gesleurd door een modder vol etter en bloed. Geen wonder dat dat heel veel Ethiopiërs huiverig zijn voor nieuwe politieke, economische en maatschappelijke experimenten. Toch zullen die er moeten komen. De bestaanszekerheid kan nu al voor miljoenen mensen niet worden gegarandeerd. Wat als dat voor tientallen miljoenen gaat gelden? De bevolking groeit explosief. Volgens prognoses telt Ethiopië in 2025 zo’n 125 miljoen inwoners, waarvan de helft jonger zal zijn dan 20 jaar. De landbouw kan niet onbeperkt worden uitgebreid, grondstoffen zijn schaars, industrie is nauwelijks voorhanden. Wie gaat zoveel mensen voeden? Tussen de diverse bevolkingsgroepen bestaat een kwetsbaar evenwicht en er is reeds vrees voor een aanwas van het fundamentalisme onder de moslims. De huidige regering van Meles Zenawi weet met veel pragmatisme, waarbij regionale autonomie de belangrijkste troef is, de stabiliteit aardig te handhaven. Maar hoe lang nog? De oppositie is na de successen bij de verkiezingen in 2005 verdeeld geraakt, uiteengevallen en machteloos. Een duidelijk alternatief is momenteel niet voorhanden. Hopelijk ontstaan er op tijd nieuwe krachten die bereid zijn om te leren van het verleden én die zich ook niet door dat verleden laten kluisteren. Ethiopië staat voor een geweldige uitdaging en dat is om ditmaal op humane wijze een nieuwe poging te wagen de noodzakelijke vooruitgang te verwezenlijken.

Volgens veel economen vind het faillissement plaats op 20 maart, de dag waarop Griekenland een mega-obligatie van 14 miljard euro moet herfinancieren. Is voor die dag het nieuwe leningsverdrag (de zogenoemde PSI) niet gerealiseerd, dan is Griekenland niet in staat deze mega-obligatie te herfinancieren. Maar ook als de PSI wel doorgaat, krijgt het faillissement slechts een paar maanden uitstel.

De Griekse bevolking heeft de afgelopen tijd een lijdensweg meegemaakt met als enige garantie dat de situatie alleen maar slechter wordt. De werkloosheid heeft de 18,5 procent bereikt en voor jongeren is die 45 procent. Salarissen en pensioenen zijn verlaagd met 30-50 procent. Belastingen zijn zoveel verhoogd dat een gemiddeld huishouden tenminste een jaarsalaris moet inleveren om de verhogingen te betalen. Het aantal daklozen en hongerigen in de grote steden groeit snel. NGO’s zoals ‘Artsen zonder Grenzen’ hebben medewerkers teruggetrokken uit Afrika en Azië om het groeiende aantal Grieken dat de stijgende zorgkosten niet meer kan opbrengen te helpen. Voor het eerst sinds de burgeroorlog in de jaren veertig kregen leerlingen dit jaar geen schoolboeken omdat de regering het benodigde bedrag niet op tijd vrij maakte. In 2011 zijn 500 kleine kinderen (twee keer zo veel als in 2010) door hun ouders gedumpt in zorginstellingen, gewoon omdat de ouders niet meer kunnen rondkomen.

Zelfs voor de meest anti-Griekse media, zoals het Duitse Bild en de Nederlandse pers in z’n geheel, is het inmiddels duidelijk dat het beleid van de ‘trojka’ (EU, ECB en IMF) om de staatsfinanciën van Griekenland in orde te brengen mislukt is. Dit beleid had twee doelen. Aan de ene kant moest het de Europese banken en de euro redden. Zoals de voormalig president van de Bundesbank Karl Otto Pohl in mei 2010 in Der Spiegel zei, ging het bij de bail-out ‘om het beschermen van Duitse, maar vooral van Franse banken, tegen het afschrijven van schulden. [...] Als je daarnaar kijkt, zie je waar dit over ging, namelijk over het redden van de banken en de rijke Grieken’. Aan andere kant zien de Griekse en Europese elite de crisis als een grote kans om een fortuin te verdienen.

De gekozen strategie van de trojka en de regering Papandreou, de zogenoemde ‘interne devaluatie’, diende deze doelen. Deze strategie was niets anders dan het bekende beleidspakket van het IMF dat herhaaldelijk – met rampzalige gevolgen – is geïmplementeerd in landen in Latijns Amerika, Azië en Oost Europa. Het idee is eenvoudig: Griekenland mocht de Eurozone niet verlaten (en mag dit nog niet, tenminste niet binnen een paar maanden) omdat dit tot een faillissement van veel banken zou leiden. De Europese belastingbetaler moest staatsleningen voor Griekenland financieren zodat Griekenland zijn schulden kan herfinancieren en de banken overeind blijven. Tegelijkertijd voerde de Griekse regering keiharde bezuinigingen door om de arbeidskosten te verlagen en het land weer competitief te maken. Bovendien verwijderde de regering alle obstakels voor financiële en andere investeringen: arbeidsbescherming is afgeschaft, publieke voorzieningen worden massaal geprivatiseerd en verkocht voor ver beneden de marktprijs.

Deze aanpak heeft tot een economische ramp geleid. De verlaging van de rijksuitgaven veroorzaakte een stagnatie van de economie. De overheid is gestopt met de betaling van projecten in de bouw, het onderwijs, de energiesector et cetera. Dit betekende voor bijna 65.000 bedrijven het faillissement. Daardoor nam de werkloosheid enorm toe. Door de hoge werkloosheid, gecombineerd met de sterke salaris- en pensioenmatigingen en de financiële onzekerheid, is de consumptie enorm afgenomen. Hoewel Griekse banken meer dan 110 miljard euro financiële steun hebben ontvangen in de vorm van subsidies en garanties weigeren ze via leningen geld in de economie te pompen. Zelfs de financiering van verschillende EU projecten is gestopt omdat banken weigeren de benodigde tien procent van die projecten te financieren.

Angst
De marionettenregering van de bankier Papademos heeft brede steun in het parlement en de media en blijft verklaren dat ‘de oplossing’ niet ver weg is. Toch lijkt een officieel faillissement nabij. De Griekse elite gedraagt zich als bandieten die alles proberen te stelen voordat ze het huis verlaten. Ook bedrijven die geen last hebben van de crisis en torenhoge winsten maken verlagen de salarissen drastisch, introduceren allerlei vormen van flexibele arbeid en overtreden de arbeidswetgeving zonder dat daar enige sanctie op volgt. Het voorbeeld van de Greek Steelworks SA is representatief: ondanks dat het bedrijf in 2010 een winst maakte van 227 miljoen euro en dat in de laatste twee jaar de productie met 15 procent is verhoogd, eist het dat arbeiders hetzelfde werk doen in minder uren en voor een lager loon. In dit bedrijf zijn werknemers al twee en een halve maand in staking omdat de werkgever 30 procent van het personeel wil ontslaan, de werkdag naar 5 uur per dag wil verlagen en de salarissen naar 500 euro per maand. Volgens de plannen van de regering en de trojka worden er 150.000 ambtenaren ontslagen voor 2015. De salarissen van overgeblevenen worden sterk gekort. Een nieuwe leraar op een basisschool verdient bijvoorbeeld maar 560 euro per maand.

Belastingen zijn niet langer een manier om geld in te zamelen om overheidskosten te betalen of de staatsschuld terug te betalen, maar worden gebruikt als een manier om mensen hun eigendom te ontnemen. De nieuwe belasting op onroerend goed eist van huiseigenaren een belasting die op kan lopen tot 10 euro per vierkante meter. Deze belasting is niet progressief, dus bijvoorbeeld ouderen met een pensioen van 500 euro die eigenaar zijn van een oud huis moeten 400 euro per jaar extra belasting betalen. Toen een regeringswoordvoerder gevraagd werd of mensen door deze belasting niet hun huizen dreigden te verliezen zei hij botweg dat het percentage van Grieken met een eigen huis ‘te hoog is’. Er bestaat voor privatiseringen geen enkele grens meer. Alles is te koop: stranden, eilanden, bergen, bossen, archeologische monumenten. Milieubescherming en bescherming van cultureel erfgoed vormen geen obstakel voor deze uitverkoop.

Defensie wordt grotendeels ontzien bij bezuinigen. In ruil voor de EU-leningen blijft Griekenland bijdragen aan de Duitse militaire industrie. In 2010 is de waarde van in Duitsland gekochte wapens met 42 procent toegenomen. Duitse scheepswerven hebben al twee miljard euro ontvangen voor nieuwe onderzeeërs.

Verzet
De Griekse situatie kan beschreven worden als een sociale oorlog die voorlopig door de Griekse elite tegen de Griekse bevolking gevoerd wordt. Daarbij wordt de Griekse bevolking niet alleen geconfronteerd met een neoliberale regering maar ook met de EU en de Europese elite als een geheel. Griekenland is het proefkonijn van de EU, de Europese elite wil daar het beleid toetsen dat men in heel Europa wil doorvoeren. Met de huidige aanpak van de Griekse crisis willen banken en financiële elite er voor zorgen dat mensen hun winsten en verliezen blijven financieren. Voor de bevolking is er voorlopig geen uitweg uit de crisis.

De Griekse bevolking lijkt met angst geslagen te zijn. Na de massale manifestaties afgelopen zomer – die met keiharde repressie van de politie werden geconfronteerd – voerde de regering Papandreou een propagandacampagne om de bevolking te overtuigen dat de gekozen oplossing het minst slechte scenario was. Ze hamerde er ook op dat als dit scenario niet gerealiseerd werd Griekenland uit de Eurozone zou worden gezet en failliet zou gaan. Tot nu toe hebben deze argumenten een groot deel van de bevolking overtuigd. Met de vorming van de marionettenregering van Papademos – waaraan ook de conservatieven (Nieuwe Democratie) en ultrarechts (LAOS) deelnemen – werd de elite een van haar laatste politieke alternatieven ontnomen: de conservatieven die vroeger tegen de bezuinigingen waren, voeren die nu als regeringspartij door. Zolang het leven van de bevolking echter elke dag moeilijker wordt, verliezen de argumenten van de elite snel aan kracht.

De Griekse bevolking balanceert tussen angst en woede. Voor de eerste keer in de geschiedenis werd op 28 oktober de militaire optocht ter herdenking van het verzet tegen de invasie van de Italiaanse fascisten in 1940 in Thessaloniki omgevormd tot een demonstratie tegen het regeringsbeleid. In tegenstelling tot wat mensen in West-Europa denken is de regering Papandreou omver geworpen door deze acties en niet door Angela Merkel. Ook na de formatie van de regering Papademos vinden er wilde stakingen plaats, zonder enige steun van de grote vakbonden. Veel mensen weigeren de nieuwe belastingen, de torenhoge tolheffingen en de peperdure kaartjes voor het openbaar vervoer te betalen. Volgens de eerste gegevens heeft 42 procent van huiseigenaren geweigerd de nieuwe belasting voor onroerendgoed te betalen.

Het belangrijkste is dat de bevolking zich steeds meer realiseert dat de EU en de euro het probleem, en niet de oplossing, zijn. Ze realiseren zich ook dat er alleen een uitweg uit de crisis is als ze zelf voor hun belangen opkomen. Mensen hebben steeds minder te verliezen in de komende strijd. Op dit moment is er geen politiek alternatief omdat links geen duidelijke politieke weg aan kan geven om de regering en het EU-beleid omver te werpen. Echter, de zwakheid van links zal de strijd van de bevolking niet verhinderen. Er komt een nieuwe confrontatie aan. De uitkomst van deze confrontatie zal mede worden bepaald door de vraag of die tot een kettingreactie in de rest van Europa zal leiden.

Dimitris Pavlopoulos is universitair docent economie aan de Vrije Universiteit, Amsterdam.

Twee kwesties stonden centraal in Durban. Ten eerste de toekomst van het Kyoto protocol dat in 2012 zal aflopen en methoden om de uitstoot van broeikasgassen terug te brengen. Ten tweede het opzetten van het Groene Klimaatfonds waartoe tijdens de vorige top in Cancún, Mexico, werd besloten. In theorie zou dit fonds de armste landen moeten helpen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering.

Een tweede fase van het Kyoto protocol is nu een dode letter en tot 2020 zal er geen werkelijke actie ondernomen worden. Bindende afspraken om de uitstoot van broeikasgassen terug te brengen zijn uitgesloten. De vertegenwoordigers van de grootste vervuilers, de Verenigde Staten voorop, waren degenen die opriepen tot vrijwillige toezeggingen en zich verzetten tegen bindende afspraken. Het Kyoto protocol was al onvoldoende maar nu zijn we op een pad naar nog veel erger gekomen.

Wat betreft het klimaatfonds: de rijke landen beloofden als een eerste stap om in 2012 30 miljard dollar bij te dragen en 100 miljard dollar per jaar tot 2020. Dit is te weinig en er zijn geen publieke geldbronnen afgesproken. Daardoor staat de deur wijd open voor privé-investeringen, onder toezicht van de Wereldbank. Zoals sociale bewegingen opmerkten is dit een strategie om het klimaatfonds te veranderen in een ‘fonds voor hebberige ondernemers’. Opnieuw wordt de ecologische crisis gebruikt om geld te verdienen. Investeringsbanken hebben al een hele reeks producten ontwikkeld voor wat de ‘CO2 markt’ genoemd wordt, zoals de handel in emissierechten..

Een ander voorbeeld van hoe de dampkring tot koopwaar gemaakt wordt is de steun van de Verenigde Naties aan ‘capture and storage’ van koolstofdioxide als een mechanisme voor zogenaamd schone ontwikkeling. Deze procedure vermindert de uitstoot niet en betekent een verdere verdieping van de ecologische crisis, vooral in ontwikkelingslanden die het risico lopen als dumpterrein van de koolstofdioxide gebruikt te gaan worden.

De uitkomst van de top betekent nog meer ‘groen kapitalisme’. De Zuid Afrikaanse activist en intellectueel Patrick Bond stelt dat ‘het tot koopwaar maken van de natuur de dominante trend is in het wereldbeeld van hen die het ecologisch beleid bepalen’. Durban was een herhaling van Cancún 2010 en van Kopenhagen 2009 waar de belangen van grote multinationals, internationale financiële instellingen en de wereldwijde elites van de financiële markten triomfeerden over de behoeften van de bevolking en de toekomst van de planeet.

In Durban stond behalve de toekomst ook het heden op het spel. De effecten van klimaatverandering zijn al voelbaar. In de Arctische gebieden zijn miljoenen tonnen methaangas vrijgekomen: methaan draagt twintig keer zoveel bij aan temperatuurstijging als koolstofdioxide. De smeltende gletsjers en ijskappen leiden tot een stijging van de zeespiegel. In 1995 verhuisden onder invloed van de klimaatverandering ongeveer 25 miljoen mensen, nu zijn dat er 50 miljoen. Tijdens de top kwamen activisten verschillende sociale bewegingen bijeen voor ‘Occupy COP17’. Deelnemers varieerden van boeren en vertegenwoordigers van kleine eilandstaten als Seychellen, Grenada en de Republiek van Naura (Oceanië, Micronesia) die bedreigd worden door de stijgende zeespiegel, tot activisten die eisen dat het westen zijn ecologische schuld aan de ontwikkelingslanden aflost.

De beweging voor klimaatgerechtigdheid laat zien hoe belangrijk het is ons te verzetten tegen het vermarkten van natuur en omgeving. Om te voorkomen dat de klimaatcrisis zich nog verder verdiept zijn fundamentele veranderingen nodig. De bekende ecologische activist Nnimmo Bassey stelde het heel duidelijk; ‘de top versterkte klimaat apartheid, de rijkste één procent besloot dat het acceptabel is om de overige 99 procent op te offeren.’

Josep María Antentas is professor in de sociologie aan de Autonome universiteit van Barcelona. Esther Vivas is verbonden aan de Universiteit Pompeu Fabra. Beiden maken deel uit van de redactie van het blad Viento Sur. Dit commentaar verscheen eerder op internationalviewpoint.org

Bonden zetten pensioenfondsen onder druk niet te investeren in de bezetting. Burgers verzetten zich tegen vervoersbedrijven die meewerken met de nederzettingen. HLBT (Homo, Lesbo, Bi, Trans) activisten verzetten zich tegen ‘pinkwashing’, pogingen om het Israëlische imago op te poetsen door het land voor te stellen als de verdediger van de rechten van niet-hetero’s. Deze veranderingen hebben de Nederlandse regering nog niet bereikt: ook hier is de regering buitengewoon rechts. Hoewel het kabinet afstand neemt van het standpunt van Geert Wilders dat alle Palestijnen moeten verdwijnen naar Jordanië, is de invloed van de PVV op het Midden-Oostenbeleid duidelijk. Minister Rosenthal van BZ aarzelt niet om in zijn eentje kritiek door de Europese Unie op Israël te blokkeren. Maar hoe onvoorwaardelijk de regering zich ook achter Israël schaart, meer en meer Nederlanders steunen acties tegen schendingen van de Palestijnse rechten.

Generaties
De veranderingen in de publieke opinie hebben deels te maken met een generatieverschil. Voor Nederlanders die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt, is het soms moeilijk om het boycotten van Israël los te zien van het boycotten, toen, van Joden: de Joodse slachtoffers van zeventig jaar geleden worden verward met huidige misdadigers, met de Israëlische regering. ‘Een Ander Joods Geluid’, een organisatie van Joden die opkomen voor de rechten van Palestijnen, ‘bestrijdt de gedachte dat BDS (het Engelse acroniem voor boycot, terugtrekking van investeringen en sancties) antisemitisch zou zijn. De boycot van de bezetting komt voort uit oppositie tegen schendingen van de mensenrechten die aan de bezetting inherent zijn.’

Jongere generaties zijn beter in staat om dit te begrijpen. Een nuttig precedent vormen de acties tegen Apartheid Zuid-Afrika in de jaren tachtig en vroege jaren negentig. ‘De stelling dat Israël een apartheidspolitiek voert jegens het Palestijnse volk houdt absoluut niet in dat Israël en Zuid-Afrika identiek zijn’, aldus Omar Barghouti, medeoprichter van de Palestijnse BDS campagne. Maar, ‘Israël heeft meer dan 20 wetten die direct of indirect “niet-joodse” burgers discrimineren en valt daarmee onder de definitie van apartheid van het Internationaal Strafhof.’

Veel veteranen van de antiapartheidsbeweging snappen dat, vooral omdat boegbeelden van die strijd als Desmond Tutu nu de BDS-campagne steunen. En Nederlanders van islamitische afkomst zien een verband tussen de onderdrukking van de Palestijnen en discriminatie die ze zelf meemaken.

Een organisatie als United Civilians for Peace (UCP), een samenwerkingsverband van ICCO, Cordaid, Oxfam Novib en IKV Pax Christi, leunt sterk op het internationale recht in haar genuanceerde oproep tot een boycot. Op haar site staat dat ‘UCP van mening is dat producten die geheel of deels in de nederzettingen verbouwd zijn, illegaal zijn, en derhalve niet toegelaten mogen worden tot de Nederlandse markt.’ ‘U kunt uw leverancier vragen of deze kan garanderen dat de producten niet uit een nederzetting komen.’ Deels onder druk van de UCP verkocht Unilever zijn meerderheidsbelang in een fabriek in de nederzetting Ariel.

Bonden
Potentieel cruciale spelers bij BDS-acties zijn de vakbonden, vooral vanwege de grote investeringen in (gedeeltelijk) Israëlische bedrijven door pensioenfondsen die de bonden meebesturen. Zowel Israëlische als Palestijnse bonden begrijpen wat hier op het spel staat – vooral na de steun aan BDS-maatregelen door Zuid-Afrikaanse, Britse, Ierse, Noorse en Zweedse vakbonden.

Ofer Eini, voorzitter van de Israëlische vakcentrale Histadrut, vertelde een bijeenkomst van Joodse leiders in 2011 dat de BDS-beweging ‘overal ter wereld effectief werk verzet’. Er bestond ‘een mogelijkheid dat Israëlische goederen de wereldzeeën niet op zouden kunnen’, zei Eini, iets dat ‘de vernieling van de Israëlische economie’ zou betekenen.

Histadrut misbruikt het excuus van het allang failliete ‘vredesproces’ om de Palestijnse bonden ervan te proberen te weerhouden BDS-campagnes te steunen. Toch stelde Shaher Saed, algemeen secretaris van de belangrijkste Palestijnse vakbondskoepel PGFTU dat hij ‘initiatieven van bevriende vakbonden om instellingen die bij de bezetting betrokken te zijn te boycotten zeer waardeert’.
Wat BDS betreft liep de Nederlandse FNV jarenlang achter. Maar de recente koersverandering van Bondgenoten en Abvakabo naar een meer strijdbare koers heeft ook op dit vlak haar effect. Al in november 2009 riep de bondsraad van de Abvakabo op tot een ‘bezettingsvrij beleggingsbeleid’ van de pensioenfondsen ABP en PFZW, fondsen die mee bestuurd worden door Abvakabo-vertegenwoordigers.
Aanvankelijk werkte toenmalige bondsvoorzitter Edith Snoey niet erg enthousiast mee aan de uitvoering van de motie. Ook de overwinning van de strijdbare ‘kloofdichters’ betekende niet onmiddellijk een koersverandering: een ander internationaal beleid maakte geen deel uit van hun eisenpakket. Maar de veranderingen gaan snel en pensioenfondsbestuurders komen steeds vaker en steeds meer onder druk te staan. Als eerst stapje stopte de ABP begin 2012 met beleggen in de Israëlische clusterwapenproducent Ashot Ashkelon.

OV
BDS-activisten zijn ook op andere terreinen actief. Half januari deelden ze folders uit aan bezoekers van de Utrechtse Vakantiebeurs, met de boodschap ‘Ga niet naar Israël’.

De privatisering van het openbare vervoer leidt ook tot campagnes tegen multinationale vervoersbedrijven die kolonisten vervoeren. Die multinationals zijn ook in Nederland actief. Het streekvervoer in de regio Waterland, ten noorden van Amsterdam, bijvoorbeeld werd in 2011 toegewezen aan het Israëlische bedrijf Egged. Egged verzorgt ook het busvervoer voor Joodse kolonisten in nederzettingen op in 1967 bezet gebied. Actievoerders spraken hun afkeuring uit over het contract.

Veel acties, in het binnen- en buitenland, zijn gericht tegen de Franse multinationaal Veolia, die betrokken is bij de bouw van een lightrail verbinding die West-Jeruzalem zal verbinden met nederzettingen in Oost-Jeruzalem, bij busdiensten voor Joodse kolonisten, en bij vuilstort in de Jordaan Vallei. Sinds 2009 is Veolia een aantal grote contracten in Stockholm, Bordeaux, Lille, Londen, Melbourne en Edinburgh misgelopen door BDS-campagnes. In Nederland verkocht de ASN Bank in 2006 haar aandelen in Veolia.

Het grote Nederlandse vervoerbedrijf Connexion is eigendom van Veolia. Hermes, een dochteronderming van Connexion, verzorgt het openbaar vervoer in de regio Arnhem-Nijmegen. Activiste Adri Nieuwhof leidde protesten tegen het verlenen aan Hermes van de concessie voor 2013 tot en met 2022. Volgens De Gelderlander kreeg stadsregiovoorzitter Modder veel vragen over de zaak.

Pinkwashing
In veel landen nemen HLBT-activisten deel aan BDS-acties en bieden zij weerstand aan pinkwashing campagnes. Het HLBT-vriendelijke imago van Israël is grotendeels schijn. Zoals de Israëlische homoactivist Aeyal Gross in de NRC opmerkte: ‘Homo’s kunnen niet trouwen. De adoptiewetgeving discrimineert. Transseksuelen worden pas erkend als ze een volledige geslachtsverandering ondergaan. En na de moord op twee homoseksuele jongeren in Tel Aviv in 2005 wees een peiling uit dat de helft van de Israëlische bevolking homoseksualiteit een perversie vindt.’ En zoals Haneen Maikey van de Palestijnse HLBT-organisatie Al-Qaws zei, ‘Het kan mij niet schelen of een Israëlische soldaat homo is of niet. Hij moet van ons afblijven.’

Radicale Nederlandse queers beginnen in actie te komen tegen de propaganda over het zogenaamd homovriendelijke Israël. In maart 2011 drong QueerNL er bij het Amsterdamse Ketelhuis op aan om hun ‘prachtige ruimte niet te verlenen aan een festival (Filmisrael) dat geld aanneemt van een neokoloniale en gewelddadige regering.’ In juni 2011 leidde Maikey een workshop over onder andere pinkwashing op het queerfestival ‘Queeristan’ in Amsterdam. Amsterdamse queers steunden ook de oproep om de ‘World LGBTQ Youth Leaders’ Summit’ in Tel Aviv te boycotten.

Opstap
Sommige campagnes hebben een specifieke focus – zoals de Muur, de nederzettingen of de bezettingsmacht, andere pogen meer algemeen steun voor BDS te verwerven. Tientallen Palestijnse bonden en andere maatschappelijke organisaties riepen in 2005 op tot een algemene boycot van Israëlische producten, bedrijven en officiële contacten, tot drie eisen zijn ingewilligd: terugtrekking uit de in 1967 bezette gebieden, gelijkheid voor Palestijnse staatsburgers van Israël, en het recht op terugkeer voor Palestijnse vluchtelingen. Groepen als het Nederlands Palestina Komitee en QueerNL sloten zich aan bij dit BDS-appel.

De meeste campagnes gaan nog niet zo ver. In de basis van de Nederlandse vakbeweging, NGOs of parlementaire partijen is er voor zulke verstrekkende eisen nog onvoldoende draagvlak.
Toch leiden de verschillen nauwelijks tot tweespalt. ‘BDS-partners in afzonderlijke contexten weten het beste waarop zij zich moeten richten en hoe zij dat het beste kunnen doen’, zegt Omar Barghouti; ‘Wij respecteren de wijsheid en de creativiteit van onze partners.’

Barghouti wijst er wel op dat het in de praktijk moeilijk is onderscheid te maken tussen producten uit de nederzettingen en uit gebieden van binnen de grenzen van vóór 1967. Hij ziet meer beperkte acties het liefst ‘als opstap naar een volledige boycot’. Een zaak van voortschrijdend inzicht dus.

Dank aan Soemoed, het blad van het Nederlands Palestina Komitee (www.palestina-komitee.nl/soemoed), aan de blog van de Werkgroep Palestina Abvakabo (www. palestinawerkgroep-abvakabo.blogspot.com/) en aan andere aan hen verbonden sites voor feiten en citaten in dit artikel.