Het boek kon nauwelijks beter getimed zijn: het kabinet Rutte kondigde net drastische bezuinigingen aan op onderwijs die onder andere zullen betekenen dat het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NINSEE), het enige Nederlandse onderzoeks- en onderwijsinstituut gewijd aan de studie van het Zwarte verleden en werkplek van beide auteurs, vleugellam zal raken.

Het boek houdt de Nederlandse betrokkenheid bij de trans-Atlantische slavernij tegen het licht en beschrijft de historische gevolgen hiervan voor de Europese samenleving. Kwame Nimako en Glenn Willemsen tonen aan hoe in slavernij economische, sociale en culturele factoren samenkwamen in de formatie van de Nederlandse natie-staat en de vorming van de huidige wereldorde. De auteurs verkennen hoe Europese bevolkingsgroepen gemobiliseerd werden om een beleid uit te voeren dat slavernij mogelijk maakte. Centraal in het boek staan de manieren waarop de voormalige tot slaaf gemaakte mensen na de afschaffing van slavernij in de Europese staten geïncorporeerd werden en hoe slavernij en de gevolgen ervan verdrongen dan wel herinnerd worden in hedendaags Nederland.

Het boek opent met een heldere inleiding waarin concepten, doeleinden en kwesties die misschien nieuw zijn voor de lezer gepresenteerd worden. De rest van het boek bestaat uit drie delen: Slavery and the International system (hoofdstuk 2-3), Legal abolition and its social consequences at the intersection of race, class and gender (hoofdstuk 4-5) en Legacy of Slavery, History and Identity in The Netherlands. Hoofdstuk twee en drie bekijken de opkomst van de door Europa gedomineerde wereldorde vanuit de-koloniaal oogpunt. De-koloniaal omdat historische gebeurtenissen als de ‘Vrede van Westfalen’, vaak beschouwd als begin van het tijdperk van de soevereine natiestaat, niet los gezien kunnen worden van de ontkenning van soevereiniteit aan anderen. De auteurs laten zien welke impact verdragen tussen soevereine Europese machten hadden op de rest van de wereld, hoe het monopolie op de handel in tot slaaf gemaakte mensen in andere handen overging, hoe in seculiere blanke samenlevingen ‘wetenschap’ religie verving en hoe deze gebruikt werd om talrijke Afrikanen te ontvoeren en tot slaaf te maken.

Geïnspireerd door het werk van Andre Gunder Frank, een van de grondleggers van de wereldsysteemtheorie, besteden ze bijzondere aandacht aan de economische superioriteit die Europese machten dankzij slavernij wisten te bereiken boven Aziatische samenlevingen. Dit deel van het boek laat zien hoe belangrijk slavernij is en gaat dieper dan een beschrijving van de relaties tussen staten in het moderne wereldsysteem om de onderliggende wortels van internationale verhoudingen in de politieke economie te tonen.

Hoofdstukken vier en vijf zijn een uitstekende studie van hoe slavernij juridisch werd afgeschaft, de debatten rond slavernij, de creatie van de arbeidersklasse en het positioneren en categoriseren van tweederangs burgers in de Nederlandse samenleving. Kwame en Willemsen betogen dat de juridische afschaffing van slavernij niet gevolgd werd door assimilatie of integratie maar juist door segregatie. Na de juridische afschaffing werden uit slavernij bevrijde mensen gecategoriseerd als ‘raciaal anders’ en koloniale onderdanen: segregatie. Hun kritische blik op het befaamde poldermodel toont hoe katholieken, blanke industriearbeiders, vrouwen en Zwarten verschillende emancipatietrajecten doorliepen. Voor de eerste drie categorieën betekende emancipatie gelijkwaardigheid, voor de uit slavernij bevrijde Zwarten was ‘abolition’ slechts het beginpunt van hun emancipatie. De vrijheid en burgerrechten van uit slavernij bevrijde mensen werden geen bestanddeel van het poldermodel: de auteurs betogen dat hun emancipatie onvoltooid is. Dit deel van het boek laat het belang van parallelle geschiedenissen en de verknopingen daartussen zien. Het derde en laatste deel van het boek behandelt de invloed van het slavernijverleden op de hedendaagse Nederlandse samenleving en het belang van deze geschiedenis voor hedendaagse problemen.

Kortom, The Dutch Atlantic biedt iedereen die geïnteresseerd is in racisme, discriminatie en emancipatie nieuwe theoretische inzichten, gebaseerd op alternatieve verhalen, om hedendaagse conflicten te begrijpen. Het boek levert een nieuw vocabularium dat voor iedereen die geïnteresseerd is in het veranderen van onze wereld helpt te communiceren met elkaar. Een Nederlandse vertaling zou een essentiële bijdrage aan emancipatie in Nederland zijn.

Kwame Nimako doceert International Relations aan de Universiteit van Amsterdam en is (co-) auteur van verschillende boeken over ontwikkeling, racisme en etnische relaties, sociaal beleid en de politieke economie van Afrika. Glenn Willemsen (1948-2008) was een van de oprichters en de directeur van NINSEE van 2003 tot 2008 en de auteur van ‘Dagen van gejuch en gejubel’ (2006).
The Dutch Atlantic – Slavery, Abolition and Emancipation (Engels). p. 267 € 25,00

De Occupy beweging nodigt ons uit het concept van organisatie opnieuw te overdenken. Wie er van uitgaat dat democratie alleen functioneert door middel van partijen en parlementaire vertegenwoordiging, moet zich door die uitnodiging aangesproken voelen. Is de vraag hoe we ons organiseren inderdaad zo’n belangrijke politieke kwestie?

Discipline tegenover hartstocht
De kwestie kwam ook in vroegere periodes van de arbeidersbeweging aan de orde. Bijvoorbeeld in 1903 naar aanleiding van Lenin’s kritiek (Wat te doen?) op de politieke vrijblijvendheid van de Russische marxisten, of in 1905, naar aanleiding van de ervaringen met de arbeidersraden in Petersburg, en in 1914-19 met de oprichting van de Derde Internationale na het bankroet van de Tweede. Ook Nederlandse socialisten roerden zich in die debatten, soms met een groot theoretisch gewicht, zoals Henriëtte Roland Holst in haar pleidooi voor de massastaking of Herman Gorter en de sterrenkundige Anton Pannekoek, die vurige verdedigers werden van het radencommunisme. En daarvoor, Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919), de lutherse predikant die socialist werd en die als een der eersten vraagtekens plaatste bij de vanzelfsprekendheid waarmee sommigen met een verwijzing naar de gelijkheidsbelofte van de Franse Revolutie voor de arbeidersbeweging een plaats opeiste in de burgerlijke democratie, met alle respect voor parlementair vertegenwoordigende principes van dien.

Legendarisch was een felle woordenwisseling met Troelstra in februari 1892 in een afgeladen Klein Walhalla, het volksgebouw van de Franeker socialisten. Domela dreef de spot met de parlementairen. Echte socialisten verwachtten alleen heil van de revolutie; ‘Wij willen geen verzorging van de armen, maar ‘de afschaffing van de armoede’’, riep hij geëmotioneerd. Niet zonder recht antwoordde de Friese advocaat dat in afwachting van die socialistische machtsovername toch alvast heel wat onrecht kon worden aangepakt.

Troelstra droomde van een massale, in het parlement verankerde partijorganisatie. Het ging hem om de verovering van de staatsmacht als begin van de overgang naar het socialisme. In dat streven hechtte hij sterker aan een gedisciplineerd partijbewustzijn dan aan emoties of ijle utopieën. Die zouden op de ineenstorting van het kapitalisme geen enkele invloed hebben. Domela bekommerde zich juist wel om die hartstochten. Revolutie moest het wel degelijk hebben van spontaniteit, van haat en woede. Niet de economische factor maar strijdlust bepaalde de uitkomst van de sociale kwestie. Wie het socialisme wilde dienen, moest dus aan de hartstocht ruim baan geven. Domela’s verhalen over de offers van de vroege christenen, over Thomas Münzer, over de Franse revolutie, de Parijse Commune van 1871, de martelaren van Chicago of over de algemene staking tegen de oorlog stonden dan ook in dat teken. Het waren vooral verlossingsverhalen, geen historische analyses, maar mobiliserende mythes.

Uitgestoten
Revolutionairen en parlementairen stonden in de jaren negentig van de negentiende eeuw scherp tegenover elkaar. Volgens Domela was er in de arbeidersbeweging een klassenstrijd gaande. Een bevoorrecht deel van het proletariaat, op sleeptouw genomen door de kleine bourgeoisie, vocht tegen het ongeorganiseerde proletariaat, de zogenaamde ‘vijfde stand’ van verstotenen en paria’s. Kleinburgerlijke elementen joegen hun conservatieve eigenbelang na en waren volop bereid water in de wijn te doen. ‘Wee dan het beginsel,’ aldus Domela, die de vrees uitsprak dat de arbeiders alleen nog gebruikt werden om de kleinburgers ‘ten troone te heffen’. Hij sloot zelfs niet uit dat de kleinburgerij samen met de arbeidersaristocratie het regeringsroer overnam.

Domela’s weerzin tegen de zogenaamde ‘heeren’, tegen Troelstra cum suis, stoelde op de overtuiging dat ze met hun fetisjering van discipline en hiërarchie iedere kritische balans onmogelijk maakte. Dat werd, volgens Domela, goed zichtbaar op het derde internationale socialistencongres dat in augustus 1893 in Zürich bijeenkwam. Daar werden dissidente anti-parlementaire en anarchistische groepen buitengesloten. Alleen de voorstanders van parlementaire actie hadden toegang. Zo kreeg de vleugel die zich met Domela tegen het reformisme kantte, een geduchte knauw.
Domela raakte meer en meer betrokken bij een breed internationaal netwerk van oppositionele socialisten en anarchisten dat de parlementaire sociaaldemocratie het eerstgeboorterecht betwistte.

Aanvankelijk oefende hij vooral kritiek uit op personen, maar geleidelijk nam hij de sociaaldemocratie als geheel op de korrel, niet alleen het allesoverheersende belang dat deze hechtte aan de rol van de staat in het veranderen van de maatschappij, maar ook haar centralistische en ondemocratische partijorganisatie. Aan een Zwitserse geestverwant schreef hij: ‘zonder hen in alles gelijk te geven, moet men erkennen dat alleen de anarchisten oog hebben voor het individu en zijn verlangens.’ In Domela voltrok zich een soort innerlijke revolutie, een bekering, zoal niet onmiddellijk tot de anarchie, dan toch tot een onafhankelijk libertair socialisme. Vanuit die positie probeerde hij met de Socialistenbond (de voortzetting van de roemruchte SDB na de afscheuring van de antiparlementaristische SDAP in 1894) een alternatief te vormen voor de SDAP. In die Socialistenbond krioelde alles door elkaar: verstokte parlementairen die Domela trouw waren gebleven, maar ook oude en nieuwe anarchisten van allerlei snit. Als het om organisatie ging, waren ze niet bang zich aan koud water te branden. Ze hadden de arbeidersklasse ontdekt als een alternatief voor de chaotische strategie van terreur die het anarchisme in de jaren zeventig en tachtig naar de afgrond voerde. De grote havenstakingen van 1889 in London, gevolgd door die in Rotterdam en Amsterdam, droegen tot dat inzicht bij.

Domela hoopte op een fusie van alle revolutionaire krachten, ook internationaal, maar dat was geen sinecure. En al helemaal niet toen in de tweede helft van de jaren negentig de strijdbaarheid wegebde en een parlementaire vleugel ook in de Socialistenbond aan kracht won. Domela klaagde dat hij zich geen raad wist in een partij die zich antiparlementair noemde maar individuen wel toestond deel te nemen aan verkiezingen. Toen er geen klaarheid kwam, hield hij het in 1897 voor gezien. Hij zou zich nooit meer politiek organiseren.

Robert Michels
In De Vrije Socialist, het blad dat hij tot zijn dood in 1919 redigeerde, propageerde hij nu zogenaamde ‘vrije groepen’, losse plaatselijke verbanden van anarchisten die af en toe voor een concreet doel konden samenwerken. Hij presenteerde ze als een alternatief voor de kille (partij)organisatie met haar centralisme en autoritaire gezag. Hij sloot vakorganisatie weliswaar niet uit, maar alleen als er behoefte aan was. Organisatie moest vrijwillig en tijdelijk zijn en in niets verplichtend. Zelf zag hij het als zijn opdracht te zaaien en af te wachten. Toch keerde hij zich niet principieel tegen organisatie. Dat werd duidelijk uit een briefwisseling met Robert Michels, de Duits-Italiaanse socioloog die naam zou maken met de ‘IJzeren Wet van de Oligarchie’. Domela ontmoette Michels voor het eerst in april 1905 toen deze in Amsterdam een aantal lezingen hield. De syndicalist Michels moest van bureaucratie en parlementarisme niets hebben. Hij kwam tot de conclusie dat de SPD onderhevig was aan een onomkeerbaar proces van oligarchisering. Hij meende zelfs dat het verschijnsel van meer universele aard was: iedere maatschappelijke organisatie, ook socialistische partijen, brengen een elite voort en maken daarmee bureaucratisering onvermijdelijk. Iedere hoop op een revolutionaire verandering was om die reden ijdel.

Domela moest niets van de conclusie hebben. Hij kende de elites als geen ander. Hij had er in de Kerk tegen gevochten en was er in de Tweede Internationale zo scherp tegen tekeergegaan dat de bonzen hem vervloekt hadden. Van antropologische verklaringen als machtswellust of egoïsme moest hij niets hebben. In ieder mens stak wel een tiran of een anarchist; het hing er maar vanaf of die mens wel of niet met macht bekleed werd. Om machtsusurpatie tegen te gaan, moest volgens Domela iedere vaste organisatie en iedere machtsuitoefening vermeden worden. De leiding had zich te beperken tot louter administratieve zaken.

Michels hield Domela’s oplossing voor onhoudbaar. Hij zou geen oog hebben voor informele machtsuitoefening. Die was op zijn minst zo fnuikend. Domela kon dat volgens Michels niet toegeven, omdat hij niet wilde erkennen dat bureaucratisering ook de eigen beweging moest treffen. Theoretisch was Domela inderdaad niet bereid die handreiking te doen. De these ging uit van onvermijdelijkheid, en daarmee postuleerde Michels dat massa-activiteit en zelforganisatie niet of alleen op een minimaal niveau mogelijk waren. Die gedachte leek Domela, met de algemene spoorwegstaking van 1903 achter de rug, moeilijk houdbaar, en bovendien reikte de consequentie verder dan het probleem van organisatie en bureaucratie alleen: het lot van het proletariaat zelf stond ter discussie. Zonder zijn zelfemancipatie was het socialisme ondenkbaar. In het beste geval bleef alleen een hervorming van het kapitalisme over. Had Domela die conclusie getrokken, dan zou hij in een radicaal andere politieke en culturele werkelijkheid terecht zijn gekomen. Dat viel met zijn levensloop niet te rijmen. Zolang het vertrouwen in het vermogen van de arbeidersklasse om zichzelf te bevrijden intact bleef, verdedigde hij, hoe abstract ook, het principe van organisatie en week hij niet van de overtuiging dat politieke democratie mogelijk was. Dat was geen zelfbedrog, zoals Michels betoogde, maar uitdrukking van zijn geloof in het socialisme.

Jan Willem Stutje is schrijver van de biografieën van Ernest Mandel en Paul de Groot. In april/mei 2012 verschijnt bij uitgeverij Atlas van hem Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Een Romantische Revolutionair.

Jongeren herinneren zich de tijd vanaf het midden van de jaren negentig toen de meerderheid van de plattelandsbevolking in de drie districten bewoond door de etnische bevolkingsgroep de Acholi gedwongen naar kampen overgebracht werd. Volgens de regering om hen te beschermen tegen de LRA. Maar er waren beschuldigingen van moord en het bombarderen en platbranden van hele dorpen – eerst om de bevolking de kampen in te dwingen, daarna om hen te dwingen daar te blijven. In 2005 was het aantal mensen in de kampen gegroeid van een paar honderdduizend tot meer dan 1,8 miljoen verspreid over de regio – meer dan een miljoen van hen kwamen uit Acholi gebieden.

Dit was nagenoeg de volledige plattelandsbevolking van deze drie districten. De mensen waren afhankelijk van hulpgoederen van humanitaire organisaties. Volgens gegevens van het ministerie van volksgezondheid van Oeganda zelf stierven in deze kampen ongeveer 1000 personen per week meer dan gemiddeld – een aantal dat doet denken aan de hoeveelheden slachtoffers van de LRA toen hun geweld op het hoogtepunt was.

Vastbesloten om een politieke oplossing te vinden voor deze ellende, bood het parlement van Oeganda in december 1999 de gehele leiding van de LRA amnestie aan, op voorwaarde dat ze hun wapens neer zouden leggen. President Yower Moeseveni blokkeerde het voorstel. Een tegenstander van amnestie, nodigde de president het ICC zodra dit in 2002 gevormd werd uit om de LRA leiders aan te klagen voor misdaden tegen de menselijkheid. ICC aanklager Luios Moreno-Ocampo greep de kans met beide handen aan; Joseph Kony kreeg de eerste aanklacht door het ICC op zijn naam.

Critici vroegen waarom het ICC alleen de LRA leiders in staat van beschuldiging bracht en niet ook het regeringsleger. Ocampo vroeg om geduld. In zijn woorden was ‘het criterium voor het kiezen van de eerste zaak de ernst ervan. We onderzochten de ernst van alle misdaden begaan in noord Oeganda door de LRA en de Oegandese strijdkrachten. Misdaden begaan door het LRA waren talrijker en ernstiger dan misdaden begaan door het het UPDF (Uganda Peoples Defence Force). We begonnen daarom met een onderzoek naar het LRA’. Deze ‘eerste zaak’ was in 2004. In de acht jaar sinds is de Oegandese regering niet aangeklaagd.

Terwijl burgers voor een tweede decennium in kampen geïnterneerd werden, werd er een tweede poging gedaan om een politieke oplossing te vinden, ditmaal door de nieuwe regering van Zuid Soedan. Onder zware druk van het parlement en de bevolking stemde de Oegandese regering in met onderhandelingen met het LRA, gefaciliteerd en bemiddeld door Zuid Soedan. Deze onderhandelingen sleepten zich sinds 2006 voort . Toen de twee kanten het eens werden over een mogelijke overeenkomst groeide de hoop op een eind aan het geweld.

Opnieuw was het obstakel voor vrede een amnestie voor de hoogste leiding van het LRA, in het bijzonder voor Joseph Kony en Vincent Otti. Otti. De nummer twee van het LRA, stelde dat ‘om naar buiten te komen moet het ICC het vonnis intrekken…als Kony of Otti niet naar buiten komen, zullen er ook geen andere rebellen naar buiten komen’. Het ICC weigerde en riep op tot een militaire operatie om Kony te arresteren. De regering van Oeganda weigerde zijn veiligheid te garanderen. Zoals te verwachten was mislukten de onderhandelingen. Het LRA trok zich terug, eerst naar de Democratische Republiek van Congo (DRC) en daarna naar de Centraal Afrikaanse Republiek.

Opnieuw reageerde de Oegandese regering met militaire operaties. Eerst kwam de rampzalig verlopen Operation Lightning Thunder waarbij duizenden Oegandese militairen in december 2008 de DRC binnenvielen. Daarna kwam het verzoek om Amerikaanse militaire adviseurs. Het ICC verzocht AFRICOM, het African Command van het Amerikaanse leger, als haar verlengstuk op te treden en meer troepen te sturen om Kony op te pakken. Onder Obama stuurde het Amerikaanse leger een onbekend aantal adviseurs en onbemande vliegtuigjes (onbewapend volgens de VS) naar het gebied.

Met hun populaire internetfilmpje KONY 2012 roept nu ook Invisible Children de VS op tot een militaire oplossing – daarin zogezegd gesteund door miljoenen mensen die het filmpje bekeken. Waarom staat de LRA opeens in het centrum van de belangstelling van Hollywoodsterren, voorstanders van ‘humanitaire interventie’, AFRICOM en talloze westerse jongeren? Het LRA is een gehavend zooitje van een paar honderd strijders, slecht uitgerust, slecht bewapend, slecht getraind. De meesten van hen werden als kind ontvoerd en gehersenspoeld om zich aan te sluiten bij hun mishandelaars. Het verhaal verschilt niet zoveel van dat van mishandelde kinderen die als volwassenen zelf kinderen mishandelen. Kortom, het LRA is geen militaire macht.

Het probleem ‘LRA’ kan niet militair opgelost worden. Toch wordt de LRA als de reden genoemd waarom het leger continu in actie moet zijn, eerst in noordelijk Oeganda, nu in de gehele regio. De LRA is het argument om het militaire budget van Oeganda de hoogste prioriteit te geven en de reden waarom de VS nu soldaten en wapens moet sturen. De LRA is niet de reden voor militaire operaties in de regio, maar slechts een excuus ervoor.

De reden waarom de LRA blijft bestaan is dat hun slachtoffers – de burgerbevolking – noch het LRA noch de regeringstroepen vertrouwen. Ingeklemd tussen de twee, moeten deze burgers bevrijd worden van voortdurende militaire operaties en vooruitzicht krijgen op een politieke oplossing. Maar dit is niet de boodschap van Invisible Children dat juist oproept tot militaire interventie. De vraag dringt zich op of hun campagne niet een nieuw wapen zal zijn in de handen van hen die naar verdere militarisering van de regio streven. Zo ja, dan verdiept de Kony 2012 campagne de crisis alleen meer verder.

De miljoenen kijkers van de Invisible Children video moeten beseffen dat de LRA – zowel de leiding als de kinderen die zij dwingen hen te volgen – niet uit de hemel zijn komen vallen. Hen integreren in de Oegandese samenleving, niet eliminatie, is de oplossing. De Oegandese en Amerikaanse regering, en Invisible Children, dragen samen met de LRA verantwoordelijkheid voor de uitbreiding van het conflict. Maar in de kern blijft de LRA een Oegandees probleem en de oplossing moet uit Oeganda komen.

Mahmood Mamdani is professor en voorzitter van het Makerere Institute of Social Research in Kampala en professor aan Columbia University, New York City. Dit artikel verscheen eerder op www.pambazuka.org.

De ‘Kony 2012’ video van de Amerikaanse NGO Invisible Children is met tientallen miljoenen kijkers een internetsensatie. Het filmpje roept kijkers op om ‘te helpen’ om Joseph Kony, leider van de Oegandese rebellengroepLord Resistance Army (LRA), voor het Internationaal Strafhof (ICC) te brengen dat hem in 2005 veroordeelde voor misdaden tegen de menselijkheid. Invisible Childrenroept op tot militaire steun van de Verenigde Staten – dat het ICC niet erkent – aan het leger van Oeganda om Kony op te pakken. Miljoenen steunen de campagne, maar is er is harde kritiek op gekomen.

Het Pentagon en Oeganda

Al jarenlang streeft het Pentagon naar een permanente militaire aanwezigheid in centraal Afrika. Een van de redenen daarvoor is de recente ontdekking van olie in Oeganda. De VS wedijveren met zowel China en met Europese machten als Frankrijk om de toegang tot grondstoffen in Afrika. Het leger van Oeganda speelt daarnaast een groeiende rol als Amerikaanse bondgenoot in de regio. Zo zijn sinds 2009 Oegandese troepen betrokken bij pogingen om Somalië onder de controle van een pro-Amerikaanse regering te brengen. Meer in het algemeen is de VS op zoek naar een Afrikaans land dat AFRICOM – dat sinds de oprichting ervan in 2008 gevestigd is in Duitsland – wil huisvesten.

(bron: Green Left Weekly)

Zeker waar het seksuele en gender-minderheden betreft is Nederland vooral schijntolerant. Holebi- en transfobie heerst. Je kan en mag van geslacht veranderen maar je kunt geen geslacht weigeren. Wanneer je niet in de hokjes past, lig je eruit. De strijd voor een eigen identiteit is radicaal en slaat, hopelijk, de bijl aan de wortel van de genderterreur. Weg dus met genderregistratie; niet meer genders registreren maar minder.

De grootste problemen houden verband met het gebrek aan wettelijke erkenning, ook overstappen is aan strenge regels gebonden. Aan die erkenning zijn vervolgens medische voorwaarden verbonden als psychologische goedkeuring, hormoonbehandeling en geslachtsoperatie. En de sociale acceptatie van wie niet in het hokje past is abominabel. En slechts een handjevol mensen spreekt zich hier duidelijk tegen uit.

Als je uiterlijk en leven niet overeenkomen met je legitimatie heb je problemen in Nederland. Omdat je bij iedere officiële handeling je moet legitimeren lopen transgenders heel vaak tegen moeilijkheden aan. We worden niet erkend, hooguit geëlimineerd door verandering naar één van de twee erkende genders.

De strijd voor transrechten wordt in Nederland gevoerd door een aantal goed bedoelende en goed doende NGO’s, stichtingen waar iedereen wit en hoog opgeleid is. Bij elkaar misschien vijfentwintig mensen zijn bezig met transgender-emancipatie. Het meeste is gericht op het faciliteren daarvan: gelobby in politiek en maatschappelijk middenveld. TNN (Transgender Netwerk Nederland, dé vertegenwoordiger van transgenderbelangen in Nederland) is erg snel van start gegaan: in de vorm van rijkssubsidie kreeg men een aanbod dat men vanwege een gevoel van urgentie niet kon afslaan. Dat leidde er wel toe dat de organisatie meteen stolde en een ‘COC voor transen’ werd. De vraag hoe verstandig dat is, is niet gesteld. Nu is het beeld dat men zich heeft laten inpolderen. En helaas zijn transgenders nog minder vooruit te branden dan andere minderheden.

Depathologisering
Vanuit het verouderde maar nog immer in medische classificaties gecodificeerde idee idee dat transen (kort voor iedereen onder de transgenderparaplu, van transseksuelen en cross dressers tot butches, nichten, bigenders) ziek zijn, moeten in Nederland transen zich nog steeds laten ‘ombouwen’ om te mogen ‘oversteken’.

Wereldwijd, ook in Nederland, komt hier steeds meer protest tegen, begonnen in Spanje met de ‘ STP2012 campagne’. De nieuwe transenwet in Nederland (art. 28 BW) zal dan ook geen medische eisen meer bevatten, maar dreigt verder ondermaats te blijven. TNN en Human Rights Watch hebben aangedrongen op (onderzoek naar) het opheffen van de verplichte en achterhaalde M/V registratie, maar tot nu toe ziet de staat dit niet als opportuun.

Wit
Doorgaans is het beeld van de transgender in Nederland dat van een witte man van middelbare leeftijd en vaak ook van jongeren die zich laten ‘ombouwen’. Transseksuelen dus. Maar ook cross dressers behoren ertoe, en er is een groeiende groep mensen onder de transgender paraplu die ‘trans in hun hoofd’ zijn en misschien niet staan te springen om een heel scala aan medische interventies. Niet-witte en niet-transseksuele transen tonen zich weinig, grotendeels vanwege de zware sociale consequenties van uit de kast komen: wijdverbreid onbegrip en geringe publieke acceptatie. Wat de eigen hulpverlening (via Transvisie of Schorer) oogst is slechts een klein deel.

Naast deze principiële problemen loopt nog een aantal zaken spaak: duidelijke discriminatie op de arbeidsmarkt, veel discriminatie op straat en een groot gebrek aan kennis bijna overal. Ook transen zelf weten vaak niet de weg buiten het behandeltraject.

Wat ik persoonlijk erg verontrustend vind is dat de emancipatie van transgenders in Nederland zeer traag gaat en ook geen praktische aandacht krijgt vanuit de transorganisaties. TNN is vooral bezig de politiek en het maatschappelijk middenveld te bewerken, Transvisie hanteert een uiterst beperkt model van emancipatie door versterking van het individu. Werken aan betere wetgeving is zonder meer nuttig maar gebeurt te zeer binnenskamers, er ontbreekt ten enen male een expliciet politieke visie. Maar zoiets schijnt ook niet te passen bij burgerlijke belangenbehartiging.
Ligt er dan perspectief in trans op nemen in de queer strijd? Ik acht het essentieel dat de cisgender queers (cis: aan deze zijde, tegenover trans) het revolutionaire aspect van trans begrijpen en bepleiten, zich eigen maken – maar in Nederland zijn we met te weinig om indruk te maken. Naast internationale verbanden smeden en inspiratie van elders halen, zie ik vooral nood aan het nobele en vermoeiende basiswerk van rekruteren.

J.Vreer Verkerke heeft jarenlange ervaring als transqueer activist en werkte tot voor kort voor TNN. Vreer is nu actief met Vreerwerk waarmee zhe naast advocacy probeert organisaties (trans)gendervriendelijker te maken.

Wat is volgens jouw de oorzaak van deze paradox?
We moeten een onderscheid maken tussen de jongerenbeweging, de arbeidersbeweging en links. Linkse organisaties waren, en zijn, marginaal. In crisissituaties spelen linkse organisaties vaak vergeleken met hun omvang een buitenproportioneel belangrijke rol maar ook als ze een grote rol spelen als coördinatoren van een massabeweging wil dit nog niet zeggen dat linkse ideeën dominant zijn in de beweging. De jongerenbewegingen die zo’n cruciale rol speelden in de val van Ben Ali en Moebarak zijn niet ‘links’ in de strikte zin van het woord, progressief is een beter woord. Ze zijn ‘liberal’ in de Amerikaanse zin het woord; voorstander van democratische rechten en een zekere mate van sociale gelijkwaardigheid.

Maar ook hier heb je het verschil tussen het vermogen om een coördinator te zijn, omdat niemand anders het doet, en daarmee in een crisissituatie een cruciale rol te spelen en daar vervolgens politiek kapitaal mee vergaren. De arbeidersbeweging speelde een beslissende rol in Egypte en Tunesië. In beide landen heeft deze beweging nu sterke organisaties, in het geval van Tunesië al heel oud, in Egypte veel jonger in de vorm van de onafhankelijke vakbonden die floreren sinds de val van Moebarak. In beide landen spelen deze organisaties een belangrijke rol in de sociale bewegingen, in de intense klassenstrijd die er nu woedt. Maar de arbeiders- en jongerenbeweging speelden geen rol in de verkiezingen. Bij verstek als het ware, waren het bewegingen met de grootste politieke organisaties en meeste ervaring met verkiezingen die overwinningen boekten in de verkiezingen, de religieuze partijen dus. Bovendien krijgen deze partijen financiële steun uit de Golfstaten. Hun verkiezingsoverwinning was te voorzien. De conclusie die we hieruit kunnen trekken is dat de nieuwe regeringen niet de krachten die de revolutie dreven vertegenwoordigen, geen uitdrukking zijn van de beweging. De verkiezingen zijn niet het einde van het proces maar slechts het begin.

Je zegt dat linkse organisaties marginaal waren. Een activist van de Tunesische radicaal linkse organisatie Ligue de Gauche Ouvrière stelde dat het weinig zin had links te beperken tot leden van linkse organisaties. Hij schatte dat slechts zo’n tien procent van de linkse activisten lid was van een politieke organisatie en dat de meesten van hen nooit lid zouden worden van de bestaande organisaties vanwege hun sektarisme, de onderlinge twisten enzovoorts. Wat is jouw kijk daarop?
Wat betreft Tunesië is het het zeker waar dat er veel meer activisten zijn die zich als links beschouwen dan dat er leden van linkse organisaties zijn. Tunesië kent een lange traditie van sterke linkse studentenbewegingen. Veel activisten die uit die bewegingen voortkomen vormen een links milieu maar willen inderdaad niet lid worden van de bestaande organisaties. Wat er gebeurde was dat de vakbeweging voor veel van hen een soort vervanging werd voor een politieke organisatie. Radicaal linkse vakbondsactivisten die hun politieke wortels hadden in de studentenbeweging speelden een belangrijke rol. Maar de meerderheid van hen is niet politiek georganiseerd. Misschien kan dit veranderen omdat sinds de val van Ben Ali linkse organisaties in Tunesië zich aan het herorganiseren zijn. Maar ook Tunesisch links speelt geen eensgezinde politieke rol, de linkse partijen zijn verdeeld, stellen zich sektarisch op, het is een bedroevend plaatje. Maar in sociale bewegingen, in de klassenstrijd, kunnen radicaal linkse activisten samenkomen. De Tunesische vakbond, de UGTT, is een bijzonder geval, het is een mengvorm van de staatsvakbond zoals we die in zoveel Arabische landen kennen en een vakbond die echt de belangen van de arbeiders vertegenwoordigt. Normaliter speelt de staat een doorslaggevende rol in het bepalen van de koers van de UGTT maar in tijden van crisis en heftige confrontaties kan de basis de bond dwingen zich tegen het regime te verzetten, dat is al enkele malen gebeurd. Na het begin van de beweging in Tunesië waren het lokale vakbondsactivisten die een cruciale rol speelden in het verspreiden en radicaliseren ervan. Hierdoor werd de druk op de nationale leiding steeds verder opgevoerd waardoor deze de beweging wel moest steunen en zelfs moest oproepen tot een algemene staking. Dit was een doorbraak in de strijd tegen Ben Ali. Sindsdien is er een nieuwe leiding verkozen met veel betere activisten, met linksere ideeën. Het is geen toeval dat de nieuwe regering de UGTT nu hard aanvalt, inclusief het gebruik van knokploegen om hun hoofdkantoor aan te vallen. De regering beschuldigt de UGTT ervan onrust te zaaien, economische problemen te veroorzaken et cetera. De vakbond is echter zeer populair en deze confrontaties laten zien dat de sociale strijd doorgaat – maar met dit verschil dat de islamitische partijen nu duidelijk aan de kant van de tegenstanders van verandering staan.

Je zou verwachten dat in deze situatie de arbeidersbeweging er naar zou streven ook een politieke rol te spelen. Waarom gebeurt dit niet?
Dit gaat echt om het onvermogen van de leiding van linkse organisaties om samen te werken: hoe meer het om politiek gaat, hoe sektarischer ze zich opstellen. Het tegenovergestelde gebeurt in sociale bewegingen, hoe groter die zijn, hoe meer de linkse krachten samenkomen. In de jaren vijftig nam de UGTT deel aan de verkiezingen, dat is een historisch voorbeeld dat nu aangehaald zou kunnen worden.

Je sprak over de jongerenbeweging als progressief en als ‘liberal’. Zou je dat uit kunnen leggen? Hoe schat jij het politieke potentieel van deze jongeren in?
Deze jongeren zijn voorstander van individuele vrijheden en democratie en ook van sociale rechtvaardigheid. Regeringen hebben de controle over de informatievoorziening verloren en Arabische jongeren zijn dankzij satelliettelevisie en internet veel meer in contact met de westerse cultuur dan voorheen. Dat droeg bij aan de groei van nieuwe aspiraties in een situatie waarin de economische vooruitzichten van veel van hen belabberd waren. Jeugdwerkeloosheid is extreem hoog in de regio. Als je al hun ideeën zou samenvatten in een politiek programma zou het eerder sociaaldemocratisch zijn, zeker niet neoliberaal. Hun ideeën zijn nog niet uitgekristalliseerd in een politieke ideologie, er is een groot potentieel voor een verdere evolutie naar links op basis van hun eigen ervaringen. Hun uitgangspunt is progressief en dat is in scherpe tegenspraak met de religieuze partijen. Een partij als de Moslim Broeders, die als slogan hanteren dat ‘islam het antwoord is’, heeft een heel ander wereldbeeld dan deze jongeren.

In deze situatie zou links moeten proberen in contact te komen met deze jongeren en proberen hen een politieke stem te te geven. In de meeste Arabische landen zou radicaal links de arbeidersbeweging als prioriteit moeten hebben; dit is de beweging met het grootste potentiële sociale gewicht – en deze beweging omvat natuurlijk ook jongeren. In Tunesië is radicaal links veel groter dan in Egypte waar dit soort jongeren ook proportioneel een veel belangrijkere rol spelen maar ook daar kan links niet op eigen kracht het verschil uitmaken. Je kunt niet vanuit het niks partijen oprichten. In Egypte hebben de onafhankelijke vakbonden binnen een paar maanden anderhalf tot twee miljoen leden verworven. Natuurlijk zijn dit niet allemaal overtuigde socialisten maar de sleutelkwestie is de klassenstrijd en hun toewijding hieraan, in tegenstelling tot de manier waarop de religieuze partijen sociale eisen afdoen en sociale bewegingen aanvallen als ‘schadelijk voor het land’.

Op welke manier zou zo’n arbeidersbeweging contact kunnen maken met de jeugdbeweging?
Dit zijn samenlevingen met veel jongeren, de bevolking is jong. De jeugdwerkeloosheid is erg hoog maar het aandeel van jongeren in het deel van de bevolking dat wel een baan heeft dus ook. Het potentieel voor dat contact is er dus. In een land als Marokko heb je al jarenlang een organisatie van werklozen die zeer actief is, in Tunesië en Egypte heb je zoiets nog niet, maar de vakbeweging zou werklozen kunnen organiseren en hen vertegenwoordigen. De vakbeweging kan zelf een politieke rol spelen, in welke vorm hangt af van de plaatselijke situatie. In Egypte is het probleem van sektarisme minder groot en zijn er allianties gesloten tussen verschillende groepen. Zo vormden verschillende groepen de lijst ‘Voortzetting van de revolutie’ die zeven procent van de stemmen en negen parlementszetels won. Maar ook deze lijst kan niet claimen de radicaliserende jeugd en arbeidersbeweging te vertegenwoordigen. In mijn optiek zou een partij gebaseerd op de vakbeweging de eerste mogelijkheid moeten zijn die onderzocht wordt. Er vindt een proces van radicalisering plaats, onafhankelijk van de linkse partijen. Het potentieel is veel groter dan wat bestaande radicaal linkse groepen kunnen organiseren, als linkse organisaties zich concentreren op zichzelf opbouwen, zullen ze de boot missen.

‘Sinds we als GVB verzelfstandigd zijn en niet meer onder de gemeente CAO vallen, is het ons gelukt om elke keer betere CAO’s dan die van de gemeente binnen te halen. De enige reden waarom we dat kunnen bereiken is dat we sterk staan. Hier op de werkvloer hebben we een sterke vakbondsmacht en dat komt tot uiting in de onderhandelingen. En zo’n sterke vakbond draagt ook bij aan het functioneren van het bedrijf – de directie noemde de OR grappend wel eens de quality control. Dan loop je soms fouten van de directie recht te breien, vooral natuurlijk als die probeert beleid te formuleren zonder contact met mensen op de werkvloer. Wij betrekken de mensen om wie het gaat bij het formuleren van onze voorstellen, wij gaan naar afdelingen toe om met mensen te overleggen en organiseren hoorzittingen. Ons vertrekpunt in onderhandelingen met de bedrijfsleiding zijn de opvattingen die we daar horen, als mensen zeggen ‘niet doen’ is dat onze insteek in de onderhandelingen. De achterban betrekken is de sleutel. Natuurlijk wordt dat moeilijker als het om grotere groepen gaat, we hebben hier bijvoorbeeld zo’n 900 buschauffeurs, die roep je niet zomaar even samen. Dan zorgen we er in ieder geval voor met vertegenwoordigers van de verschillende vestigingen te spreken. Omdat we overal kaderleden hebben, weten wij beter dan de directie wat er speelt in het bedrijf.’

Toen de wet op de ondernemingsraden werd ingevoerd was die bedoeld om de invloed van de bonden in te perken. Maar jullie maken er juist gebruik van.
‘Ja, wij gebruiken alle mogelijkheden die de werkgever geeft. Als er iemand bij ons in de OR wil, moet die actief zijn als kaderlid, anders gebeurt het niet. OR leden moeten zich bereid verklaren dat de mening van de achterban het uitgangspunt van het beleid moet zijn. In vergaderingen van de leden en het vakbondskader worden de belangrijke besluiten genomen, dat is een enorme klus. Democratie is tijdrovend. Maar op die manier creëer je ook draagvlak voor je besluiten. We hebben op het moment 14 van de 21 zetels in de OR, een twee derde meerderheid. Als AbvaKabo FNV-fractie hebben we wel te maken met een ander bondje dat vooral aanhang heeft omdat hun contributie veel lager is – dat verleidt natuurlijk mensen met een kleine portemonnee. Maar de organisatiegraad bij ons ligt rond de tachtig procent, waarvan een groot deel voor onze rekening komt.

Toen we begonnen in de vakbond was er niks in het GVB, er waren een paar mensen die zeiden het personeel te vertegenwoordigen maar die hadden geen binding meer met de werknemers. Toen hebben we ideeën geformuleerd over het betrekken van onze achterban en het opleiden van mensen om actief te zijn in de bond. Zo zijn we langzaam gegroeid, zodra we iemand zagen die zich ergens boos over maakte over hoe het er in het bedrijf aan toeging, over de roosters of waardeloos materiaal of wat dan ook, dan probeerden we die er meteen bij te betrekken. Dat is continu werk, je moet de groep levend houden.’

Hoe reageert de werkgever daarop? Wat zijn hun tegen strategieën?
‘In 1996 kregen we een nieuwe algemeen directeur, een jonkheer. Die moest de arbeidsverhoudingen zogezegd ‘normaliseren’, oftewel: de bond een kopje kleiner maken. Voor die tijd stonden we al sterk maar ik moet zeggen, ik ben hem eeuwig dankbaar: ik ben toen de wet op de ondernemingsraden pas echt gaan napluizen en die biedt zoveel mogelijkheden, als je maar goed op de hoogte bent. Ik heb zo vaak discussies meegemaakt of we wel in de AbvaKabo FNV moesten blijven; dat was toch maar een rechts zooitje en wat moesten wij als arbeiders tussen al die ambtenaren? Maar zowel de vakbond als de OR moeten een stuk gereedschap zijn om de belangen van je achterban te verdedigen, waar je voor kiest is een tactische overweging. Een sterke vakbeweging is een democratische en strijdbare vakbeweging, dat is ook onze insteek in de vorming van ‘De Nieuwe Vakbeweging’.

Er is enige tijd geleden actie gevoerd door werknemers van het GVB en van het personeel van het openbaar vervoer in Den Haag en Rotterdam. Die acties liggen nu stil, waarom?
‘De acties zijn opgeschort, er is geen totaalakkoord. De minister had het OV in de drie grote steden een bezuiniging opgelegd van 120 miljoen die geleidelijk ingevoerd zou worden. Er is in de stadsregio Amsterdam met ingang van januari 2013 voor 100 buschauffeurs minder werk, er zijn 11 lijnen opgeheven, maar dat is veel minder erg dan we vreesden. Voor dit jaar is er 13 miljoen bezuinigd op het openbaar vervoer en de komende jaren zijn er meer bezuinigingen te verwachten. Voor de toekomst ligt nog niks vast, wij zijn nog steeds tegen die bezuiniging. Maar om eerlijk te zijn; we krijgen het niet voor elkaar, in Den Haag lopen we te pletter tegen de politieke onwil.

Sinds de jaren negentig wilde de landelijke politiek het OV in de grote steden al openbaar aanbesteden en in 2006 werd dat definitief doorgedrukt maar nog geen datum vastgesteld. Er kwam toen een voorstel dat als we eerst alleen de bus lieten aanbesteden, de aanbesteding van de tram uitgesteld zou worden. Dat wilden wij absoluut niet, wij stelden; ‘wij zijn één bedrijf’. In 2007 kwam de Europese verordening over openbaar vervoer, die hield in dat er aanbesteed moest worden. We hebben toen intensief contact gehad met de rapporteur voor Nederland Erik Meijer. Maar in de Europese Commissie weegt uiteindelijk de stem van Frankrijk en Duitsland het zwaarst en die verplichting tot aanbesteding kwam er. Er werd toen een uitzondering gemaakt voor het OV in de drie grote steden, onder andere met steun van de PVV. Die hadden daar nogal bizarre redenen voor: het ging hen niet om de aanbesteding zelf maar dat deze zou betekenen dat het OV in buitenlandse handen kwam en natuurlijk dat het een EU verdrag was. In oktober 2010 kwam er een nieuw kabinet, nadat wij in Amsterdam al de onderhandse gunning gekregen hadden: de minister had ons steeds voorgehouden dat de uitzondering wet zou worden. Maar de nieuwe regering zei; wij gaan gewoon aanbesteden en 120 miljoen bezuinigen.’

Volgens het kabinet zou dat geld hen vanzelf in de schoot vallen…
‘Ja, volgens hen zou door aanbesteding 120 miljoen vanzelf bezuinigd kunnen worden omdat daardoor het OV zogenaamd meer efficiënt zou worden. Oftewel; de minister stelde dat wij tientallen miljoenen verspillen. Maar volgens onderzoek is er misschien 20 miljoen te winnen door meer efficiëntie, 68 miljoen van het bedrag zou bespaard worden door het schrappen van lijnen en 32 miljoen door hogere prijzen. Het kan ook efficiënter, daar zijn we continue mee bezig. Maar het schrappen van lijnen en tariefsverhoging, dat was niet de afspraak. Aanbesteding maakt het niet efficiënter, door aanbesteding ontstaan er allerlei grote controlerende organen die na moeten gaan of er wel het beloofde product geleverd wordt. Dat is pas bureaucratisch. Dat heb je ook in de zorg.
De bezuinigingen die we nu op ons dak krijgen verwerken we zo goed mogelijk. Die honderd buschauffeurs hebben bijvoorbeeld een garantie dat ze niet gedwongen ontslagen worden en op vrijwillige basis krijgen ze ander werk.’

Hoe staat het met de bereidheid om opnieuw actie te voeren? Je zei net al dat jullie je kapot lopen op Den Haag en de acties dit jaar hadden ook geen aanzuigende werking.
‘We hebben verbinding gezocht met andere groepen maar het is niet gelukt. Het is nu relatief rustig, maar de toekomst is onzeker. De acties hebben mensen wel aan het denken gezet, er zijn nogal wat mensen in de drie vervoersbedrijven die zich ontzettend belazerd voelen door de PVV. Die stonden zogenaamd aan onze kant maar ze hebben gewoon koehandel met ons gepleegd in de onderhandelingen met het CDA en de VVD die wel wilden aanbesteden. Bij ons in Amsterdam is de bond er niet zwakker uitgekomen. En een sterke bond zal ook in de toekomst hard nodig zijn. Een bedrijf kan de aanbesteding alleen maar winnen door op arbeidskosten te bezuinigen, een bus kost nu eenmaal een bus, een liter benzine een liter benzine, welk bedrijf het ook is. In het begin van 2015 moet de aanbesteding afgerond zijn. Tot die tijd kan het kabinet nog vallen… We hebben er werk van gemaakt om oppositiepartijen zich uit te laten spreken voor een regeling die onderhands gunnen mogelijk maakt, daarom hadden we ook zo vaak parlementsleden als sprekers op onze acties. Laten ze zich maar aan hun woord houden.’

Het is altijd bijzonder moeilijk te voorspellen hoeveel van de gekke dingen die Amerikaanse presidentskandidaten zeggen werkelijkheid zullen worden als ze eenmaal verkozen zijn. Dit jaar is dat nog moeilijker geworden vanwege de flink toegenomen invloed van het grote geld. Die invloed kon verder groeien dankzij het zogenaamde ‘Citizens United’ besluit. Al voor dit besluit oefenden grote bedrijven enorme invloed uit de politiek. Maar met dit besluit – in januari 2010 door het Hooggerechtshof aangenomen, zoals inmiddels gebruikelijk, met een krappe meerderheid van vijf tegen vier – gingen alle remmen los. Bedrijven hebben nu dezelfde vrijheid van meningsuiting als individuele burgers. Iedere beperking van hun campagnebestedingen is daarmee ongrondwettelijk.
Het besluit maakte publiciteitsoffensieven mogelijk van het soort dat Mitt Romney gebruikte om de Republikeinse voorverkiezingen te winnen in Florida. Zijn tegenstander Newt Gingrich beschreef dat offensief als een ‘tapijtbombardement’. Het was haast onmogelijk de televisie aan te zetten zonder een aanval op de kandidaat met minder rijke geldschieters te zien. Hoe persoonlijker de aanval, en hoe minder gesteund door feiten, hoe beter.
Dit maakt het nog moeilijker te voorspellen hoeveel van zijn verkiezingsprogramma een kandidaat zal uitvoeren. Dat was eerder natuurlijk ook al moeilijk. George W. Bush, bijvoorbeeld, voerde in 2000 campagne als een ‘conservatief met medelijden’: een ‘gematigde’ Republikein, vergelijkbaar met zijn vader George H.W. Bush. Maar eenmaal president bleek hij veel rechtser.
Dit jaar is het nog moeilijker te voorzien wat kandidaten echt van plan zijn. Alle vier de Republikeinen (ook de ‘gematigde’ Romney) zijn op zoek naar Tea Party-stemmen en daardoor ver naar rechts geschoven. Dit komt deels omdat de opkomst bij voorverkiezingen laag is en het electoraat niet representatief. Naar verhouding hebben deze kiezers hogere inkomens en net als Nederlandse SGP-ers zijn Amerikaanse fundamentalisten buitengewoon trouwe kiezers. Dit verklaart deels het felle verzet van Republikeinse kiezers tegen het homohuwelijk (waarvoor steeds meer Amerikanen open staan) en zelfs contraceptie. Maar ook Amerikaanse kiezers in het algemeen zijn sinds jaren aan het polariseren. Dit jaar noemde 71 procent van de Republikeinen in een peiling zichzelf conservatief. Zoveel conservatieve Republikeinen zijn er nog nooit geweest. En hun presidentskandidaten verschuiven in dezelfde richting.
Wat menen die kandidaten echt? Is Romney van een voorstander van abortusrechten en een zorgverzekering voor iedereen (zoals toen hij gouverneur was van Massachusetts) echt een tegenstander daarvan geworden? Is Rick Santorum echt zo extreem orthodox-christelijk als hij zich voordoet? Zouden de Republikeinen echt de Amerikaanse ambassade van Tel Aviv naar Jeruzalem verhuizen (zoals veel presidentskandidaten, zelfs Democraten, hebben beloofd maar nooit gedaan)? Niemand die het weet.
De crisis doet er nog een schepje onzekerheid bovenop. Ook in het verleden hebben Republikeinse kandidaten beloofd om de federale overheid flink kleiner te maken en Social Security, het programma van door de staat georganiseerde oudedagsvoorzieningen, te privatiseren. In het verleden is daar nooit iets van gekomen. Dat zal deze keer ook niet gebeuren, zeggen commentaren geruststellend. Maar deze crisis is met niets in de afgelopen 70 jaar te vergelijken. Wie heeft ooit voorspeld hoe erg de bezuinigingen in Griekenland zijn? Wie kan zeggen hoe ver rechts in de VS wil en kan gaan?

Neergang
De crisis gaat gepaard met de neergang van de VS als wereldmacht, terwijl landen als China en Brazilië juist opkomen. Het bedrijfsleven in de VS heeft veel baat gehad bij het wereldleiderschap van het land, maar er ook een prijs voor moeten betalen. De Republikeinse kandidaten, elk op hun eigen manier, lijken aan te geven dat een groot deel van het bedrijfsleven die prijs denkt niet meer te kunnen betalen.
Alle vier doen bijvoorbeeld alsof ze klimaatsceptici zijn. Waarschijnlijk zijn ze niet allemaal even dom. Maar allemaal even kortzichtig en zelfzuchtig zijn ze waarschijnlijk wel. ‘Laat de toekomst en de rest van het planeet maar voor zichzelf zorgen’, is de boodschap. Voor het bedrijfsleven zijn de winsten immers te laag en deze moeten snel omhoog…
De relatief hoge scores van Ron Paul in de voorverkiezingen – en nog meer de loyaliteit van de miljardairs die zijn geldschieters zijn – laten nog duidelijker zien hoe een deel van de Amerikaanse heersende klasse lak heeft aan de rest van de wereld. Paul is nauwelijks een Republikein te noemen; in 2008 steunde hij een onafhankelijke rechtse kandidaat in plaats van de Republikein John McCain. Economisch is hij de meest rechtse van de kandidaten: hij wil alle sociale programma’s opheffen, zonder uitzonderingen. Maar op militair vlak staat hij links van Obama. De andere drie Republikeinen zeggen dat Obama niet genoeg doet om Iran en China militair uit te dagen (al stuurt Obama meer oorlogsschepen naar het Oost-Aziatische gebied dan enige andere president, inclusief Bush). Paul daarentegen wil troepen en schepen terugtrekken, niet alleen uit Irak en Afghanistan, maar uit de hele wereld: ze kosten gewoon te veel. Dat zou voor het eerst sinds 1941 zijn…
Die isolationistische tendens was er altijd al bij rechts in de VS. Maar met de crisis en de neergang van het land is deze nog toegenomen.
Al weten we niet hoe rechts een Republikeinse president zou zijn, een Republikeinse overwinning zou zeker flinke verrechtsing brengen. Zelfs de ‘gematigde’ Romney zou gegijzeld worden door een heel rechts Republikeins Congres, ook op sociaal gebied.

Obama
De gekheid en verdeeldheid van de Republikeinen doen de kansen van Obama toenemen. De toestand van de economie lijkt de oppositiepartij een voordeel te geven. Al zijn de groeicijfers in de VS iets minder slecht dan in de eurozone, het begrotingstekort en de staatsschuld – en de armoede – zijn er hoger. Maar in Romney, de Republikein die net aan kop weet te blijven, heeft Obama de ideale tegenstander in crisistijd gevonden.
Romney is een rijkeluiszoon die het gewoon niet lukt zich als iets anders voor te doen. Zijn draaien over abortus en de zorg komt waarschijnlijk voort uit onverschilligheid; zolang de rijken rijker kunnen worden, kan de rest hem niets schelen. Dat blijft hij ook onderstrepen met botte uitspraken als: ‘ik vind het leuk mensen te ontslaan’ en ‘ik geef niet om de allerarmsten’.
Romney wordt ook het meest door andere rijkelui gesteund, en met miljoenen. In het laatste kwartaal van 2011 kreeg hij bijna twaalf keer zoveel geld van de meest politiek actieve firma’s van Wall Street als Obama. Zijn rol als lievelingskandidaat van het grootkapitaal wordt versterkt doordat hij de enige overgebleven halve gek is onder de Republikeinse gekken.
Het kapitaal heeft dus zijn eigen kandidaat; de arbeid niet. Veel linkse mensen die Obama een enorme teleurstelling vonden zullen dit jaar opnieuw op hem stemmen, uit vrees voor erger. Zeker zwarten en Latino’s, die schrikken van het haast openlijke racisme en de hetze tegen migranten van de Tea Party. In de afgelopen weken heeft Obama ook weer de links-populistische thema’s opgepakt die hij drie jaar lang heeft laten liggen.
Toch geeft dat geen reden te verwachten dat Obama in een tweede termijn linkser zal worden. Bijna alle voorspellingen geven aan dat zelfs als hij wint, de Republikeinen, net zoals nu, in ten minste een kamer een meerderheid zullen hebben. En misschien zelfs in beide – onder de een-derde van de senators die dit jaar herkozen moeten worden zijn meer Democraten dan Republikeinen niet verzekerd van herverkiezing.
In ieder geval overtuigt het linksige taalgebruik van Obama niet. Hij heeft vier jaar lang laten zien dat hij de neoliberale consensus deelt. In de tweedeling van ‘gek’ en ‘half gek’ rechts hoort hij gewoon bij de halve gekken.

Groenen
In principe zou dit bedroevende plaatje ruimte moeten scheppen voor radicaal-links. Ralph Nader heeft laten weten dat hij dit jaar geen kandidaat is, dus hij laat het veld open voor de kandidaat van de Groenen. Dat wordt waarschijnlijk Jill Stein, een welbespraakte activiste uit Massachusetts met consequent progressieve standpunten.
Toch is dit nog niet het jaar van de Groenen. De indrukwekkende activisten van Occupy hebben duidelijk gemaakt dat ze geen heil van Obama verwachten, maar ze zijn nog niet achter een links alternatief te verenigen. Veel van hen, evenals de Griekse en Spaanse indignados, hebben niets met politiek. Anderen zullen ondanks alles hun stem aan Obama geven. Maar als links in de VS een toekomst heeft, is die toch aan de Groenen.

Het kabinet Rutte heeft de afgelopen tijd geoefend op onze Griekse collega’s en de zwaksten uit de samenleving: de mensen in de bijstand en de sociale werkplaatsen. En terwijl zijn CDA haar zogenaamde uitgangspunten als gerechtigheid, gespreide verantwoordelijkheid, solidariteit en rentmeesterschap ‘hertaald’, zet minister De Jager de hardvochtige toon.

De broekriem aanhalen?
‘Het wordt nooit meer zoals het is geweest’ sprak Joop den Uyl bij de oliecrisis in de jaren zeventig. Daarna is er veel bezuinigt en verandert. Maar de hardste klappen komen nu. Onze kinderen gaan het slechter krijgen dan wij, alleen de rijken worden nog rijker. Tien procent van de Nederlandse huishoudens bezit 61 procent van het totale vermogen. De onderste 60 procent bezit slechts een procent. Een kleine belasting op de hoogste vermogens zou makkelijk negen miljard opbrengen, maar in plaats daarvan gaat dit geld gehaald worden bij de onderste 60 procent. Die worden neergezet als klaplopers terwijl de rijkste tien procent – erfgenamen, speculanten, bankenjongens die zichzelf riante bonussen gunnen – hun geld zogenaamd ‘eerlijk verdiend hebben’.

Een ander voorbeeld: de pensioenfondsen dreigen in 2013 pensioenen te korten. Met een gemiddeld kortingspercentage van 2,3 procent verdwijnt er negen miljard, geld van werknemers. Minister Kamp kan dit voorkomen door een wet voor te stellen die de oude rekenrente van 4 procent hersteld. Dat wil hij niet want het beeld van onbetaalbare pensioenen rechtvaardigt het snoeien en hakken… Als je toch al van plan was de pensioenen te versoberen past het niet dat de pensioenkassen voller zijn ooit. De rechtse retoriek over mensen die arm zijn omdat ze lui en onwelwillend zijn doet denken aan het begin van de twintigste eeuw. En blijft zonder weerwoord: over het korten op de pensioenen was de FNV net zo muisstil als over de overval op Griekenland.

Het kapitalisme gaat dus terug naar zijn roots. Maar wat gaat die Nieuwe Vakbeweging hier tegen doen? Agnes Jongerius pretendeert het antwoord te hebben: ‘als vakcentrale hebben we de heilige plicht representatief te zijn voor werkend en niet-werkend Nederland, jong en oud. Arbeidspatronen veranderen, maar door jongeren een eigen stem in de vakcentrale te geven, laten we zien dat het ook hun vakbeweging is. Laten zij maar aangeven wat de arbeidsverhoudingen in de 21ste eeuw moeten zijn.’ Dennis Wiersma, voorzitter FNVjong, de bond voor jonge FNV bestuurders, valt haar bij; ‘werkgevers praten te weinig met werknemers over wat hun dromen zijn en hoe je dat als bedrijf faciliteert. Mensen moeten langer doorwerken. Duurzame inzetbaarheid moet in alle cao-afspraken verankerd worden. Zet daar een stel jongeren tussen die afgestudeerd zijn op een interessant sociaal thema en leer ook de wensen van lager opgeleide jongeren kennen.’

Hun Nieuwe Vakbeweging verzet zich niet meer tegen de gevolgen van marktwerking of van meer tegen flexibilisering. Die verzet zich niet tegen banenverlies en verlies van rechten en uitkeringen. Die wil zich legitimeren door representatief te zijn. En de jongeren, de toekomst, zijn dat volgens hen bij uitstek.

Het verzet van jongeren tegen autoriteit, hun drang naar vrijheid wordt neoliberaal uitgelegd. Vroeger ging de slogan: we willen niet meer van de koek, we willen de hele bakkerij overnemen. Dennis en Agnes vinden dat we allemaal onze eigen koekenbakker moeten worden. De jonge professionals van deze Nieuwe vakbeweging gaan ons daarbij helpen; ‘hulp bij solliciteren, of bij conflicten met hun baas, of leren hoe ze met geld om moeten gaan. Laat jongeren zelf aan de knoppen zitten.’

Waar neoliberalen als Wiersma niet aan willen is dat de achterstelling van veel mensen helemaal niet komt door een gebrek aan vaardigheden of omdat er ‘niet naar ze geluisterd’ wordt maar omdat de ongelijkheid structureel is. Een bakkerij heeft nu eenmaal niet alleen een bakker maar ook bakkersknechten en een eigenaar. Het spookbeeld dat opdoemt is dat individuele dienstverlening in de plaats komt van collectieve belangenbehartiging. Een bond zonder actieve leden, maar met donateurs.

Afbraak
De verschillen tussen arm en rijk zijn groter geworden, verworven rechten afgebroken. Onze oude vakcentrale heeft zich daar tegen verzet. Te weinig, en te vaak ook alleen maar om daarna een wat betere uitgangspositie te hebben bij het polderen. Was er een andere strategie gekozen, dan had Nederland er wellicht beter uit gezien. De gekozen strategie van alsmaar terugtrekken, van het accepteren van verslechteringen in ruil voor de (tijdelijke) afwending van nog erger breekt de vakcentrale nu ernstig op. Leden hebben gewoon de hoop dat er nog gewonnen kan worden verloren. Zij zien het sociale in hun bedrijf en de maatschappij kapot gaan. Kaderleden en bestuurders hebben nog nauwelijks contact hebben met leden, gericht als ze zijn op de onderhandelingskamer. Velen gaan naar een vergadering zonder een idee te hebben wat ze daar moeten doen. Er is een werkorganisatie die los staat van de vereniging en die bestuurt wordt als een bedrijf, soms volkomen top-down.

Door de rechtlijnige opstelling van werkgevers is er steeds minder ruimte om te repareren en te polderen. Het jarenlang door rechts weg zetten van migranten of ‘anderen’ als profiteurs, klaplopers of concurrenten heeft zijn sporen nagelaten. Solidariteit is niet meer vanzelfsprekend. Mensen houden zich vast aan de illusie dat hen niks zal gebeuren. Lossen we dit op door daar de illusie voor in de plaats te geven dat het wel goed komt als we ons zelf maar goed scholen? Dat we dan allemaal succesvolle professionals kunnen worden? Er zijn nu al professionals te veel. Dat heet in goed Nederlands werkloosheid.

Leden of donateurs?
Naar echte representativiteit bestaat geen shortcut door met meer organisaties te fuseren en te zeggen dan iedereen te vertegenwoordigen. Hoe representeer je mensen die niet georganiseerd zijn? Of die alleen in naam georganiseerd zijn en niets doen of kunnen? Via enquêtes en mediacampagnes? De meerderheid in Nederland wil geen korting op haar pensioen en geen kortingen op onderwijs. Toch gebeurt dat allemaal. De regering treed niet af als ze geen meerderheid meer heeft in de peilingen. Werkgevers luisteren niet naar de bond omdat ze ‘geen afspiegeling is van de maatschappij’.

Maar de bond vertegenwoordigt nu eenmaal die onderste 60 procent van de maatschappij – of zou dat moeten doen. Er wordt nu niet geluisterd naar de bond omdat die meerderheid niet zichtbaar is op straat, er wordt geen macht mee gevormd die voor het eigen belang opkomt. Wat dit betreft valt te leren van hoe de bovenste tien procent consequent elkaars belangen verdedigt.

Als anderhalf miljoen leden niet genoeg is, zijn twee of drie miljoen dat ook niet. Onzichtbare, passieve leden tellen nooit mee. Leden moeten bewust gemaakt worden van wat er aan de hand is in de wereld en aangezet worden dat te veranderen. De tegenstellingen die er zijn tussen mensen met een vaste baan en zelfstandige professionals los je niet op door de leiding van de bond bij de tweede groep te leggen onder het motto dat deze ‘de toekomst is’. De vrijheid van veel zelfstandige professionals is schijn, ze werken niet zonder baas maar onder een anonieme, onzichtbare baas: de markt. En als die even geen behoefte heeft aan hen, zitten ze vaak als eersten zonder werk.

Het is niet alleen een kwestie van groot of klein maar ook van welke visie je uitdraagt en dat je je leden daar voor mobiliseert. Het valt te prijzen dat FNV Jong een missie heeft om te helpen. Maar de vakbeweging is geen goed doel dat slachtoffers van onrecht wil helpen, het is een gezamenlijke beweging van mensen die geen slachtoffer willen zijn. Representatiever zijn is geen oplossing als de werkgevers geen ruimte bieden. Sterker nog, ‘representatief’ zijn is gewoon contraproductief als je tegengestelde meningen en opvattingen probeert te verenigen, zoals nog harder korten op de pensioenen aan de ene kant en het korten voorkomen door een andere rekenrente aan de andere kant. Mensen helpen leidt niet vanzelf tot lidmaatschap, hooguit tot donateurs. Je kan daar tevreden mee zijn, maar het lijdt niet tot een levende organisatie, tot een sociaal verband.

We hebben niks aan drie miljoen slachtoffers of donateurs. We hebben veel meer aan anderhalf miljoen betrokken leden die het voor het zeggen hebben in hun eigen vereniging. Actieve leden die met elkaar opkomen voor hun belangen en sociale verbanden opbouwen. Dat is verloren gegaan de afgelopen jaren. Weinig contact met de leden is de eerste klacht die gehoord wordt als gevraagd wordt wat er bij de bond moet veranderen. Die klacht komt van zowel van leden als van niet-leden, jong en oud, met een vast of een flexibel contract. Als we niet samenwerken op het bedrijf bij het aanpakken van problemen dan stemmen mensen met hun voeten. Dan gaan ze weg. De vakbeweging moet leiders opleiden in plaats van weglopen stimuleren.

‘In mensen met een flexbaan’, constateert Agnes Jongerius, ‘wordt onvoldoende geïnvesteerd als het gaat om loopbaanontwikkeling. Er zijn bedrijven die hun vaste werknemers kerstpakketten geven, maar de flexwerkers niet. Misschien een detail, maar het zegt genoeg over hoe je je werknemers definieert’. Het zijn juist de vaste medewerkers die er voor zorgen dat dit wel gebeurt. Omdat ze die flexwerkers kennen en er mee samen werken. Het gebeurt niet omdat Jongerius dat aan de werkgevers vraagt.

De werkgever vindt opleiden eigen verantwoordelijkheid. De vakbeweging moet de verantwoordelijkheid voor investeren in opleiding leggen bij de werkgever. Die besluit immers ook hoe hij investeert en reorganiseert en maakt winst met het hebben van die goed opgeleide werknemers – waarom zouden die er dan voor moeten betalen?

De agenda van de tien procent is duidelijk: meer winst, de rest is ideologie. In het verleden vocht de vakbeweging voor een kortere werkdag, tegen zware werkomstandigheden en voor goede opleidingen. Dat wordt nu allemaal teruggehaald, de kosten worden weer op de schouders van individuele werknemers afgewenteld met het argument van ‘eigen verantwoordelijkheid’. Het antwoord daarop is niet meegaan in dat verhaal en doen alsof collectieve belangen en de tegenstellingen tussen bazen en arbeiders niet bestaan. Dat riep de tien procent een eeuw geleden ook al. Dat geloofden we toen niet en nog steeds niet.

De vrouw gaf het adres van een babysitter op toen ze dakloos was zodat haar zes jaar oude zoontje naar een basisschool kon in de gemeente waarin ze leefden. Moeder en zoon waren dakloos, en sliepen soms in hun auto, soms in een opvangplek en soms konden ze ergens logeren. Volgens het stadsbestuur had ze haar zoon naar school moeten sturen in Bridgeport, zo’n 25 kilometer verderop, waar ze voor het laatst ingeschreven had gestaan.

April vorig jaar werd haar zoon van school gestuurd en zijn moeder aangeklaagd. Datzelfde jaar werden nog 26 andere scholieren in Norwalk van school gestuurd omdat ze niet in de stad woonden. Maar alleen McDowell werd aangeklaagd. Net als in het enig andere geval waarin iemand op deze gronden voor fraude werd aangeklaagd is McDowell zwart. Norwalk heeft een overwegend blanke bevolking, in tegenstelling tot Bridgeport.Norwalk heeft ook een veel hoger gemiddeld inkomen.

In de straf inbegrepen is het bezit en handel in drugs – vergrijpen waar McDonnel twee maanden na het schorsen van haar zoon voor werd opgepakt maar die de aanklager combineerde met de aanklacht voor fraude. McDowell accepteerde een schikkingsvoorstel omdat in een rechtszaak de minimumstraf voor de drugsvergrijpen 40 jaar gevangenisstraf zou zijn geweest. McDowell’s advocaat; ‘Ik denk dat je haar moet beoordelen op wat ze voor haar kind heeft gedaan’. De zaak trok veel aandacht en burgerrechtenactivisten riepen op de aanklacht te laten vallen – tevergeefs.

De bonden eisen onder andere een nationaal vastgesteld minimumloon, vast werk voor 50 miljoen mensen met een tijdelijk contract, overheidsmaatregelen om de stijging van de kosten van het levensonderhoud te beperken en een eind aan het verkopen van aandelen in staatsbedrijven. Publieke banken, havens, spoor, verzekering, transport, energie en mijnbouw waren enkele van de sectoren waarin gestaakt werd.

In Mumbai lag de hele banksector plat. Zo’n 100 activisten werden opgepakt omdat ze het verkeer gehinderd zouden hebben. De laatste maanden groeien protesten van arbeiders in India; zo organiseerde personeel van de vliegtuigmaatschappij Air India een wilde staking, werd een fabriek van autofabrikant Hyundai twee dagen bezet om erkenning van de vakbond af te dwingen en legden telecom werkers en mijnwerkers het werk neer uit protest tegen plannen om deze sectoren verder privatiseren. Sinds India in de jaren negentig begon de arbeidsmarkt te liberaliseren zijn er volgens schattingen bijna een miljoen vaste banen verdwenen.