Het boek kon nauwelijks beter getimed zijn: het kabinet Rutte kondigde net drastische bezuinigingen aan op onderwijs die onder andere zullen betekenen dat het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NINSEE), het enige Nederlandse onderzoeks- en onderwijsinstituut gewijd aan de studie van het Zwarte verleden en werkplek van beide auteurs, vleugellam zal raken.

Het boek houdt de Nederlandse betrokkenheid bij de trans-Atlantische slavernij tegen het licht en beschrijft de historische gevolgen hiervan voor de Europese samenleving. Kwame Nimako en Glenn Willemsen tonen aan hoe in slavernij economische, sociale en culturele factoren samenkwamen in de formatie van de Nederlandse natie-staat en de vorming van de huidige wereldorde. De auteurs verkennen hoe Europese bevolkingsgroepen gemobiliseerd werden om een beleid uit te voeren dat slavernij mogelijk maakte. Centraal in het boek staan de manieren waarop de voormalige tot slaaf gemaakte mensen na de afschaffing van slavernij in de Europese staten geïncorporeerd werden en hoe slavernij en de gevolgen ervan verdrongen dan wel herinnerd worden in hedendaags Nederland.

Het boek opent met een heldere inleiding waarin concepten, doeleinden en kwesties die misschien nieuw zijn voor de lezer gepresenteerd worden. De rest van het boek bestaat uit drie delen: Slavery and the International system (hoofdstuk 2-3), Legal abolition and its social consequences at the intersection of race, class and gender (hoofdstuk 4-5) en Legacy of Slavery, History and Identity in The Netherlands. Hoofdstuk twee en drie bekijken de opkomst van de door Europa gedomineerde wereldorde vanuit de-koloniaal oogpunt. De-koloniaal omdat historische gebeurtenissen als de ‘Vrede van Westfalen’, vaak beschouwd als begin van het tijdperk van de soevereine natiestaat, niet los gezien kunnen worden van de ontkenning van soevereiniteit aan anderen. De auteurs laten zien welke impact verdragen tussen soevereine Europese machten hadden op de rest van de wereld, hoe het monopolie op de handel in tot slaaf gemaakte mensen in andere handen overging, hoe in seculiere blanke samenlevingen ‘wetenschap’ religie verving en hoe deze gebruikt werd om talrijke Afrikanen te ontvoeren en tot slaaf te maken.

Geïnspireerd door het werk van Andre Gunder Frank, een van de grondleggers van de wereldsysteemtheorie, besteden ze bijzondere aandacht aan de economische superioriteit die Europese machten dankzij slavernij wisten te bereiken boven Aziatische samenlevingen. Dit deel van het boek laat zien hoe belangrijk slavernij is en gaat dieper dan een beschrijving van de relaties tussen staten in het moderne wereldsysteem om de onderliggende wortels van internationale verhoudingen in de politieke economie te tonen.

Hoofdstukken vier en vijf zijn een uitstekende studie van hoe slavernij juridisch werd afgeschaft, de debatten rond slavernij, de creatie van de arbeidersklasse en het positioneren en categoriseren van tweederangs burgers in de Nederlandse samenleving. Kwame en Willemsen betogen dat de juridische afschaffing van slavernij niet gevolgd werd door assimilatie of integratie maar juist door segregatie. Na de juridische afschaffing werden uit slavernij bevrijde mensen gecategoriseerd als ‘raciaal anders’ en koloniale onderdanen: segregatie. Hun kritische blik op het befaamde poldermodel toont hoe katholieken, blanke industriearbeiders, vrouwen en Zwarten verschillende emancipatietrajecten doorliepen. Voor de eerste drie categorieën betekende emancipatie gelijkwaardigheid, voor de uit slavernij bevrijde Zwarten was ‘abolition’ slechts het beginpunt van hun emancipatie. De vrijheid en burgerrechten van uit slavernij bevrijde mensen werden geen bestanddeel van het poldermodel: de auteurs betogen dat hun emancipatie onvoltooid is. Dit deel van het boek laat het belang van parallelle geschiedenissen en de verknopingen daartussen zien. Het derde en laatste deel van het boek behandelt de invloed van het slavernijverleden op de hedendaagse Nederlandse samenleving en het belang van deze geschiedenis voor hedendaagse problemen.

Kortom, The Dutch Atlantic biedt iedereen die geïnteresseerd is in racisme, discriminatie en emancipatie nieuwe theoretische inzichten, gebaseerd op alternatieve verhalen, om hedendaagse conflicten te begrijpen. Het boek levert een nieuw vocabularium dat voor iedereen die geïnteresseerd is in het veranderen van onze wereld helpt te communiceren met elkaar. Een Nederlandse vertaling zou een essentiële bijdrage aan emancipatie in Nederland zijn.

Kwame Nimako doceert International Relations aan de Universiteit van Amsterdam en is (co-) auteur van verschillende boeken over ontwikkeling, racisme en etnische relaties, sociaal beleid en de politieke economie van Afrika. Glenn Willemsen (1948-2008) was een van de oprichters en de directeur van NINSEE van 2003 tot 2008 en de auteur van ‘Dagen van gejuch en gejubel’ (2006).
The Dutch Atlantic – Slavery, Abolition and Emancipation (Engels). p. 267 € 25,00

Flauwiteit
Voor de Nederlandse film was 2011 een goed jaar. Van alle bioscoopbezoekers kwam ruim 20 procent af op Nederlandse waar. Of ze ook altijd echt waar voor hun geld kregen is wat anders. In ieder geval is het voor een gewone filmliefhebber al bijna niet meer mogelijk om alle Nederlandse producten te gaan bekijken. Er is een enorm aanbod. De kwaliteit is helaas niet gegarandeerd. Sonny Boy was bijvoorbeeld nog een mooie film van internationale allure. De New Kids-serie dreigt na een aardig begin nu al ten onder te gaan aan flauwiteit en smakeloosheid. Ook een kaskraker als Nova Zembla zinkt als een baksteen, ondanks mooie plaatjes. Die slotscène met dat applaus in de kerk voor De Kus. In de 16e eeuw in godvruchtig Holland. Wie verzint zoiets? En het acteerwerk. Robert de Hoog en Doutzen Kroes doen hun ding niet slecht, maar de rest? Op een filmset verdwaalde toneelspelers. Gruwelijk! Pieter Kuijpers laat gelukkig zien dat het maken van volwassen films in Nederland wel degelijk tot de mogelijkheden behoort.

Mens of monster
TBS uit 2008 was bepaald geen aangename belevenis. Wel een aangrijpende. Het is een indringende portret van een onvoorspelbare crimineel, die op zijn vlucht een jong meisje gijzelt. De afschuw over de afloop is gegrift in je ziel. Theo Maassen houdt je als de tbs’er de hele film in angstige spanning. Gaat het goed, gaat het mis? Mens? Monster? Een gemakkelijk antwoord is er niet. Heb je oog voor de worsteling van een gemankeerd mens die zichzelf probeert te verbeteren? Of zie je alleen de bijna onafwendbare monsterlijke mislukking? Poeh! En wat moet je er mee? Misschien is er niet een enkele stelregel, maar blijft het altijd zoeken naar een op concrete omstandigheden meest passende antwoord. En gaat het soms mis…

Held of moordenaar
Zeker mis gaat het in Doodslag. Theo Maassen is hier ambulancechauffeur Max. Net als in TBS vertolkt Theo zijn rol weergaloos. Weinigen weten zo goed als hij om pijn, vertwijfeling, gekte op de kijker over te dragen. Aanvankelijk is Max een goeie lobbes. Dan, op weg naar een spoedbevalling, wordt hem de weg versperd door een groep jongeren, waaronder Marokkanen. Getergd haalt hij uit en slaat één van die jongens in een klap dood. Niet bedoeld, maar onherstelbaar. Bij zijn vrijlating na een jaar gevangenis, ‘ontfermt’ de populaire cabaretier Felix zich over hem. Felix is een sterke rol van Gijs Scholten van Aschat. Felix staat voor ‘de media’ die met een verhaal als van Max op de loop gaan. Redder van een benauwde baby? Onbeheerst gevaar voor zijn omgeving? Held? Moordenaar? Poeh! En wat moet je er mee? In ieder geval niet wat Felix en dus sommige media doen: in overslaande superlatieven, hetzerig, eenzijdig, opgefokt overdrijven. Doodslag begint niet voor niets met de projectie van de uitspraak van minister-president Rutte, waarin hij oproept om Nederland te ‘heroveren op de hufters’. Een hetzerige, eenzijdige, opgefokte uitspraak. En woorden worden soms daden. Juist als ze de werkelijkheid verdraaien. Liegen. Waarschijnlijk is ook deze film een verkapt pleidooi om nuances te zoeken. De realiteit is niet zwart-wit. Een pleidooi om dicht bij concrete situaties een zo verstandig mogelijke weg te kiezen. En dan nog zal het soms mis gaan.

André Gorz werd in 1923 als Gerard Horst geboren in het ‘Rode Wenen’, waar tussen 1918 en 1934 de sociaaldemocraten de macht hadden en een reeks hervormingen als de achturige werkdag en een werkhoosleiduitkering doorvoerden en in 1934 de sociaaldemocratische militie een vertwijfelde poging deed het wassende fascistische tij te keren.
Het is verleidelijk om Gorz’ politieke opvattingen te zien als een reflectie van de politiek van het Rode Wenen. In 1972 vatte hij zijn ideeën over een socialistische transformatie van de maatschappij samen als een ‘socialistische hervormingsstrategie’: ‘welbewuste actie op lange termijn’, welke ‘kan beginnen met het trapsgewijs tot stand brengen van een samenhangend geheel van hervormingen, maar die alleen voortgezet kan worden met een reeks min of meer heftige krachtmetingen die nu eens gewonnen, dan weer verloren worden’ en zou bijdragen tot de verspreiding van socialistische idealen en de ‘socialistische wil van de werkende klassen’ (Het moeilijke socialisme).

Nieuw Links
Toch was de weg die Gorz naar deze ideeën bracht geen rechte lijn. Zijn vader was een Joodse handelaar, zijn moeder een katholieke secretaresse. Toen hij zeven jaar oud was, bekeerde zijn vader zich tot het katholicisme en werd Horst ‘Gorz’; alles onder druk van het opkomende antisemitisme. Ternauwernood ontsnapt aan de anschluss van Oostenrijk aan Nazi Duitsland in 1939 studeerde hij in Zwitserland. Op zoek naar een eigen identiteit omarmde de twaalf jaar oude Gorz een strikte interpretatie van het katholicisme en flirtte zelfs voor een ogenblik met fascisme. Het werk van Jean-Paul Sartre, waarin de dilemma’s van een individu dat zonder de garanties van God, kerk of staat een identiteit moet scheppen centraal staat, had een grote aantrekkingskracht op Gorz. De twee ontmoeten elkaar in 1946. Een paar jaar later verhuisde Gorz naar Parijs. Al snel werkte hij als journalist voor prestigieuze Franse bladen. En werkte hij mee aan Les Temps Modernes, het door Sartre gedirigeerde tijdschrift waarin zoveel van de leidende intellectuelen van naoorlogs Europa en voorlopers van het nieuwe links van de jaren zestig schreven.

De gebeurtenissen van mei 1968 maakten grote indruk op Gorz. Een aantal jaren eerder had hij al het socialisme en marxisme omarmd. Het was een soort marxisme waarin de invloed van Sartre nadrukkelijk aanwezig was. Gorz had weinig op met de verkalkte staatsideologie van de Sovjet-Unie. Hij had ook weinig met het structuralistische marxisme van Louis Althusser. Daarin lag de nadruk op de rol van sociale verbanden en speelde het individu of vrije keuze maar een kleine rol. Voor Gorz, en Sartre, stonden mensen en hun keuzes centraal. De socialistische omwenteling was geen historische wetmatigheid, maar iets waar mensen bewust naar moesten streven om het werkelijkheid te maken. Het doel was niet het afschaffen van een verouderd kapitalisme voor een zogenaamd historisch hoger ontwikkeld systeem, zoals marxistische dogmatici stelden; het doel was bevrijding. Ja, socialisme had als doel het beëindigen van uitbuiting op de werkvloer, maar ook het beëindigen van vervreemding waardoor mensen elkaar als dingen zien en hun leven slijten in afstomping en machteloosheid. ‘Mei ‘68’ bevestigde voor Gorz voor eens en altijd hoeveel er mogelijk wordt op het moment dat mensen in beweging komen. Gorz moet er zelf verbaasd van hebben gestaan: twee jaar eerder verklaarde hij een dergelijke crisis voor zeer onwaarschijnlijk.

In de periode 1968 tot eind jaren zeventig was Gorz’ bekendheid het grootste. In Nederland bracht de bekende ‘Kritiese bibliotheek Van Gennep’ vier boeken uit met zijn werk: Het moeilijke socialisme (1972), De actualiteit van de revolutie (1972) en iets later Ecologie en vrijheid (1978) en Afscheid van het proletariaat (1980), stuk voor stuk boeken die de paar euro die ze tweedehands kosten meer dan waard zijn. De markt voorbij voegt hier een bloemlezing van vooral meer recente artikelen en interviews aan toe.

Ecologische armoede
In zijn voorwoord voor de bundel merkt Jan Blommaert over het ‘Nieuw Links’ waarin Gorz zo’n prominente stem was op dat het ‘zeer invloedrijk was aan de universiteiten in het Westen maar niet in de parlementen en aan de fabriekspoorten’. Voor Gorz kunnen daar enige kanttekeningen bij geplaatst worden. In boeken als het al geciteerde Het moeilijke socialisme richtte hij zich niet tot een denkbeeldige geïdealiseerde arbeidsklasse, ook onder linkse vakbondsactivisten in bijvoorbeeld Italië, Duitsland en België vond hij een gehoor. Gorz’ aandacht voor hoe de moderne arbeidersklasse een radicale rol kan spelen onderscheidde hem van een deel van zijn geestverwanten in Nieuw Links voor wie de arbeidersklasse hopeloos bourgeois geworden was of gewoon opgehouden had te bestaan. Niet voor niets heet een van de opstellen in De actualiteit van de revolutie ‘De mythe van de ingekapselde arbeidersklasse’. Mei 1968, niet alleen een studentenopstand maar ook een grootse wilde stakingsgolf, gaf hem gelijk. De militante rol van industriële arbeiders in de strijd tegen bijvoorbeeld de Zuid-Koreaanse of de Braziliaanse dictaturen van de jaren tachtig laten ook zien dat moderne productieverhoudingen niet onherroepelijk het einde van het proletariaat als politieke kracht betekenen. En zoals de Amerikaanse socialist Mike Davis in een recent artikel opmerkte zijn de 200 miljoen Chinese fabrieksarbeiders, mijnwerkers en bouwvakkers de meest subversieve klasse ter wereld (‘Just ask the State Council in Beijing’).

Uitbuiting alleen leidt niet tot opstand, laat staan tot socialistische revolutie. De ideologische rechtvaardiging van uitbuiting en ongelijkheid is overal aanwezig in kapitalistische samenlevingen, ook op de werkvloer, en wordt ook daar gevoed door ongelijke verhoudingen en onderlinge competitie. André Gorz zag dat duidelijk en beschreef helder hoe belangrijk de rol van ideologie is. Een socialistische partij moet drager zijn van universele waarden en moet ‘als zodanig erkend worden door een meerderheid van al diegenen wier menselijkheid geloochend en ontwricht wordt door de maatschappelijke orde’ (Het moeilijke socialisme).

Omdat Gorz verder keek dan de fabrieksvloer was hij een van de eerste marxisten die zich bewust werd van het belang van de ecologische kwestie. Al in De actualiteit van de revolutie (1972) liet hij zien hoe achterstelling en armoede onder andere betekenden dat de mensen met het minste geld gedwongen werden in de meest vervuilde delen van de stad en het land te leven. Met alle gevolgen voor de gezondheid en levensverwachting van dien.

Afscheid van het proletariaat?
De manier waarop in het kapitalisme productie voor de winst alsmaar moet groeien, als gevolg van de concurrentie en een groeiende advertentie-industrie die belooft dat we het gebrek aan zeggenschap over onze levens kunnen compenseren door nieuwe spullen te kopen, ging Gorz in de laatste drie decennia van zijn leven steeds meer bezighouden. Tegen dit productivisme stelde Gorz immateriële waarden als het recht op vrije tijd en de mogelijkheid om je als individu te ontplooien. Maar hier zat een tegenstrijdigheid in zijn denken: enerzijds zag hij alleen de werkvloer als de plaats waar sociale tegenstelling vorm kregen, anderzijds erkende hij dat deze tegenstellingen ook daarbuiten bestonden.

Naarmate Gorz zag hoe het oude Fordistische productiemodel van lopende banden en gestandaardiseerde handelingen in de Westerse landen vervangen werd door een informatie-economie waarin de productie van niet-materiële waar als kennis en vaardigheden steeds belangrijker werd, begon hij ook zijn opvattingen over de arbeidersklasse bij te stellen. Een mijlpaal daarin is zijn boek Afscheid van het proletariaat waarin hij betoogde dat de ‘klassieke’ arbeidersklasse (lid van een vakbond, gezegend met een arbeidscontract en een collectieve arbeidsovereenkomst) nog slechts een ‘geprivilegieerde minderheid’ is, een minderheid die geen revolutionaire rol kán spelen. Gorz stelde in plaats daarvan een ‘postindustrieel nieuw proletariaat’ van mensen ‘zonder klasse’ die werken als ‘hulpkracht, tijdelijke kracht, gelegenheidsarbeider, uitzendkracht, deeltijd-employee’ – de vergelijking met wat tegenwoordig flexwerkers genoemd worden is onvermijdelijk.

De tegenstrijdigheid in zijn eerdere werk loste hij op door te stellen dat alleen mensen die uitgesloten zijn van de productie een werkelijk antikapitalistische rol konden spelen. In een spiegelbeeld van zijn eerdere stelling dat sociale tegenstellingen alleen vorm krijgen op de werkvloer, stelde hij in Afscheid van het proletariaat dat alleen de ‘non-klasse’ van uitgeslotenen ervoor kon kiezen te vechten voor een bevrijde samenstelling. Dat is het weggooien van het kind met het badwater. Het is ook nogal eurocentrisch. In een sympathiek in memoriam haalt de Zuid Afrikaanse socioloog Ari Sitas aan hoe in de jaren tachtig in Zuid-Afrika, waar de vakbond COSATU zo’n grote rol speelde in de antiapartheidsstrijd, dit boek op weinig begrip kon rekenen.

Gorz’ werk was tegenstrijdig en imperfect, zoals het werk van pioniers nu eenmaal is. Door te kiezen voor een bloemlezing met vier thema’s, afscheid van het kapitalisme, ecologie, zelfbeheer en bevrijde tijd en politieke strategie, hebben de samenstellers van Voorbij de markt uit Gorz’ oeuvre een stimulerend boek samengesteld, een boek om te lezen, over te discussiëren, hartgrondig over van mening te verschillen en naar te handelen.

André Gorz: De markt voorbij. Voor een hedendaagse politieke ecologie, 262 blz, 14,95 euro. Voor 12 euro te bestellen door een e-mailtje naar winkel@grenzeloos.org.

In 1936 brak in Spanje een burgeroorlog uit. Aan de ene kant de linkse krachten: een democratisch gekozen linkse regering, en progressieve liberalen, socialisten, communisten en anarchisten. Aan de andere kant rechtse coupplegers: politie, leger, de katholieke kerk en de fascisten onder leiding van Franco. Het linkse kamp, ook wel Republikeins genoemd, kreeg steun van de Sovjet Unie onder Stalin. Het rechtse kamp, de Nationalisten, werd geholpen door Hitler Duitsland en het Italië van Mussolini. Het werd een strijd op leven en dood – een half miljoen mensen kwam om. In 1937 ontstond een extra complicatie toen ter linkerzijde de Communisten op initiatief van Stalin de revolutionaire trotskisten en anarchisten te lijf gingen. De stalinisten wonnen deze burgeroorlog binnen de burgeroorlog, maar verloren uiteindelijk in 1939 van de nationalisten. Tot 1975 zou Franco Spanje in de greep van een rechtse dictatuur houden.

Geëmancipeerd type
Fanny Schoonheyt (1912-1961) was in 1934 in Barcelona gaan wonen met het voornemen Spaans correspondent van een Nederlandse krant te worden. Onmiddellijk na het begin van de gevechten sloot ze zich aan bij de Republikeinen. Na de verovering van Barcelona ‘door en voor het volk’ begaf ze zich naar het Catalaanse front. Daar onderscheidde ze zich als een dappere ‘koningin van de mitrailleur’. Fanny was voor Spaanse begrippen een avontuurlijk en geëmancipeerd type: ze vocht met de mannen mee, rookte op straat, droeg broeken ook buiten diensttijd en was technisch heel handig. Ze was tot op het bot gemotiveerd om de fascisten te bestrijden en behoorde tot de door Moskou aangestuurde Communisten. Na de nederlaag van de Republiek verdwijnt ze enige tijd in Franse interneringskampen en in 1940 wordt ze verscheept naar de Dominicaanse Republiek. Daar bevalt ze van een dochter. Vanaf dat moment – ze zal ook nog enige tijd op Curaçao wonen en uiteindelijk in 1961 in Nederland overlijden aan hartfalen – zwijgt ze als het graf over haar Spaanse periode. Zelfs haar dochter krijgt er niets over te horen. Het is Yvonne Scholten die de ‘koningin van de mitrailleur’ weer tot leven wekt met haar boek Fanny Schoonheyt – een Nederlands meisje strijdt in de Spaanse Burgeroorlog.

Het boek van Yvonne Scholten is een beschrijving van het leven en strijden van Fanny, een verhandeling over de Spaanse burgeroorlog en een verslag van de speurtocht die Scholten heeft moeten afleggen om Fanny’s verleden boven tafel te krijgen. Het is een bewonderenswaardig boek geworden. Scholten heeft alle relevante literatuur geraadpleegd, is in archieven gedoken en waar mogelijk betrokkenen geïnterviewd. Gelukkig heeft ze ook kunnen putten uit brieven van Fanny aan haar beste vriendin in Rotterdam. In het wat ouderwetse, verzorgde taalgebruik van die brieven klinkt de stem door van een enthousiaste en bewogen jonge vrouw. Dat geeft veel kleur aan het geheel. De meer zakelijke passages van het boek, met de toestand in de wereld en het verloop van de Spaanse burgeroorlog, halen soms de vaart uit de persoonsbeschrijving, maar zijn zeer informatief en onontbeerlijk om de persoon Fanny te kunnen plaatsen.

Raadsel
Yvonne Scholten geeft aan dat ze op lang niet alle vragen rond de ‘koningin van de mitrailleur’ een antwoord heeft kunnen vinden. Zo is nog duister wie de vader van Fanny’s dochter is geweest. En ook het raadsel van het verzwijgen van de Spaanse jaren na 1940 wordt niet helemaal opgelost. Yvonne Scholten geeft wel mogelijke motieven aan. De belangrijkste daarvan is dat het aannemelijk is dat Fanny heeft meegewerkt met de Russische geheime dienst, de NKVD. En in 1937 heeft ze enige tijd in een ziekenhuis in Barcelona gelegen in een kamer naast Ramon Mercader. Er zijn aanwijzingen dat ze met deze Mercader een verhouding heeft gehad. Mercader was de man die in 1940 in opdracht van de NKVD in Mexico Leon Trotsky vermoordde.

Yvonne Scholten sluit niet uit dat Fanny niet meer in verband gebracht wilde worden met de wandaden van het stalinisme. Contacten met Russische geheime dienst waren natuurlijk ook geen aanbevelingen voor iemand die graag haar Nederlandse nationaliteit wilde herkrijgen. Die was haar afgenomen vanwege ‘vreemde krijgsdienst’ voor de Spaanse Republiek. Misschien zullen de archieven in Moskou ooit de antwoorden op de openstaande vragen rond het leven van Fanny Schoonheyt prijsgeven. Tot zolang is het goed toeven bij het informatieve, inspirerende en boeiende boek van Yvonne Scholten.

Fanny Schoonheyt, een Nederlands meisje strijd in de Spaanse Burgeroorlog – Yvonne Scholten. Meulenhoff Amsterdam 2011. Paperback €19,95.

Vies gezicht

De musical is een genre dat niet bijster populair is in linkse kringen. Veel kameraden en vrienden trekken een vies gezicht wanneer je erover begint. Te commercieel, te gekunsteld, te plat, hoor je sommigen hardop denken. Daar valt wel het één en ander tegen in te brengen. Er zijn musicals gemaakt met volwaardige en vooruitstrevende verhalen. Met op het gebied van aankleding en decor prachtige vondsten. Met topprestaties als het gaat om zang en muziek. En juist door het zingen van een tekst kunnen tegelijk rationele en emotionele snaren worden beroerd. Denken en voelen samen geprikkeld. De musical kan zich zo een waardige erfgenaam betonen van de klassieke opera. In de libretto’s van Verdi en Mozart zaten eveneens meermalen maatschappijlritische elementen verscholen.

Duet in Evita

Het beste voorbeeld van zo’n op zijn minst humanistische musical is nog altijd Les Misérables. Naar een boek van Victor Hugo. Iemand die toch bepaald niet van zoetsappigheid kan worden beschuldigd. Les Misérables is zonder meer een ode aan een sociaal rechtvaardige opstand.

Een ander voorbeeld is De Klokkenluider van de Notre Dame, ook al naar een geschrift van Victor Hugo en sterk antireligieus van aard. Of The phantom of the Opera, waarin heel diep wordt doorgedrongen in de lotgevallen van een mismaakte en eenzame maatschappelijke outcast. En wie herinnert zich niet het duet van Madonna als Eva Perron en Antonio Banderas als Che Guevarra in Evita. Een duet waarin zij op het scherp van de snede zingend discussiëren over liefdadigheid of revolutie als de manier om te wereld te verbeteren. En nu is er Wicked. Wederom een musical die qua vorm en inhoud aan hoge eisen voldoet.

Keuzes

Wicked gaat, als gezegd, over twee heksen. De ene is het mooie, lieve, populaire, maar ook ijdele en niet al te slimme blondje Glinda (Chantal Janzen). De ander is een geheel groene, begaafde en kritische meid: Elphaba (Willemijn Verkaik). Ze ontmoeten elkaar op de heksenschool van het Land van Oz. Na een aanvankelijke wederzijdse afkeer worden ze vriendinnen. Zelfs de competitie om het hart van de door beiden aanbeden tovenaarsleerling Fiyero (Jim Bakkum) schaadt deze vriendschap nauwelijks. Er ontstaat pas een verwijdering als Elphaba het opneemt voor de dieren in het Land van Oz, wanneer hen steeds meer rechten en uiteindelijk ook – letterlijk- hun stem wordt afgenomen. Glinda blijft volharden in haar rol van oh-wat zijn-wij-heden-blij en niks-aan-de-hand-toch. Ze laat zich gebruiken om rust en orde te bevorderen, waar Elphaba een poging tot omkoping weerstaat en de strijd aangaat. Als blijkt dat de grote baas, De Tovenaar van Oz, een bedrieger is, verandert dat niets aan haar keuze. Fiyera kiest dan definitief voor Elphaba, maar kan het tij niet doen keren. Elphaba wordt afgeschilderd en vervolgd als De Boze Heks van het Westen.

Minpunt

De musical is schitterend vormgegeven. Het overwegend smaragdgroene decor is oogstrelend. De solisten zingen de sterren van de hemel. Toppers zijn het gevoelige “Gelukkig zijn” van Chantal, het rebelse “Ik lach om de zwaartekracht” van Willemijn en het onthullende “Weergaloos”van Bill van Dijk als De Tovenaar van Oz. Het optreden van Jim Bakkum steekt daar wat bleekjes bij af. Echt storend is alleen dat de teksten van de koorzangen niet zijn te verstaan. Een onbegrijpelijk minpunt. Zeker voor dat geld! Want goedkoop is het bijwonen van Wicked niet. Een kaartje kost minimaal € 25,-. De duurste plaatsen zijn € 119,-, maar dan zit je wel vooraan, krijg je een brochure mee en wordt je backstage rondgeleid. Er lopen gelukkig nogal wat kortingsacties en het verdient aanbeveling daarnaar, via internet, op zoek te gaan.

Stalin

Het moge duidelijk zijn dat de ondertitel van Wicked “Niets is wat het lijkt” volledig wordt waargemaakt. Het mooie lieverdje is een gewillig en zeker niet onschuldig instrument van een dictatuur die de schone schijn wil ophouden. De boze heks van het westen is in werkelijkheid een bevlogen verzetsstrijdster. De gevreesde en vervaarlijke dictator-tovenaar van Oz is in feite niet meer dan een middelmatig gefrustreerd mannetje dat slechts dankzij de onwetendheid van ‘het volk’ zijn macht kan uitoefenen.

Het verhaal van Wicked is in 1995 geschreven door Gregory Maguire als een soort van tegenhanger van het ‘oerboek’ The Wonderful Wizard of Oz. Dát boek, van de hand van de Amerikaan L.Frank Baum, stamt uit 1900. Er zijn veel verschillen met Wicked, maar de ontmaskering van de tovenaar zit daar ook al in. Opmerkelijk is dat dit boek in 1939 in de Sovjet Unie ten tijde van Stalin en aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog is uitgegeven. De vertaler Alexander M.Volkov oogste er grote successen mee en hij schreef ook enkele vervolgverhalen. Er werd zelfs een Russische fanclub opgericht, de “Vrienden van het land van Oz”. De moraal van het oorspronkelijke verhaal werd wel wat aangepast, de hoofdpersonen werden ware helden die feodale en aristocratische onderdrukkers te lijf gingen en het ‘vaderland’ Oz fanatiek verdedigden tegen vreemde invasies. Merkwaardig genoeg heeft Stalin kennelijk zichzelf niet herkend in de bedrieglijke heerser van Oz. Anders zou de toen 48 jarige Volkov zeker geen 85 zijn geworden….

Wicked wordt wel een prequel, een voorafje, van De Tovenaar van Oz genoemd. Qua volgorde van gebeurtenissen klopt dat. Maar Wicked is heel goed als een op zichzelf staand kunstwerk te zien, te beluisteren, te overdenken en te genieten.

Verkiezingscampagne
De Amerikaanse gouverneur Morris (Clooney) wil de volgende presidentskandidaat worden voor de Democratische Partij. Hij heeft een behoorlijk progressief programma. Hij wil de rijken en hun banken aanpakken ten gunste van ‘de gewone man’. Hij wil meer rechten voor vrouwen, zwarten en homo’s. Morris staat te boek als een idealist en ontleent daaraan flink wat populariteit. Zijn kleurloze tegenstrever Pullman lijkt het loodje te gaan leggen. Morris dankt zijn succes mede aan de briljante, jonge campagnestrateeg Steve (Ryan Gosling). Maar er liggen gevaren op de loer. Morris is niet perfect. Er kleven Clintoniaanse vlekjes aan hem. En Steve is niet helemaal ongevoelig voor pogingen om hem te laten overlopen naar het kamp van Pullman. Als door achterkamertjesgedoe de winstkansen van Pullman toenemen én er in de persoonlijke verhoudingen iets faliekant mis gaat, dan is Steve als een ware Brutus bereid om zijn Caesar te verraden. Daarmee dreigen is echter voldoende om zijn positie te verbeteren: hij wordt campagneleider. Morris staat niet alleen dit toe, hij sluit tevens een verbond met een ultra-conservatieve partijgenoot die hem aan de benodigde stemmen kan helpen. Steve en Morris vallen beiden van hun voetstuk. In het vooruitzicht van de macht verleppen hun oorspronkelijke idealen. Hun eerste slachtoffer is een jonge vrouw….

Een oud idee
George Clooney acteert niet alleen in deze film, hij heeft hem ook geregisseerd. Hij heeft eerder behoorlijk kritische films gemaakt. Zoals het wat ingewikkelde Syriana, over Amerikaanse wandaden in de olie-oorlogen in het Midden Oosten. En zoals het prachtige Good Night, and Good Luck over het anti-communisme in de McCarthy-periode van de vijftiger jaren in de VS. Met The Ides of March heeft hij wederom zijn klasse bewezen door een boeiend en kritisch product te leveren. Opmerkelijk is dat het idee voor deze film al vier jaar oud is. Maar toen wilde Clooney de kersverse president Obama niet in de wielen rijden. In het Algemeen Dagblad van 20 oktober 2011 verklaarde hij: ‘Toen hij in het Witte Huis belandde, ging er een golf van optimisme door het land. Dan is het niet gepast om een film te maken over de kwalijke praktijken in de politiek. Daarom hebben we even gewacht met deze film. Van dat optimisme is nu weinig over in Amerika. Daarom is het moment om dit verhaal te vertellen nu meer geschikt.’ De vraag is echter wat het effect nú is.

Occupy!
In The Ides of March wordt ‘de politiek’ voorgesteld als een grote smeerboel. Vieze spelletjes. Mooie woorden en schone beloften blijken weinig waard. Tomeloze ambitie en machtswellust overheersen. Ze doen idealen, die aanvankelijk misschien oprecht waren, smelten als sneeuw voor de zon.

Daar kun je drie kanten mee op.
Ongetwijfeld zullen veel mensen roepen: zie je wel! Politiek is één grote bende! Ze bekijken het maar, ik doe er niet aan mee! Ik ga wel gewoon lekker shoppen zolang het nog kan!
Wellicht zullen sommige mensen een andere conclusie trekken, namelijk: oh, gaat dat zo? Nou, dan weet ik dat en beschouw ik dit als een nuttige les voor mijn eigen politieke carrière.
Gelukkig zijn er inmiddels heel wat mensen die een andere gevolgtrekking maken. Die beseffen dat het zo niet verder kan en mag. Dat hebzucht, uitbuiting en machtsmisbruik bestreden moeten worden. Dat solidariteit en vrijheid het nastreven waard zijn. En voor hen kan The Ides of March bijdragen aan het besef van de urgentie van de noodzaak tot verandering. Naar een betere wereld. Occupy Wall Street! Occupy Washington DC! Everything!

Architectuur en eten? Dat is niet zo gek. Elk stad is gevormd door de wijze waarop het voedsel voor de bewoners word aangevoerd. Het boek gaat ook over het ontstaan van de huidige keuken en de cultuur van thuis, in gezinsverband eten. Tegenwoordig genieten we van chef-koks op televisie met een kant-en-klaar maaltijd op de schoot. Vroeger was de gaarkeuken de norm. Steel laat zien hoe groot de invloed van eten is op het leven van stadsbewoners, ook al realiseren die zich dat niet en willen ze het vaak liever niet weten. Geen rommel, geen moestuin maar gladde gazon.
Verstedelijking, kapitalisme, wereldpolitiek, peak oil, honger, klimaatverandering; Steel behandelt deze onderwerpen vanuit het produceren, aanleveren en consumeren van voedsel. Ze neemt de hele keten onder de loep tot en met het ontstaan van riolen en hun rol in de breuk tussen stad en platteland.

Voedselkilometers.
Veel verrassende feiten komen naar boven. Voedselkilometers bijvoorbeeld bestaan al heel lang. Het oude Rome had best al haar voedsel uit Italië kunnen halen maar toch kwam het graan uit Noord-Afrika: het was goedkoper. Transport over zee kostte bijna niets vergeleken bij dat over land. Keizer Diocletianus vaardigde een decreet uit om de scheepvaart op de Middellandse Zee kunstmatig goedkoop te houden. Net zoals er vandaag de dag bij internationale decreet geen belasting wordt geheven op vliegtuigbrandstof.

De trein heeft gezorgd dat steden groter konden worden. Vers voedsel kon eerder van maximaal dertig kilometer ver komen: een dagreis met paard en wagen. Verse ‘spoormelk’ was een openbaring voor de Victoriaanse Londenaren. Vanaf toen ging het hard. In Chicago verrees in de negentiende eeuw een vleesverwerkende fabriek van tweeënhalve vierkante kilometer groot en met 75 duizend arbeiders. In die tijd ontstonden de huidige machtige voedselconcerns en problemen. Op de wijze waarop Londen, het kloppend hart van het nieuwe systeem, werd gevoed, baseerde Adam Smith zijn theorie van de markt. Steel laat zien dat Smith ook al in de gaten had dat als er veel meer steden als London zouden komen de praktijk weerbarstiger zou zijn dan de theorie.

Wat te doen?
Steel heeft geen blauwdruk maar haar praktische oplossingen spreken aan. Als mensen bewuster zouden omgaan met hun voedsel, zou dat een begin zijn. De band met voedsel moet hersteld worden. Genieten van eten uit de buurt, seizoensgebonden en eenvoudig. We kunnen kiezen om ethisch verantwoord te eten. Niet alleen voor de cacaoboer, maar ook voor de kleine boer om de hoek. We kunnen in volkstuin of op balkon voedsel verbouwen. Gezamenlijk eten en minder vlees en vis eten. Winkelen bij de buurtwinkel of op boerenmarkten. Transparantie in de voedselketen eisen en politiek en bedrijven aanspreken. De etiketten lezen en vaker koken, kinderen leren koken. Kortom, genieten van eten.

Het boek geeft argumenten genoeg. Goedkoop voedsel bestaat niet, zegt Steel. ‘De eis dat eten goedkoop moet zijn, leidt tot een vervuilend systeem in handen van een paar multinationals. Als mensen hun eten niet kunnen betalen, moeten we dat mogelijk gaan maken. Dan moeten we nadenken over een betere herverdeling van de welvaart. Het falen van ons voedselsysteem staat model voor het falen van de samenleving. Er moet meer humaniteit in.’

Voedsel is noodzakelijk en daarom geschikt om ons te wijzen op wat er werkelijk toe doet. Steel is niet nostalgisch en wil niet terug naar de wereld van Ot en Sien. Ze zoekt naar oplossingen die een combinatie zijn van moderne techniek met een nieuwe stedelijke ordening en nieuwe sociale structuren. Ze geeft een beschrijving van de Chinese ecostad Dongtan die op dit moment gebouwd wordt. Een stad met een vermenging van functies, in een gesloten kringloop. Stadslandbouw met woontorens die ook boerderij zijn: groente onder ledlampen in de kelder, draaiend op zonne-energie en rioolwater. Maar hoe mooi beschreven ook, als de (super-) markt zijn verwoestende werk blijft doen zoals elders in het boek wordt beschreven, blijft het utopie.

Ze vliegt bij het beschrijven van haar voorbeelden wel eens uit de bocht met een erg ideale voorstelling van de Nederlandse varkensflats, maar het boek is zeker een aanwinst naast boeken van Michael Pollan en Marion Nestlé. Je snapt weer waar het echt om gaat en krijgt zin om de wereld te veranderen.

Luxemburg komt in veel opzichten sympathieker over dan Lenin. Lenin bracht een groot deel van zijn leven door als balling; Luxemburg speelde vanaf 1898 een prominente rol in de Duitse socialistische beweging, de grootste van Europa. Dankzij haar vurige speeches belandde ze vaak in de gevangenis. Ze werd als vrouwelijke leidster enorm bewonderd (en gehaat). Zonder een principiële pacifist te zijn, won zij veel sympathie met haar hartstochtelijke afkeer van geweld. Een democraat in hart en nieren, schreef ze dat haar partij ‘nooit de staatsmacht zal nemen als dat niet de heldere, ondubbelzinnige wil is van de grote meerderheid’. En terwijl Lenin stierf als premier van Sovjet-Rusland, stierf Luxemburg in 1919 als martelaar, bruut vermoord door rechts tuig.
In 1931 deed Stalin Luxemburg in de ban. Maar in het begin wilde Duitse Communistische Partij, de KPD niet tussen Luxemburg en Lenin kiezen. Levi durfde als KPD-leider hardop te zeggen dat Luxemburg op sommige punten tegen de bolsjewiekengelijk had. Toch werkte hij in die jaren hand in hand samen met Lenin, Trotsky en de Communistische Internationale (Comintern).

In twee jaar tijd bouwde Levi de KPD op van een klein, vervolgd clubje tot een massapartij van honderdduizenden. Makkelijk was dit niet. In the steps of Rosa Luxemburg, een bundel van Levi’s speeches en artikelen, laat zien hoe hard hij moest vechten tegen ultra-radicalen die de nieuwe Duitse republiek liever gisteren dan vandaag wilden omverwerpen, zonder hun handen vuil te maken aan verkiezingen of vakbondswerk. Tegen hen hamerde Levi op het belang van ‘de vereniging van de brede volksmassa’s’. Hij was een briljante tacticus, een vakman van revolutionaire politiek in een parlementaire democratie. Antikapitalisten in Europa kunnen vandaag de dag nog van hem leren.

Tegen Lenin
Begin 1921 kwam het tot een breuk tussen Levi en de bolsjewieken. De eerste aanleiding was een verknoeide splitsing in Italië. Toen de meerderheid van het KPD-bestuur de kant van de Comintern koos tegen Levi, stapte deze op als voorzitter. De nieuwe leiding probeerde zich te bewijzen door meteen een opstand te organiseren, de Märzaktion. Het resultaat was een verpletterende nederlaag.
Binnen de partij werd Levi’s mond gesnoerd. Hij publiceerde echter een kritische brochure: Unser Weg. Wider den Putschismus. Prompt werd hij geroyeerd.

Lenin en Trotsky stonden voor een dilemma. Met de inhoud van Levi’s kritiek waren ze het grotendeels eens. Maar Unser Weg kwetste hen met sarcastische opmerkingen over de Comintern. In juni 1921 verwierp het congres van de Comintern het hoger beroep van Levi tegen zijn royering. Toch schreef Lenin , ‘We moeten Levi niet verliezen’ en zinspeelde hij op een mogelijk terugkeer van Levi in de KPD als hij zich zou houden aan de partijdiscipline. Consequent was Lenin niet partij. In 1917 werden de bolsjewistische leiders Zinoviev en Kamenev niet geroyeerd, zelfs niet nadat ze de oktoberrevolutie bekritiseerden. In 1917 waren de bolsjewieken echter veel democratischer dan in 1921.

In de SPD
Aan zich schikken dacht Levi niet. Toen in 1922 inzag hij niet terug kon naar de KPD, ging zijn stroming op in de Onafhankelijke Sociaaldemocratische Partij (USPD). Eind 1922 verzette Levi zich niet tegen de hereniging van de USPD met de reformistische SPD. Hijzelf bleef SPD-lid tot zijn dood in 1930.

In zijn inleiding van In the steps of Rosa Luxemburg stelt David Fernbach dat als Luxemburg nog in leven was geweest, ze ‘zeker meer weerstand had geboden tegen een terugkeer naar de SPD’. Dat is nogal zacht uitgedrukt. Luxemburg en Levi hadden veel felle uitspraken gedaan tegen de SPD-leiding: tegen hun gebrek aan strijdbaarheid, hun parlementarisme, hun steun voor de oorlog in 1914.
Waarom ging Levi de dan wel de SPD weer in? Omdat Levi’s activiteiten in 1918-21 al redelijk bekend waren, is In the steps of Rosa Luxemburg vooral belangrijk voor het licht dat het werpt op Levi’s laatste jaren. Helaas wordt het raadsel niet volledig opgelost. Toch wordt duidelijk dat Levi geloofde dat Duits revolutionair links in 1921 zo erg was verslagen dat er vele jaren nodig zouden zijn voor er zich weer revolutionaire mogelijkheden zouden voordoen. De vraag is of dat een correcte inschatting was.

Voor een historicus als Pierre Broué lag de grootste gemiste kans van de Duitse revolutie niet in 1921 maar in 1923, toen Franse interventie, hyperinflatie en massawerkloosheid de republiek tot de rand van de afgrond brachten. Levi’s schriften over 1923 zijn onduidelijk. Op één moment schreef hij dat de crisis in 1923 ‘een enorme mazzel was geweest – voor echte communisten’. Op een ander moment hoe schandelijk het ‘illegale en ongrondwettelijke geweld’ was waarmee de landelijke regering de democratisch gekozen coalitie van linkse sociaaldemocraten en communisten in Saksen in oktober 1923 afzette. Levi merkte er niet bij op dat de Saksische sociaaldemocraten, door zich niet tegen hun afzetting te verzetten, het einde inluidden van de revolutionaire situatie.
Levi’s houding tegenover de Weimar republiek was sowieso tegenstrijdig. Hij stelde dat hoewel de republiek niet die van de arbeiders was, ze haar wel moesten verdedigen tegen extreemrechts. Zijn waarschuwingen vanaf 1923 voor het Nazi-gevaar waren profetisch. Toch haalde hij twee zaken door elkaar: democratische vrijheden, die altijd verdedigd moeten worden, en de burgerlijke democratie als staatsvorm, die de echte democratie op allerlei manieren schendt.

Blik op Rusland
Naast de KPD, schreef Levi vanaf 1922 ook de Russische revolutie af. Ook dat was een twijfelachtige conclusie. Vooral in 1921-22 was de houding van Lenin en Trotsky paradoxaal. In de jaren na de burgeroorlog schaften ze de laatste resten van sovjet-democratie af. Maar hun beleid in het geïsoleerde, achtergestelde Rusland was voor hen eerder uitzondering dan de regel. Ze bleven stellen dat het communisme in West-Europa alleen kon zegevieren als een beweging van de grote meerderheid die door strijd de basisdemocratie zou instellen. In de laatste maanden van Lenins leven zagen ze de gevaren van de bureaucratie in Rusland steeds meer in. Trotsky zou zich de rest van zijn leven tegen de dictatuur in Rusland verzetten.

Levi wilde niets met de ‘Linkse Oppositie’ van Trotsky te maken hebben – deels omdat hij een fout van Trotsky deelde. Voor Levi was het Nieuwe Economisch Beleid (NEP), dat vanaf 1921 meer ruimte bood aan kleine landeigenaars en kapitalisten, het bewijs dat Sovjet-Rusland een kleinburgerlijke dictatuur was geworden, waarin van de ‘proletarische dictatuur’ niets over was. Ook Trotsky zag in die jaren een terugkeer naar het kapitalisme, zo niet als voldongen feit, dan toch als het grootste gevaar voor de revolutie. Ze vergisten zich allebei: vanaf 1929 zegevierden geen kleinburgers – die werden massaal afgeslacht – maar Stalins bureaucratie. Een van de grootste drama’s van de jaren 1920 was dat anti-stalinistische marxisten elkaar in plaats van de echte vijand bevochten.
Ondanks zijn vergissingen deed Levi veel om het democratische marxisme in leven te houden. Het is zonde dat het decennialang onmogelijk was om in zijn eigen woorden zijn verhaal te volgen. Nog steeds is bijna niets van hem in het Nederlands vertaald. Zelfs in het Duits is er niet veel te vinden. De nieuwe Engelstalige bundel is ook voor Nederlands links een aanwinst. Vertaler en samensteller David Fernbach heeft de stukken kundig gepresenteerd en trefzeker ingeleid.

Fernbach stelt overtuigend dat ‘een Luxemburgiaanse politiek van een meerderheidsrevolutie’ cruciaal is voor antikapitalistisch links. Ik zou zeggen dat wij ook nog steeds baat hebben bij bijdragen van de bolsjewieken. Maar de erfenis van Luxemburg en Levi, vooral hun intelligente toewijding aan de democratie, is voor ons van onschatbare waarde.

In the steps of Rosa Luxemburg. Selected writings of Paul Levi. Samengesteld en ingeleid door David Fernbach. Brill, 2011, €99,00 (een goedkopere paperback verschijnt waarschijnlijk in 2013 bij Haymarket). Paul Levi. Zwischen Spartakus und Sozialdemokratie. Schriften, Aufsätze, Reden und Briefe. Samengesteld en ingeleid door Charlotte Beradt. Europäische Verlagsanstalt, 1969, tweedehands bij amazone.co.de voor €19,95.

De protesten dwongen maarschalk Mohamed Hussein Tantawi, de facto hoofd van de Egyptische regering, om te beloven in juli de macht over te dragen aan een gekozen, civiele president, ongeveer zes maanden eerder dan oorspronkelijk gepland. Een andere toezegging aan de eisen van de demonstranten was dat voormalige leden van Moebaraks partij vijf jaar lang niet deel mogen nemen aan de politiek. En op 21 november trad de civiele regering van premier Essam Sharaf af onder druk van de protesten. Tantawi volhardt echter in zijn eis dat het leger onder de nieuwe grondwet controle krijgt over zijn eigen begroting wat, gezien de grote politieke en economische macht van het Egyptische leger, de militairen een doorslaggevende stem zal geven in de politiek.

Lee Sustar van de Amerikaanse International Socialist Organisation, sprak met Mostafa Omar, journalist en lid van de Egyptische ‘Revolutionaire Socialisten’.

‘De directe aanleiding voor de protesten was de gewelddadige manier waarop de politie een eind maakte aan een protest om een versnelde machtsoverdracht aan een burgerregering te eisen. Duizenden mensen reageerden en de volgende dag werd de politie verjaagd van het Tahrir-plein. De laatste weken waren protesten tegen het militaire bewind langzaam gegroeid en kregen activisten en familieleden van mensen die waren opgepakt door het leger meer zelfvertrouwen om het tegen de politie en het leger op te nemen.
De regering en de militaire machthebbers hebben volledig gefaald in het doorvoeren van economische en sociale hervormingen om de levensomstandigheden van de bevolking te verbeteren. Ze braken hun belofte om het minimumloon te verhogen en voerden geen controle in op de prijzen van dagelijks benodigdheden. In plaats daarvan werd gebruik gemaakt van dezelfde repressieve methodes als onder Moebarak, tegen demonstranten, stakers et cetera. Allerlei oude machthebbers waren zich aan het voorbereiden op een nieuwe politieke rol, in samenwerking met het leger.’

Hoe reageerde de bevolking hierop?
‘Een meerderheid van de huidige demonstranten steunde waarschijnlijk het leger nog in februari en hoopte toen dat het de kant van het volk zou kiezen en het regime van Moebarak zou ontmantelen. Na negen maanden van teleurstellingen is dat veranderd, veel jongeren hebben hun vertrouwen in het leger verloren. Daarnaast leek het erop dat de liberale en islamistische partijen probeerden samen te werken met het leger en overblijfselen van Moebaraks regime om onderling de macht te verdelen.’

Wat is de houding van de islamistische partijen ten opzichte van de regering en leger? En ten opzichte van de protesten?
‘Islamistische groeperingen hebben het leger gesteund en in feite beloofd het leger en het opperbevel niet te bekritiseren. De Moslimbroeders in het bijzonder hebben geprobeerd protesten af te remmen en stakingen te breken, zij staan volledig achter het militaire opperbevel.

Maar toen het leger aankondigde dat zij het opstellen van de nieuwe grondwet zouden controleren, een veto zou krijgen over alle wetgeving met betrekking tot het leger en haar begroting geheim zou blijven ontvlamde een hevig debat en groeide er een kloof tussen het leger en de islamisten. De islamisten waren bang dat het leger het onmogelijk zou maken om in de grondwet clausules gebaseerd op de islamitische jurisprudentie, de sharia, op te nemen en daarom eisten zij een civiele regering.

De woede onder de bevolking over de rol van het leger en de leiders van de islamistische beweging is gegroeid. Binnen enkele dagen ontwikkelde er zich een nieuwe massabeweging, een die een wig drijft tussen de duizenden jonge sympathisanten van de Moslom Broeders en de leiding van die beweging: veel van deze jongeren hebben zich tegen de orders van hun leiders in aangesloten bij de beweging. De beweging omvat liberalen, socialisten, islamisten en mensen zonder band met een organisatie. Veel leden van islamistische groepen met wortels in de armere lagen van de bevolking en de arbeidersklasse voelen zich verplicht de mensen op het Tahrir-plein te beschermen. Op 22 november ging misschien wel een miljoen mensen de straat op en verspreid in het land nog eens tienduizenden en dit minder dan twee dagen na de oproep tot protest.’

Welke rol speelt de Verenigde Staten in de huidige crisis?
‘Amerikaanse officials zeggen continue in onderhandelingen met de Moslim Broeders verwikkeld te zijn. Zij zeggen voorbereidingen te treffen voor een regeringscoalitie van de Moslim Broeders, voormalige leden van Moebarak’s partij (de Nationaal Democratische Partij, NDP) en sommige liberalen. De verkiezingen hadden blijkbaar als doel een parlement te vormen dat vrijwel identiek zou zijn met het laatste parlement onder Moebarak. De VS en het leger dachten aanvankelijk erin geslaagd te zijn de situatie te stabiliseren en de nieuwe protesten met geweld te kunnen onderdrukken. Ze hadden de woede en de vastberadenheid van de mensen onderschat.

De machtsverhoudingen in het land zijn nu veranderd – in twee dagen won de beweging een eis die negen maanden lang genegeerd was: een verbod van vijf jaar om een zetel in het parlement te bekleden voor voormalige leden van de NDP – ook al zijn veel van hen kandidaat in de komende verkiezingen. En het leger heeft toegezegd onderzoek naar misdaden van de militaire politie toe te vertrouwen aan de civiele autoriteiten, een belangrijke eis sinds de militaire politie op negen oktober een bloedbad onder Koptische christenen aanrichtte.’

Hoe hebben de demonstranten, ondanks het politiegeweld, het Tahrir-plein kunnen bezetten?
‘In de straten rondom het Tahrir-plein is dagenlang gevochten. De straten zijn een slagveld, de politie heeft een eindloze reeks traangasgranaten afgevuurd op de demonstranten, traangas geleverd door de VS, en ze gebruiken rubber kogels. Maar ze gingen verder dan gebruikelijk met hun geweld, na de eerste aanval kwamen ze terug vergezeld door de militaire politie en toen gebruikten ze ook scherpe ammunitie. Er waren duidelijk orders gegeven om dodelijk geweld te gebruiken, dokters hebben bevestigd dat verwondingen van demonstranten in de nek en het hoofd waren geconcentreerd. De politie gooide de lichamen van de doden op een hoop en sloegen mensen dood met hun knuppels. Mensen vertellen dat ze erger geweld gezien hebben dan in de tijd van Moebarak. Dit schokte mensen die hoopten dat na Moebarak het ergste voorbij was.’

Uit welke sociale lagen komen de demonstraten op het Tahrir -plein?
‘Het beeld is vergelijkbaar met dat in januari en februari maar er zijn relatief minder mensen uit de middenklasse en meer arbeiders op het plein. De meeste mensen die door de politie gedood werden waren arme jongeren uit de sloppenwijken. Veel van hen hebben na jaren van armoede en geweld nog maar weinig hoop voor de toekomst. Als de beweging voortduurt, zullen meer en meer jonge sympathisanten van de Moslim Broeders en fundamentalistische groepen zich aansluiten. De meeste dokters die gewonden demonstranten behandelen zijn sympathisanten van Moslim Broeders die op eigen initiatief en gedreven door hun geweten handelen.

Er zijn geen grootschalige stakingen maar er vinden voortdurend kleinere stakingen plaats. Mensen hebben nu meer zelfvertrouwen om het tegen het leger op te nemen. Het aantal onafhankelijke vakbonden is gegroeid van ongeveer 90 in de vroege zomer tot 250. Maar er is geen landelijke politieke organisatie van arbeiders.’

Wat kunnen we nu verwachten?
‘De afgelopen vijf maanden was de revolutionaire beweging in een neergang maar de situatie is plotseling veranderd. De strijd gaat nog steeds door maar het is een grote overwinning dat Essam Sharaf moest aftreden. Sharaf beloofde de ‘premier van het Tahrir-plein te zijn’ maar in plaats daarvan bracht hij voormalige NDP-leden terug aan de macht in een groot aantal sleutelposities. De beweging eist nu een eenheidsregering zonder NDP-leden en er zijn onderhandelingen over een coalitie van islamisten, liberalen en misschien zelfs socialisten. Mensen verwoorden het zo; ‘in maart brachten we de regering van Sharaf aan de macht met een blanco volmacht en zij hebben de revolutie verkocht, nu zullen we hen aansprakelijk houden’. Dit gaat veel dieper dan een demonstratie tegen het militaire opperbevel, het politieke bewustzijn van mensen is nu veel groter’.

Dit interview vond plaats op 22 november en verscheen eerder op de site van de ISO; socialistworker.org.

Hoe kon het zover komen?
De affaire begon nadat twee leden van de zogenaamde ‘Nationalsozialistischer Untergrund’, Uwe Mundlos en Uwe Böhnhardt na een mislukte bankoverval dood werden aangetroffen. Een derde lid, Beate Zschäpe, meldde zich bij de politie na met een brandbom hun huis te hebben verwoest. De drie worden verantwoordelijk gehouden voor negen moorden op immigranten en één op een politieagente, bankovervallen en bomaanslagen. Mundlos, Böhnhardt en Zschäpe doken in 1998 onder omdat zij gezocht werden voor een mislukte bomaanslag. Dit was nadat eerder bij een huiszoeking in begin 1998 bij hen al explosieven, wapens en nazi-propagandamateriaal waren gevonden. Volgens de justitie van deelstaat Thüringen zouden de drie kort daarna teruggevonden zijn maar om onbekende redenen werd op het laatste moment een arrestatie afgeblazen. Twee jaar later begonnen de drie hun moordreeks. In 2003 verjaarde de aanklacht wegens de mislukte bomaanslag tegen het drietal en werd de zoekactie naar hen gestaakt.

In de loop van het onderzoek lijkt hun terreurcel uit te groeien tot een netwerk. Naast Zschäpe zijn ondertussen twee andere nazi’s, Holger G. en Matthias D., opgepakt. Zij zouden het ondergedoken drietal geholpen hebben. Daarnaast spreekt de Duitse justitie over nog twee andere, niet bij naam genoemde, verdachten. Een voormalige nazi verklaarde tegenover het Duitse blad Bild dat de NSU in totaal elf leden gehad zou hebben. Ook een nooit opgehelderde bomaanslag uit 2001, opgeëist door de ‘Nationale Bewegung’ is ondertussen met de zaak in verband gebracht.

Ziende blind?
Dat deze nazi’s meer dan twaalf jaar lang ongestraft hun gang konden gaan verbaast des te meer als men nagaat hoeveel politie-medewerkers er in hun omgeving actief waren. Voor hun onderduiken waren de drie actief bij de fascistische groepering Thüringer Heimatschutz. Leider van deze club en degene die hen rekruteerde was Tino Brandt. Deze Brandt was een informant van de Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst. Voor zijn diensten ontving Brandt volgens eigen zeggen 200.000 D Mark. Hijzelf beweerde een spelletje gespeeld te hebben met de inlichtingendienst en het grootste deel van het geld in de opbouw van de organisatie gestoken te hebben. Ondertussen is gebleken dat de NSU-leden beschikten over ‘legale illegale documenten’. Dit zijn papieren die verstrekt worden aan informanten van de veiligheidsdienst om hen te helpen hun identiteit geheim te houden.

En bij de moord op de eigenaar van een internetcafé in Kassel in de deelstaat Hessen in 2006 was zelfs een medewerker van de regionale Verfassungsschutz aanwezig, Andreas T. De aanwezigheid van Andreas T. bleek pas tijdens het onderzoek naar de moord, hij was niet zelf naar voren gekomen. Het regionale ministerie voor binnenlandse zaken en de Verfassungsschutz weigerden hier commentaar op te geven. Het nieuws stelde vooral de premier van Hessen, Volker Bouffier (CDU), in een kwaad daglicht. Deze liet na het parlement van de deelstaat in te lichten. In de tussentijd zou de agent van zijn post verwijderd zijn en een andere baan bij de overheid gekregen hebben; ‘ik weet niet of dat klopt’, verklaarde Bouffier, ‘maar als het zo gegaan zou zijn, zou het meer dan verbijsterend zijn’. Bouffier deelde bovendien niet mee dat bij deze agent fascistische propaganda, verboden munitie en wapens gevonden waren – iets waar hij een lichte straf voor kreeg. Vanwege zijn uitgesproken radicaal rechtse opvattingen had de agent in het dorp waar hij woonde de bijnaam ‘kleine Adolf’. Uitgerekend deze man was verantwoordelijk voor het in de gaten houden van ‘buitenlandse extremisten’ en begeleidde verschillende informanten. Waaronder volgens Bild een in de Thüringer Heimatschutz. Volgens Bild plaatste politie-onderzoek Andreas T. verder in de nabijheid van nog zes andere moorden begaan door de NSU. De partij Die Linke, niet vertegenwoordigd in de commissie die toezicht houdt op de inlichtingendienst, is woedend: ‘als het over deze kwestie gaat geloven wij geen woord meer van de deelstaatregering’, aldus de regionale fractievoorzitter Hermann Schaus.

Het hele gebeuren heeft ernstige twijfels opgeroepen over het functioneren van de veiligheidsdiensten. De manier waarop de nazi’s jarenlang hun gang konden gaan staat in schril contrast met de manier waarop actieve leden van de Rote Armee Fraktion die niet naar het buitenland waren uitgeweken binnen enkele jaren gepakt werden. Hoe kon het gebeuren dat de drie na de huiszoeking in 1998 niet meteen opgepakt werden? En dat iemand als ‘kleine Adolf’ belast was met het in de gaten houden van geloofsgenoten? Was dat allemaal een combinatie van stommiteiten en miscommunicaties? Zou bijvoorbeeld het anders gegaan zijn als de NSU de aanslagen had opgeëist en daarmee het racistische motief voor deze daden, dat eerst slechts vermoed kon worden, duidelijk had gemaakt?

Het idee dat de inlichtingendiensten ‘auf dem rechten Auge blind’ zijn geweest klinkt vreemd gezien het grote aantal agenten en infiltranten dat ze rond hebben lopen in de Duitse nazibeweging. In 2003 mislukte een poging de Nationaldemokratische Partei Deutschland (NPD) te verbieden omdat deze op alle niveaus geïnfiltreerd bleek te zijn en het onmogelijk was na te gaan welke van de strafbare uitingen van de partij nu van partijleden en welke van agenten afkomstig waren. De NPD, verreweg de belangrijkste nazi-organisatie in Duitsland, is vertegenwoordigd in twee deelstaatparlementen en tientallen gemeenteraden en heeft nauwe banden met het milieu van niet partij-gebonden nazistische straatactivisten waar de NSU-leden uit voortkwamen. Meer dan van ‘blindheid’ lijkt er sprake te zijn geweest van een verwaarlozing van de dreiging van neonazi’s: sinds 2009 hebben de rechtse regeringspartijen de aandacht van de inlichtingendiensten voor uiterst rechts willen verminderen en deze zich meer laten richten op ‘extreem links’.

Verkeerde prioriteiten
Na een ‘crisisoverleg’ tussen de ministers van binnenlandse zaken en justitie van de deelstaten en federale overheid kwam de minister van binnenlandse zaken Hans-Peter Friedrich (CSU) met een reeks maatregelen. Naast een ‘Abwehrzentrum Rechts’ is een van zijn plannen iets dat bij de politie al tien jaar bestaat: een centrale databank van daders van rechts politiek geweld. Nieuw is dat daar in het vervolg ook door de inlichtingendienst verzamelde informatie bijgevoegd zou worden. Daarnaast is het plan om de NPD te verbieden weer van stal gehaald. De woordvoerster binnenlandse zaken van Die Linke in de bondsdag, Ulla Jepke, reageerde sceptisch op de dadendrang: ‘in de strijd tegen nazi’s hebben we geen nieuwe data maar een grondige heroverweging van het denken bij de veiligheidsdiensten nodig’. Het gevaar van rechts geweld is sinds 1990 ‘systematisch gebagatelliseerd’ verklaarde ze. Sinds 1990 werden er minstens 182 mensen gedood door Duitse nazi’s.

Maar volgens de Duitse regeringspartijen CDU en FDP werd er echter juist te veel aandacht besteed aan de dreiging van rechts geweld. Begin dit jaar maakte Friedrich zich nog vooral zorgen over de ‘verwaarlozing’ van de dreiging van links; ‘het is de hoogste tijd dat de samenleving links extremisme serieus neemt’ verklaarde hij. De focus van de veiligheidsdiensten zou moeten liggen op de bestrijding van ‘extremisme’ in het algemeen, waarin links en rechts over een kam geschoren worden, en niet bij de bestrijding van de dreiging van nazi’s, aldus de rechtse regering. Het begrip ‘extremisme’ is natuurlijk uiterst vaag, daarmee uiterst flexibel en kan naar gelang de wens van de autoriteiten ingezet worden.

Twee voorbeelden laten zien wat de Duitse regering zich bij de dreiging van ‘links extremisme’ voorstelt. In Berlijn werden de afgelopen maanden linkse boekhandels doorzocht en aangeklaagd wegens ‘hulp bij het aanzetten tot strafdaden’ en ‘overtreding van de wapenwet’ omdat zij bepaalde bladen verkochten. In de deelstaat Saksen, waar de NSU haar basis had, namen dit en vorig jaar tienduizenden mensen deel aan een blokkade van wat jarenlang de grootste nazi-betoging van Europa was. De overheid reageerde op dit vertoon van ‘links extremisme’ met politiegeweld, massale afluisterpraktijken, invallen bij een partijkantoor van Die Linke en het met veel wapenvertoon oppakken van een bij de anti-nazi protesten betrokken jeugdpater. Eerder dit jaar vergeleek de Verfassungsschutz het ‘linkse extremisme’ in Duitsland onheilspellend met de ‘vroege RAF’ en kreeg het van het CDU de opdracht gedetailleerde informatie over linkse radicalen te verzamelen, inclusief over hun ‘banden met politieke partijen’ (lees: Die Linke). De politieke motivatie van dit beleid was openlijk: toen bijvoorbeeld de Berlijnse Verfassungsschutz vorig jaar in een studie over ‘links geweld’ twee antifascistische groepen als ‘voorstanders’ en ‘beoefenaars’ van geweld bestempelde, verklaarde de inlichtingendienst dat het doel was om ‘politici uit het linkse spectrum’, ‘duidelijke grenzen’ te laten trekken en over te halen geen ‘gemene zaak met militanten te maken’.

Nu een groep nazi’s jarenlang dodelijk geweld uitgeoefend blijkt te hebben, en dit letterlijk in het zicht van medewerkers van de veiligheidsdiensten, is het failliet van de retoriek over een blindheid voor een linkse dreiging en een buitenproportionele fixatie op rechts overduidelijk. CDU minister van familiezaken Kristina Schröder, verantwoordelijk voor de programma’s tegen extremisme, wil echter van geen kritiek weten. Onder haar verantwoording werd gekort op subsidies voor programma’s tegen neonazisme maar kreeg de CDU jongerenorganisatie wel geld voor een tocht naar Berlijn tegen ‘links extremisme’, inclusief een ‘gezamenlijk bezoek aan het nachtleven’. Liever dan over het gevaar van nazi’s sprak zij in het parlement over het gevaar van een radicalisering van de SPD achterban en een fictieve toename van racisme tegen blanke Duitsers. Haar reactie op alle kritiek tot nu toe was te verklaren dat er genoeg aandacht en geld is voor de bestrijding van nazisme, en bovendien is daar veel meer geld voor beschikbaar dan voor de bestrijding van ‘links extremisme’, meende zij te moeten benadrukken. Voor haar staat de vijand links, ook als nazi’s moordend door het land trekken.