Zeker waar het seksuele en gender-minderheden betreft is Nederland vooral schijntolerant. Holebi- en transfobie heerst. Je kan en mag van geslacht veranderen maar je kunt geen geslacht weigeren. Wanneer je niet in de hokjes past, lig je eruit. De strijd voor een eigen identiteit is radicaal en slaat, hopelijk, de bijl aan de wortel van de genderterreur. Weg dus met genderregistratie; niet meer genders registreren maar minder.

De grootste problemen houden verband met het gebrek aan wettelijke erkenning, ook overstappen is aan strenge regels gebonden. Aan die erkenning zijn vervolgens medische voorwaarden verbonden als psychologische goedkeuring, hormoonbehandeling en geslachtsoperatie. En de sociale acceptatie van wie niet in het hokje past is abominabel. En slechts een handjevol mensen spreekt zich hier duidelijk tegen uit.

Als je uiterlijk en leven niet overeenkomen met je legitimatie heb je problemen in Nederland. Omdat je bij iedere officiële handeling je moet legitimeren lopen transgenders heel vaak tegen moeilijkheden aan. We worden niet erkend, hooguit geëlimineerd door verandering naar één van de twee erkende genders.

De strijd voor transrechten wordt in Nederland gevoerd door een aantal goed bedoelende en goed doende NGO’s, stichtingen waar iedereen wit en hoog opgeleid is. Bij elkaar misschien vijfentwintig mensen zijn bezig met transgender-emancipatie. Het meeste is gericht op het faciliteren daarvan: gelobby in politiek en maatschappelijk middenveld. TNN (Transgender Netwerk Nederland, dé vertegenwoordiger van transgenderbelangen in Nederland) is erg snel van start gegaan: in de vorm van rijkssubsidie kreeg men een aanbod dat men vanwege een gevoel van urgentie niet kon afslaan. Dat leidde er wel toe dat de organisatie meteen stolde en een ‘COC voor transen’ werd. De vraag hoe verstandig dat is, is niet gesteld. Nu is het beeld dat men zich heeft laten inpolderen. En helaas zijn transgenders nog minder vooruit te branden dan andere minderheden.

Depathologisering
Vanuit het verouderde maar nog immer in medische classificaties gecodificeerde idee idee dat transen (kort voor iedereen onder de transgenderparaplu, van transseksuelen en cross dressers tot butches, nichten, bigenders) ziek zijn, moeten in Nederland transen zich nog steeds laten ‘ombouwen’ om te mogen ‘oversteken’.

Wereldwijd, ook in Nederland, komt hier steeds meer protest tegen, begonnen in Spanje met de ‘ STP2012 campagne’. De nieuwe transenwet in Nederland (art. 28 BW) zal dan ook geen medische eisen meer bevatten, maar dreigt verder ondermaats te blijven. TNN en Human Rights Watch hebben aangedrongen op (onderzoek naar) het opheffen van de verplichte en achterhaalde M/V registratie, maar tot nu toe ziet de staat dit niet als opportuun.

Wit
Doorgaans is het beeld van de transgender in Nederland dat van een witte man van middelbare leeftijd en vaak ook van jongeren die zich laten ‘ombouwen’. Transseksuelen dus. Maar ook cross dressers behoren ertoe, en er is een groeiende groep mensen onder de transgender paraplu die ‘trans in hun hoofd’ zijn en misschien niet staan te springen om een heel scala aan medische interventies. Niet-witte en niet-transseksuele transen tonen zich weinig, grotendeels vanwege de zware sociale consequenties van uit de kast komen: wijdverbreid onbegrip en geringe publieke acceptatie. Wat de eigen hulpverlening (via Transvisie of Schorer) oogst is slechts een klein deel.

Naast deze principiële problemen loopt nog een aantal zaken spaak: duidelijke discriminatie op de arbeidsmarkt, veel discriminatie op straat en een groot gebrek aan kennis bijna overal. Ook transen zelf weten vaak niet de weg buiten het behandeltraject.

Wat ik persoonlijk erg verontrustend vind is dat de emancipatie van transgenders in Nederland zeer traag gaat en ook geen praktische aandacht krijgt vanuit de transorganisaties. TNN is vooral bezig de politiek en het maatschappelijk middenveld te bewerken, Transvisie hanteert een uiterst beperkt model van emancipatie door versterking van het individu. Werken aan betere wetgeving is zonder meer nuttig maar gebeurt te zeer binnenskamers, er ontbreekt ten enen male een expliciet politieke visie. Maar zoiets schijnt ook niet te passen bij burgerlijke belangenbehartiging.
Ligt er dan perspectief in trans op nemen in de queer strijd? Ik acht het essentieel dat de cisgender queers (cis: aan deze zijde, tegenover trans) het revolutionaire aspect van trans begrijpen en bepleiten, zich eigen maken – maar in Nederland zijn we met te weinig om indruk te maken. Naast internationale verbanden smeden en inspiratie van elders halen, zie ik vooral nood aan het nobele en vermoeiende basiswerk van rekruteren.

J.Vreer Verkerke heeft jarenlange ervaring als transqueer activist en werkte tot voor kort voor TNN. Vreer is nu actief met Vreerwerk waarmee zhe naast advocacy probeert organisaties (trans)gendervriendelijker te maken.

Het concept ‘homonationalisme’ wordt vaak gebruikt als synoniem voor racisme in de HLBT (Homo-Lesbo-Bi-Transgender) gemeenschap, vooral sinds Judith Butler het woord bekendheid gaf door haar interventie op de Christopher Street Day manifestatie in Berlijn in 2010. Hoe bedoelde jij de term ‘homonationalisme’ oorspronkelijk in Terrorist Assemblages?
Homonationalisme is niet simpelweg een synoniem van racisme van homo’s. De term is niet uitsluitend bedoeld om de instrumentalisering van seksuele minderheden door de staat duidelijk te maken of om nationalisme, xenofobie en imperialisme in Westerse homogemeenschappen te bekritiseren. Mijn doel is een fundamentele kritiek op het liberale discours van gelijke rechten voor queers en aan te tonen hoe deze rechten leiden tot opvattingen van vooruitgang en moderniteit die sommige groepen erkennen als burgers met culturele en juridische rechten, ten nadele van andere groepen die worden uitgesloten. Homonationalisme is meer expliciet geworden na de aanslagen van 11 september maar bouwt voort op vier decennia van liberale insluiting in het tijdperk na de zwarte burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten. De liberale logica leidt tot een impliciete opvatting van seksuele minderheden als blank en van niet-blanken als hetero.

Je stelt dat de vraag niet is hoe homoseksualiteit blank werd, maar hoe ‘het homoseksuele subject’ blank werd. Wat bedoel je daarmee?
Er is een verschil tussen homoseksualiteit als een activiteit of zelfs als identiteit en ‘het homoseksuele subject’ – de heersende opvatting van een bepaalde positie waaraan bepaalde rechten worden toegekend en waarover op een bepaalde manier gesproken wordt. Als ik aan ‘homoseksualiteit’ denk, denk ik niet in termen van ‘blank zijn’, van wit zijn, want seksualiteiten zijn veelvormig maar als ik denk hoe het ‘homoseksuele subject’ vorm heeft gekregen in juridische discours, in populaire cultuur, in de instituten, in gay and lesbian studies aan de universiteit et cetera, dan is dit Homoseksuele Subject wit.

Kun je een voorbeeld geven van hoe dit subject wit gemaakt wordt?
In Terrorist Assemblages bekijk ik hoe tegenwoordig de seksuele (?) anders dan blank wordt gezien in relatie met de veronderstelling dat gemeenschappen van minderheden verondersteld worden heteroseksueel of homofoob te zijn. Dat is de binaire tegenstelling dat het homoseksuele of zelfs queer subject als blank en seculier doet verschijnen: dit subject krijgt vorm in tegenstelling tot een achterlijk, homofoob, niet-blank, uitgesloten subject.
Kijk bijvoorbeeld naar het Amerikaanse immigratie-beleid van de laatste veertig jaar, daarin gelden heteroseksuele normen. Gezinshereniging is gebaseerd op heteroseksuele banden en na hereniging ben je afhankelijk van je familie voor kansen op werk, voor een plek om te wonen. Heteroseksualiteit in migrantengemeenschappen is dus verbonden met verwachtingen van staatswege en de manier waarop de staat immigratie structureert. Heteroseksualiteit krijgt op die manier een speciale positie toegekend, los van andere vormen van verwantschap. Hoe strikter het immigratiebeleid wordt, hoe sterker heteronormativiteit benadrukt wordt in migrantengemeenschappen. En aan der andere kant, de opvattingen over wat het betekent om niet-heteroseksueel te zijn, zoals onafhankelijk en vrij van de banden van gezin en verwantschap, en in staat je eigen banden met andere queers te vormen, hebben veel te maken met liberale ideeën over keuzevrijheid en het vermogen om onafhankelijk te zijn van een gezin, om economisch zelfstandig en een goed burger te zijn. Een dergelijke autonomie is bijna een geprivilegieerde positie, een queer wordt gezien als iemand die in hoge mate autonoom is. Hieruit groeit de dichotomie tussen een seculier en liberaal queer subject, in tegenstelling tot een zogenaamde achterlijke, homofobe migrant.

In ‘Terrorist Assemblages’ wijs je erop dat de homobeweging erg gericht is op het verkrijgen van juridische rechten maar weinig interesse heeft in de vraag wie daadwerkelijk gebruik kan maken van die rechten. Kun je daar een voorbeeld van geven?
De grote homo-organisaties in de Verenigde Staten zijn vooral geïnteresseerd in opname in de gemeenschap en gelijkheid voor de wet maar besteden weinig aandacht aan de vraag wie eigenlijk toegang heeft tot die liberaal burgerlijke rechten.
Kijk bijvoorbeeld naar wetten tegen hatecrimes, in dit verband misdaden gepleegd op grond van de seksualiteit van het slachtoffer. Toen in 2009 een wet in behandeling was die op nationaal niveau de categorie van hatecrimes tegen homo’s en lesbo’s zou introduceren, de Mathew Sheppard James Byrd Hate Crimes Legislation waren de voornaamste HLBT-organisaties daar voorstander van en de wet werd ook aangenomen. Maar dit voorstel was gecombineerd met een voorstel om het militaire budget te vergroten. Deze wet droeg bij aan een verdere militarisering van de politie thuis en aan militaire operaties in het buitenland. Wetgeving tegen hatecrimes leidde dus tot meer geld voor de ‘war on terror’.

Twee afzonderlijke wetsvoorstellen waren gecombineerd?
Dat gebeurt vaker in de VS; het combineren van verschillende maatregelen in één voorstel om zo de kans dat het wordt aangenomen groter te maken. Het argument was dat als hatecrimes vervolgd moesten worden, het veiligheidsapparaat ook meer middelen moest hebben. Gedeeltelijk was het doel om de politie verder te militariseren, de politie is meer en meer op militaire wijze getraind en leger en politie werken steeds nauwer samen wat betreft toezicht en het observeren van vermoedelijke ‘terroristen’ et cetera.

Het ‘Audre Lorde Project’ en verschillende andere groepen van niet-blanke en radicale queers protesteerden tegen de wet. Zij publiceerden een verklaring die stelde dat de wet zou leiden tot meer repressie van niet-blanke jongeren die immers vaker worden geacht homofoob te zijn. En de wet zou leiden tot meer moeilijkheden voor niet-blanke queers die nu al te maken hebben met machtsmisbruik door de politie en minder snel op bescherming te kunnen rekenen als zij het slachtoffer worden van een hatecrime. Een maatregel die gezien werd als een juridische stap vooruit had dus een negatief effect op delen van de bevolking.

Hoe reageerden de grote organisaties op deze kritiek?
Ze hadden er totaal geen oren voor. Op landelijk niveau was er geen discussie, alhoewel het Audre Lorde Project een debat organiseerde met verschillende organisaties met verschillende opvattingen om de gevolgen van de wet te bespreken. In feite wordt aangenomen dat alle wetgeving en decriminalisatie vooruitgang voor iedereen is. Deze logica ziet niet hoe verschillend wettelijke rechten uitpakken voor verschillende groepen mensen en dat de rechten van de ene groep die van een andere groep kunnen beperken. Dus nu krijgen niet-blanke queers, die al te maken hebben met machtsmisbruik door politie en als verdacht worden aangemerkt, met nog meer problemen te maken als gevolg van maatregelen die hen zogenaamd zouden beschermen. Zij (?) niet degene die daadwerkelijk beschermd worden,

Afgezien van enkele lokale discussies waren anti-hate crime groepen sterke voorstanders van deze wet. En niet-blanke groepen, vooral jongeren, worden al gezien als meer homofoob dan gemiddeld. Mannelijke migranten worden in zowel de VS als in Europa gezien als een bron van homofobie, homofobie krijgt dus een etnisch karakter toegedicht.

Een ander voorbeeld dat je analyseerde in Terrorist Assemblage is het gelijktijdige decriminaliseren van sodomie en de invasie van Irak – wat hebben deze twee gebeurtenissen met elkaar te maken behalve het tijdstip waarop ze plaatsvonden?
Maanden nadat de VS Irak binnen vielen werd sodomie in 2003 gelegaliseerd. In het hoofdstuk over de Lawrence kwestie behandelde ik de relatie tussen oorlog en queer rechten in samenhang met het besluit om op landelijk niveau sodomie te decriminaliseren. Tegelijkertijd als dit (?) gebeurde werden steeds meer mensen steeds langer vast gezet, hadden Guantanamo, het opzetten van een infrastructuur om toezicht te houden op de bevolking (?), allemaal gebaseerd op de Patriot Act. Wat is het verband tussen enerzijds deze burgerlijke vooruitgang van rechten voor homo en lesbo’s en tegelijkertijd de xenofobe en imperialistische acties tegen moslims in de VS en het Midden-Oosten? Giorgo Agamben noemde het ‘post-9-11′ de ergste ‘uitzonderingstoestand’ in de geschiedenis

van de VS. Wat is dan de betekenis van deze historische juridische mijlpaal en deze uitzonderingstoestand? De uitzonderingstoestand is het proces waarmee de wettelijke macht zich vrij van de eigen wetten verklaart. Het recht van habius corpus geldt niet voor de gevangenen in Guantanamo bijvoorbeeld. Wat moeten we dus denken van rechten voor queers en het liberale idee van voortschrijdende vooruitgang als er tegelijkertijd zoveel oorlogszuchtige handelingen plaats vinden.

Ik weet dat het niet gemakkelijk is, wat is deze relatie dan precies?
De juridische uitspraak is zeer specifiek in beschrijven wie in aanmerking komt voor bescherming: het gaat om sodomie als een consensuele handeling tussen twee volwassenen in de privacy van thuis – het is een geprivatiseerde, klinische versie, er is nog niet het idee van seks – en in sommige van de juridische opinies is er zelfs sprake van een lange termijn relatie: het wordt dus opgevat als iets dat alleen koppels mogen doen. Er wordt een acceptabel, huiselijke queer subject neergezet en dit subject wordt erkend. Daar tegenover heb je islamitische gevangenen, en dit zijn bijna allemaal mannen, die gewoon zijn verdwenen, hun gezinnen hebben geen idee waar ze naar toe zijn gebracht. Daarnaast heb je het verschijnsel dat mensen uit zichzelf bijvoorbeeld naar Pakistan gaan, voor de vreemdelingenpolitie er achter kan komen dat ze geen papieren hebben. Dus ook mensen die al in de VS zijn, vertrekken uit angst opgesloten te worden. Dat betekent een hele reeks intieme banden die verbroken worden. Een mannelijk, zelfstandig, privé queer subject wordt erkend, de zogenaamde terroristische moslim wordt uitgesloten.

Waarom wordt er niet tegelijk vrijheid voor zowel seksuele als etnische minderheden geëist?
A priori wordt een onderscheid gemaakt tussen de twee groepen, alsof ze niet overlappen. Het toekennen van rechten aan een groep hangt af van het weigeren van rechten aan een andere groep. De seksuele minderheid wordt steeds meer gezien als blank, economisch zelfstandig, in staat om familie-achtige banden te vormen, fysiek mobiel en als iemand die zich gedraagt overeenkomstig de verwachtingen bij hun gender. Kort gezegd, als ‘homonationaal’. De etnische minderheid als heteroseksueel en intrinsiek homofoob (homoseksueel zijn wordt voor hen gezien als onmogelijk, als uitgesloten). Mensen die in beide gebieden tot de minderheid behoren, zoals niet-blanke queers, gaan in tegen deze logica van het scheiden van die identiteiten. Zij laten de beperkingen zien van een juridische vorm van gelijkheid die afhangt van het strikt afbakenen van verschillende categorieën.

Niet iedere groep geniet gelijke rechten en toekennen van rechten aan de ene groep wordt gezien als urgenter dan de rechten van een andere groep. In de VS, Europa en zeker in Israël is er meer interesse in het uitbreiden van de rechten van homo’s, zogezegd als deel van liberale vooruitgang, dan in het versoepelen van het immigratiebeleid of het heroverwegen van detentie- deportatie- en martelpraktijken. Laat staan het heroverwegen het tegengaan van xenofoob beleid of xenofobe opvattingen in de maatschappij. Erger nog, de kwestie van homo-rechten is geïnstrumentaliseerd als een claim op beschaving en deze claim verduistert vaak vormen van maatschappelijk- en staats geweld tegen andere bevolkingsgroepen.

Wat zouden voorbeelden van het tegengaan hiervan kunnen zijn?
Iets waar ik zelf betrokken bij ben en erg interessant vindt, zijn queer organisaties in Israël en Palestina. Dat wordt een belangrijke factor in de manier waarop het conflict daar internationaal gezien wordt. De Queers against Israeli Apartheid mochten vorig jaar niet meedoen aan de Pride Parada in Toronto, Canada. Deze organisaties uiten kritiek op het buitenlands beleid van de VS, het beleid van de Israëlische staat, koloniale overheersing en zijn een manier waarop de instrumentalisering van seksuele rechten omgebogen wordt; ‘jullie willen ons gebruiken? Dan gaan wij ons zelf inzetten om deze situatie te beïnvloeden’.

Dat seksisme en racisme gecombineerd worden is niet nieuw, ook het oude kolonialisme maakte tegelijkertijd gebruik van racistische en seksistische stereotypes. Maar afwijkende identiteiten en vormen van verzet lijken steeds sneller onschadelijk gemaakt te worden. Wat is er veranderd?
Tijdens het koloniale tijdperk was het idee dat de blanke man bruine vrouwen moest komen redden van bruine mannen, nu hebben we blanke homo’s die bruine homo’s willen redden van bruine hetero’s. Ik heb het gevoel dat de fouten van het liberale feminisme herhaald worden, met de ‘homokwestie’ in plaats van de ‘vrouwenkwestie’. De positie van vrouwen is nog steeds een reden voor imperialistische agressie maar nu worden naties ook beoordeeld op de manier waarop zij met homo’s zouden omgaan.

Veel mensen zijn bang om deze kwesties te behandelen en naar de rol van liberale ideologie te kijken omdat het om henzelf gaat. Het is veel makkelijker om met de vinger te wijzen naar rechtse, islamofobe, anti-immigratie politici dan naar ons zelf te kijken en naar de manieren waarop ons verhaal overeenkomt met dan van hen. Er is een taboe op het in twijfel trekken van de effecten van wetgeving voor gelijke rechten voor homo’s en lesbo’s en het bekritiseren van de beweging hiervoor. Het is veel makkelijker om je te organiseren om een bepaalde rechtse vijand te bekritiseren dan om te kijken naar hoe allerlei gematigde groepen bijdragen aan het wegzetten en stereotyperen van minderheden. Veel mensen voelen zich blijkbaar erg ongemakkelijk als je dergelijke kritiek formuleert, maar ik snap dat gevoel niet: we maken immers allemaal vergissingen dus het is niet erg als je een misstap maakt, je hoeft niet altijd de perfecte queer of de perfecte radicaal te zijn. Maar als we afscheid kunnen nemen van het idee dat niet-heteroseksueel zijn altijd een vorm van politiek verzet is, zouden we kunnen onderzoeken hoe ideeën daarover helpen problematische, liberale mechanismen te reproduceren.

De economische kant van liberalisme is makkelijker te bekritiseren dan de culturele kant. Meer en meer mensen zien dat de kloof tussen rijk en arm groeit, we zitten in een economische crisis en de belofte van een voortdurend groeiende welvaart houdt niet stand, ook al was deze al nooit geldig voor meer dan een klein deel van de bevolking. Maar de neoliberale, culturele ideeën, over zelfstandige individuen die voor zichzelf kunnen zorgen en hun eigen leven vorm kunnen geven, de ethiek van onderwijs en werk, aan die culturele verwachtingen zijn mensen meer gehecht. Dat is een probleem want als gevolg van de manier waarop er met de economische crisis omgegaan wordt verdiepen deze culturele elementen zich verder in plaats van dat ze herkend worden als deel van de economische problemen. Het gebrek aan collectieve verantwoordelijkheid benadrukt dit soort individualisme immers.

Kun je daar verder op ingaan? En waarom willen mensen volgens jou niet ingaan tegen het liberale culturele vertoog?
De teloorgang van sociale voorzieningen, de privatisering van goederen en diensten die eerst werden opgevat als deel van de verantwoordelijkheden van de staat, de toegenomen nadruk op individuele zelfstandigheid, de continue controle van je gezondheid en je financiën, het continue plannen van je leven en welvaart, dit alles betekent dat ideeën van autonomie en keuze aantrekkelijk zijn voor rationele mensen, of voor mensen die zichzelf graag zien als rationeel. Het gebrek aan collectieve verantwoording – door de staat, de gemeenschap of sociale verbanden – voor bevolkingsgroepen die een andere manier van leven hebben moedigt dit aan. Waarom nemen mensen geen afstand van dit vertoog? Omdat ideeën van rationaliteit, vrije keuze en zelf je leven vorm geven ook de hoop of misschien zelfs de mogelijkheid om het de neoliberale samenleving in je voordeel te laten werken bieden. Maar een voorwaarde hiervoor is de acceptatie dat anderen hier beslist niet in zullen slagen.

Jij hebt gezegd dat het concept ‘queer’ voor jou alleen interessant is als methodologie?
Ja, ik heb niet zoveel interesse in ‘queer’ als een beschrijving van een groep of een persoon maar meer als deel van een post-structuralistische en zelfs post-humanistische methodologie. Het beschrijft iets dat afwijkt, buigt, niet helemaal de juiste banden heeft. Op die manier gebruik ik het in Terrorist Assemblages, queer als een voortdurende veranderende reeks combinaties. Queerness heeft nog een potentieel als het idee van nieuwe, afwijkende combinaties, niet als een bijvoeglijk naamwoord om mensen te beschrijven.

Had het ooit potentieel als een bijvoeglijk naamwoord, als de naam voor een bepaalde identiteit?
Ik denk van wel en het heeft dit nog steeds. Zoals met elke vorm van identiteit is en was queer, ook al is het het een vorm van ‘anti-identiteit (1), nooit in tegenspraak met het idee een subject te zijn. Maar voor mij is queer interessanter als een aanpak, op die manier kan het interessant resultaten opleveren in plaats van queer personen onderscheiden van niet-queers.

Sommige mensen benadrukken dat ‘queer’ nooit echt subversief werd omdat het nooit meer was dan een anti-identiteit. En in een liberale samenleving heeft iedereen al het recht er een afwijkende levensstijl op na te houden….
Precies, liberalisme maakt queer levensstijlen mogelijk, wat is daar nu ‘queer’ aan? Ik wil niet zeggen dat er een alternatief is en we hebben recht op onze dromen over onze levens als queers, die wil ik niet wegnemen. Maar ik wil de ‘sociale veranderingen’ die op die manier leven zou creëren niet idealiseren. Voor mij is queer in de eerste plaats een manier van denken.

1: Queer in de betekenis van ‘niet-heteroseksueel (nvdt)

Davis werd in 1989 gearresteerd voor de moord op een politieagent en heeft altijd volgehouden onschuldig te zijn. Het enige bewijs voor zijn schuld op het moment van zijn dood waren twee getuigenverklaringen. Zeven getuigen die Troy eerder hadden aangewezen als de schuldige hadden hun beschuldigingen ingetrokken en verklaarden door de politie onder druk te zijn gezet Davis aan te wijzen.

Een van de twee overgebleven getuigen, Sylvester ‘Red’ Coles, zou volgens zeven getuigen zelf de moordenaar zijn. Arm en zwart was Davis het slachtoffer van een inadequate juridische verdediging en racisme.

Aanvankelijk opgezet door zijn zus groeide een beweging om Davis te redden en vier maal eerder kwam op het laatste moment uitstel van executie, maar de gouverneur en het hooggerechtshof waren onvermurwbaar. In de woorden van een activist: ‘Van alle racistische ongelijkheden in het opleggen van de doodstraf, werd Troy Davis geconfronteerd met de meest ongelijke: een zwarte man, beschuldigd van de moord op een blanke politie-officier. Johannes Mehserle (een blanke politie-agent, gefilmd terwijl hij de zwarte verdachte Oscar Grant op de grond dwong en in de rug schoot) zat korter dan een jaar vast.’

‘Het is belangrijk om mijn ervaringen als Palestijnse queer activiste te delen: de media hebben vaak alleen aandacht voor ons als slachtoffers, onze eigen stem wordt genegeerd. Al Qaws bestaat nu zo’n tien jaar en probeert een ruimte te creëren waar Palestijnse queers en HLBT’s (Homo’s, Lesbo’s, Biseksuelen en Transgenders) hun identiteiten kunnen tonen en steun krijgen. Voor ons maakt dit deel uit van een bredere visie op het ontmantelen van de seksuele en gender hiërarchieën in de Palestijnse samenleving.’

De Palestijnse samenleving is een van de weinige Arabische samenlevingen waarin een specifieke queer stroming vorm heeft gekregen. Waarom denk jij dat dit is?

‘Verspreid over noord-Afrika bestaan allerlei informele groepen maar Palestina en Libanon zijn de enige plaatsen met formele organisaties. Verzet is een dagelijks aspect van het leven voor Palestijnen en al tientallen jaren lang worden we uitgedaagd om onze identiteit. Ik groeide op in een klein dorpje in het noorden: pas toen ik naar Jeruzalem verhuisde dwong het alom aanwezige racisme me om mijn Palestijnse identiteit te ontdekken. Een eigen identiteit ontdekken en voor het recht daarop vechten is een bekende ervaring voor ons. Daarnaast worden we voortdurend vergeleken met Israël – een land dat zogenaamd verdediger is van homo-rechten terwijl de Palestijnse samenleving inherent homofoob zou zijn. Dergelijke vergelijkingen dwingen om over deze kwesties na te denken. Onze groep begon compleet a-politiek, slechts gericht op onze persoonlijke omstandigheden, maar ontwikkelingen als de tweede intifada, die in 2000 begon, en de oorlog tegen Libanon in 2006, waren belangrijke momenten die onze groep dwongen om politiek stelling te nemen.’

Hoe was het ontdekken van een identiteit als queer vergeleken met het ontdekken van je identiteit als Palestijn?

‘Mijn identiteit als queer ontwikkelde zich meer geleidelijk. Al Qaws biedt mensen de gelegenheid hun seksuele identiteit in hun eigen tempo te ontdekken. Ik herinner me het moment dat ik begreep dat ik zowel Palestijns als queer kon zijn. Het voelde vreemd om naar een vergadering te gaan waar we het alleen over queer hadden, maar op de terugweg tegengehouden te worden door soldaten omdat ik Palestijns ben. Westerse strategieën als ‘uit de kast komen’ zijn niet bruikbaar voor ons, een Gay Pride betoging zou onder andere nutteloos zijn omdat veel van onze leden niet ‘uit de kast zijn’ op de manier zoals westerlingen daar over denken. We hebben vrienden en familieleden die weten van onze seksuele identiteit, maar anderen weten het weer niet. In verschillende situaties kunnen we verschillende personen zijn zonder een rituele coming out. Uit de kast komen is een individuele benadering, ontstaan in een individualistische samenleving. De Palestijnse samenleving is veel meer gericht op het collectief. Mijn ouders nemen het me meer kwalijk dat ik niet meer in de buurt woon dan dat ik lesbisch ben. Veel mensen willen niet door een coming out een breuk met hun familie riskeren – niet omdat ze bang zijn voor geweld of zo, maar omdat ze zo’n prijs te hoog vinden.’

Met welke groepen werken jullie samen?

‘We werken nauw samen met Aswat (‘stemmen’ in het Arabisch), een organisatie van Palestijnse, homoseksuele vrouwen. We runnen samen een hulplijn, organiseren educatie en staan in contact met een netwerk van groepen die ijveren voor vrouwenrechten, mensenrechten en emancipatie, zowel binnen Israël als op de westelijke Jordaanoever.

We richten ons op de eerste plaats op de Palestijnse samenleving en hebben weinig contact met Israëlische groepen. Maar we hebben ook politieke meningsverschillen met de meeste Israëlische HLBT organisaties. Wij werden meer radicaal en politiek, terwijl zij juist integratie in de natie nastreven en specifieke rechten voor HLBT’s proberen te winnen. Of je nu Israëlisch of Palestijns bent, dat is niet mijn benadering.

Twee jaar geleden werden twee homo-jongeren gedood in Tel Aviv. Ook wij spraken onze afkeur uit over deze homofobe misdaad maar de betoging naar aanleiding van de moorden werd gedomineerd door blanke mannen en rechtse politici. Shimon Peres hield een toespraak om de moorden te veroordelen, terwijl hij medeverantwoordelijk was voor het doden van honderden Palestijnen enkele maanden eerder in Gaza, en er werd afgesloten met het zingen van het Israëlische volkslied. Palestijnen werden dus uitgesloten.’

Afgezien van de bezetting, wat zijn de specifieke problemen waar Palestijnse queers mee geconfronteerd worden? Natuurlijk horen wij veel over religieus fundamentalisme…

‘Volgens mij heeft deze politieke ontwikkeling geen grote gevolgen voor het dagelijks leven. Ondanks religieuze uitingen is de Palestijnse samenleving in wezen seculier. Ik breng veel tijd door op de westelijke Jordaanoever en ik zie geen extremistische golf van fundamentalisme. De Palestijnse samenleving is erg divers. Je kunt niet spreken over één ervaring, maar voor Palestijnse queers, binnen en buiten Israël, bestaan twee soorten uitdagingen. Je hebt de universele problemen waar queers mee geconfronteerd worden: je geïsoleerd voelen, opgroeien in een hetero-normatieve omgeving en natuurlijk homofobie. Daarnaast heeft de Palestijnse samenleving meer specifieke trekken, zo is het een zeer patriarchale samenleving. En er rust een groot taboe op seksualiteit, ook hetero’s spreken er niet over. We proberen seksualiteit in het algemeen tot een issue te maken zodat andere feministische of mensenrechtengroeperingen niet kunnen doen alsof het hen niet aangaat, zoals sommige van hen zouden doen als we alleen over homoseksualiteit zouden spreken.

Zowel Palestijn als queer zijn betekent op twee niveaus gediscrimineerd worden. Racisme tegen Palestijnen maakt geen onderscheid naar gelang seksualiteit. Discriminatie tegen Palestijnen is heel gevarieerd, van wanneer mensen je belachelijk maken om je accent of je in de bus vertellen dat ze geen Arabisch wensen te horen, tot soldaten die je in de rondte commanderen bij een checkpoint.’

Wat is de specifieke bijdrage die jullie als een queer groep pogen te leveren aan de Palestijnse bevrijdingsstrijd?

‘De meest onderdrukte mensen hebben ook het meeste belang bij sociale verandering. Je kunt ervoor kiezen om op te komen voor specifieke homo-rechten maar je kunt ook, zoals wij doen, op basis van de discriminatie die je ondergaat opkomen voor universele rechten en bevrijding. Wij proberen niet alleen homo’s en lesbo’s aan te spreken maar om ook op te komen voor mensen die zich gediscrimineerd voelen vanwege hun gender of hun onwil om te trouwen. Op die manier proberen we ook bondgenoten te vinden. Verschillende groepen proberen om de kwestie van Palestijnse queers te manipuleren: sommige Palestijnse groeperingen noemen ons ‘verwesterd’, volgens liberalen is seksualiteit alleen een privékwestie, en niet politiek, en ondertussen doet de Israëlische regering zich voor als een verdediger van homo-rechten. Onze ervaringen geven ons een uniek perspectief. Toen ik door de Verenigde Staten trok om spreekbeurten te geven werden we genegeerd door zionisten – wij hadden graag met hen gediscussieerd maar we lijken wel onzichtbaar te zijn voor hen. Palestijnse queers worden blijkbaar geacht het slachtoffer van de Palestijnse Autoriteit (PA) te zijn of gewoon niet te bestaan.

Onze belangrijkste politieke campagne is tegen wat pinkwashing genoemd wordt: het cynische gebruik van de Israëlische regering van de relatief uitgebreide rechten voor Israëlische HLBT’s om hun imago op te poetsen en de aandacht van schendingen van mensenrechten af te leiden. Ik hoor vaak de tegenwerping dat er niets mis mee is dat de Israëlische regering hun homo-beleid promoot, maar het gaat niet om homo-rechten. Israël schendt de mensenrechten, onderdrukt ons en beschuldigt onze samenleving ervan achterlijk en onverbeterlijk homofoob te zijn. Onze ervaringen als Palestijnse queers worden genegeerd terwijl onze samenleving zwart wordt gemaakt. Dit heeft niet alleen directe gevolgen voor hoe we internationaal gezien worden maar sommige Palestijnse homo-jongeren hebben dit vertoog overgenomen en dromen ervan naar Israël te vluchten. Maar de wet is heel duidelijk: Palestijnen kunnen geen asiel krijgen in Israël. Israël zal Palestijnse queers niet helpen. Wij hebben geen andere optie dan ons uit te spreken tegen pinkwashing.

Daarom ben je nu ook in Amsterdam toch?

Ja, ik zal een workshop geven over pinkwashing en homo-toerisme naar Israël. Meer specifiek wil ik het hebben over BDS (Boycott, Divestment, Sanctions) als een middel om ons te verzetten tegen het Israëlische beleid. Wij beschouwen onszelf als een integraal deel van de Palestijnse samenleving: dat bedoel ik niet nationalistisch maar in de zin dat wij onder dezelfde beproevingen leiden als andere Palestijnen. Wij waren daarom al deel van acties tegen de bezetting en Israëlisch racisme maar we hebben ook een groep gevormd die vanuit een specifiek queer standpunt actie voert voor BDS: Palestinian Queers for BDS. BDS is een veelbelovende, nieuwe strategie en wordt gesteund door de overgrote meerderheid van de Palestijnse civil society. Een nieuwe vorm van geweldloos verzet, onafhankelijk van de PA, krijgt nu vorm, gebaseerd op mensenrechten.

Wij proberen in de internationale queer context steun te krijgen voor BDS en zowel radicale als meer gematigde groepen over te halen BDS te steunen. Alleen externe druk kan Israël dwingen de bezetting te staken. In Europa zagen we het meeste resultaat met de oproep om de Algemene Vergadering van IGLYO (International Gay and Lesbian Youth Organization), die plaats vinden in Tel Aviv, te boycotten. Met deze oproep is de kwestie van de rechten van Palestijnse queers en de gevolgen van de bezetting daarop in tientallen HLBT-organisaties een discussiepunt geworden.

Met tien jaar van activisme hebben we onszelf bewezen als deel van de samenleving en laten zien dat we een specifiek bijdrage kunnen leveren. Onze opvattingen over seksualiteit en identiteit zijn nieuw in de Palestijnse samenleving en trekken de aandacht. Tegenwoordig komen ook hetero’s naar onze activiteiten omdat ze zich daar vrijer kunnen voelen. Waar ik het meest trots op ben is dat we een levendige beweging en een ruimte voor Palestijnse queers gecreëerd hebben.’ 

Sinds de affaire DSK heeft ook de reguliere pers deze realiteit opgepikt en onthullen zij de risico’s die duizenden werkneemsters lopen. Zo was er de kwestie van het jonge kamermeisje uit Guinee die vertelde hoe zij het slachtoffer werd van het seksuele geweld van een official uit Qatar, lid van de entourage van de prins van dit golfstaatje. Dit gebeurde op 27 juli in het hotel Park Hyatt hotel, in de chique buurt Paris-Vendôme. Haar klacht bleef zonder gevolg. Dat honderden kamermeisjes toen DSK werd voorgeleid hun solidariteit toonden met Nafissatou Diallo (de jonge vrouw uit Guinee die DSK aanklaagde) is niet voor niets.

Ook in het geval van DSK geldt het principe ‘onschuldig tot bewezen schuldig’ en ook politici hebben het recht op een privé leven. Je bent vrij om met je seksualiteit te doen wat je wil en met de instemming van volwassen partners je eigen keuzes te maken. Dit is ook de inzet van de advocaten van DSK die zeiden dat er sprake was van vrijwillige, wederzijdse instemming. Zij proberen de indruk te wekken dat er sprake was van een politiek complot tegen de man die als presidentskandidaat van de Parti Socialiste allicht de meeste kans had gemaakt tegen president Sarkozy. Recent verklaarden de advocaten van DSK dat zij niet pogen de reputatie van de aanklaagster te ‘besmeuren’. Maar zoals de journalist Frédéric Ploquin op 15 juni opmerkte in het feministische tijdschrift Marianne is dit slechts omdat de privé detectives die de opdracht hadden het verleden van Diallo na te gaan, niks hebben kunnen vinden; ‘ondanks al het gewroet, het lastigvallen van buren, het volgen van familie, het beeld van Nafissatou Diallo als een Afrikaanse immigrante die overuren moet werken om te overleven in New York bleef overeind’. En Diallo moet ook nog zorgen voor een vijftien jaar oude dochter! Volgens kennissen is Diallo een zeer gelovige moslima. Het zijn allemaal feiten die de versie van DSK moeilijk te geloven maken.

Wat er op de veertiende mei precies gebeurde in een van de suites van hotel Sofitel in New York weten we niet. Maar wat feministes in Frankrijk en daarbuiten in woede heeft doen ontsteken is het ontbreken van enige belangstelling voor het veronderstelde slachtoffer. Dagenlang waren vrienden en vriendinnen van Strauss-Kahn in de media om hun onvoorwaardelijke steun te verklaren aan deze man die ‘boven alle verdenking’ zou staan. Was dat omdat hij toen nog hoofd van Internationaal Monetair Fonds, en dus een machtig man, was? Sommige veroordeelden verder het ‘felle karakter’ van het Amerikaanse rechtssysteem of klaagden dat ‘de media’ DSK ‘kapot maakten’. Op 16 juni verklaarde J. Lang, de voormalige minister van cultuur onder Mitterrand, dat men rustig moest blijven want ‘er was niemand omgekomen’. De journalist Jean-François Khan, van de publieke radiozender France-Culture, sprak van een ‘troussage de domestique’, een archaïsch eufemisme voor een seksuele relatie met huishoudelijk personeel; ‘het is niet in orde maar…’. Deze twee zijn bijgedraaid en betreuren het nu ‘verkeerd begrepen te zijn’. Dan is er nog Ségolène Royal, presidentskandidate voor de PS in 2007, die journalisten op het hart drukte om vooral aan ‘de mens’ Strauss-Kahn te denken. Al deze mensen hadden geen woord over voor het veronderstelde slachtoffer. Juist dit bracht feministes in Frankrijk in beweging.

Twee feministische collectieven, Les barbes (de snorren) en Osez le féminisme (Waag het feminisme) lanceerden op 21 mei een oproep: Sexisme: ils se lâchent, les femmes trinquent (‘Seksisme: mannen laten zich gaan, vrouwen betalen het gelag’). Binnen enkele dagen tekenden 30.000 mensen. Een dag later vond er in het centrum van Parijs een manifestatie plaats, gesteund door verschillende politici en opiniemakers, tegen het seksisme in het dagelijks leven, de media en de politiek. Radio en pers konden dit protest niet negeren, te meer omdat enkele dagen eerder het nieuws kwam dat de rechtse minister van publieke diensten, Georges Tron, door twee voormalige werkneemsters van het stadhuis waar hij toen burgemeester was werd beschuldigd van aanranding en verkrachting. Hij nam snel ontslag ‘om zichzelf te kunnen verdedigen’.

Wat is er nu, na al deze schandalen, veranderd? Volgens veel feministes, verschillende dingen. Ten eerste begonnen vrouwen zich publiekelijk uit te spreken over ervaringen die jarenlang verborgen waren en waar zij niet over durfden te spreken. Emmanuelle Piet, van het feministische ‘collectief tegen verkrachtingen’ vertelde in een interview in de krant Le Monde op 9 juni dat hun hulplijn nu tussen de 20 en 30 procent vaker gebeld wordt. Verder hebben activistes ook de verwarring aangevallen die de aangeklaagden creëren door verleiding, die plaatsvindt met wederzijdse instemming, over een kam te scheren met seksuele intimidatie, een daad van geweld en beperking.

In tegenstelling tot wat soms gedacht wordt vindt geweld tegen vrouwen in alle lagen van de bevolking plaats en is het verschijnsel niet beperkt tot probleemwijken. De Franse feministische beweging veroordeelde de kloof tussen de feministische retoriek van de regering Sarkozy enerzijds en de feiten van de strijd tegen vrouwenmishandeling anderzijds. De Franse wet op seksuele intimidatie loopt achter op Europese wetgeving. De wet uit 2010 – aangenomen onder druk van de feministische beweging en de linkse partijen – is uitgehold en er is onvoldoende geld beschikbaar om geweld tegen vrouwen te verhinderen en hulpverleners te trainen. Feministes blijven dus actie voeren en er zijn plannen voor een nationale betoging.

Nafissatou Diallo zou op verschillende punten gelogen hebben in haar aanklacht. Dat kan haar geloofwaardigheid sterk ondermijnen en de aanklager er mogelijkerwijs toe aan zetten van de zaak af te zien. Maar alle onthullingen over haar – over geld, over mogelijke witwaspraktijken – zeggen niks over de vraag of DSK haar nu wel of niet verkracht heeft die dag.

Diallo zou in ieder geval niet de enige in deze zaak zijn die gelogen heeft – in zijn eerste verhoor beweerde DSK dat er niks was gebeurd. Nu zeggen zijn advocaten dat Diallo zichzelf aanbood en kwaad werd toen DSK niet wilde betalen. Pas toen er onomstotelijk bewijs kwam dat er iets gebeurd was, DNA op Diallo’s kleding, veranderde hij zijn verhaal. Waarom zou gelieg van Diallo betekenen dat er niks gebeurd is terwijl leugens van DSK er niet toe zouden doen? Waarom die dubbele standaard?

Wat doet het ertoe dat Diallo geen engel is, misschien zelfs de wet overtreed? Ook mensen die de wet overtreden kunnen verkracht worden – het wordt voor hen alleen nog moeilijker om hun gelijk in de rechtszaal te halen. Diallo is een immigrante, met een laag loon en slechts dankzij een asielvisum in de Verenigde Staten. Gelooft er werkelijk iemand dat zij deel uitmaakt van een complot tegen een steenrijke, machtige man? DSK is aangeklaagd voor verkrachting en heeft het recht zich te verdedigen. Diallo heeft het recht om haar verhaal te doen in de rechtszaal – alleen daar kan besloten worden of DSK schuldig is of niet.

Vrouwen in Toronto organiseerden op 3 april dit jaar de eerste slutwalk, een mars om te protesteren tegen seksueel geweld en de manier waarop de verantwoordelijkheid daarvoor bij het slachtoffer wordt neergelegd. De organisatoren, Sonya Barnett en Heather Jarvis, hebben bewust besloten het beladen woord ‘slet’ te gebruiken. De term heeft een negatieve lading, maar door, als gelabelde groep, het label toe te eigenen, kan je de lading veranderen. Iets dergelijks deden homo’s met de labels ‘flikker’ en ‘pot’; het waren beledigingen, maar door woorden zelf te gebruiken veranderden ze in geuzennamen. Ook ‘geus’ was immers beledigend bedoeld. Een groep van ongeveer 3000 mensen, waarvan velen ‘provocerend’ gekleed, kwam op de eerste mars af, die daardoor een groot succes werd. Het fenomeen slutwalk verspreidde zich snel, en op 4 juni werd de eerste Nederlandse slutwalk gelopen, in Amsterdam.

Man stoer, vrouw hoer

Een slutwalk is te vergelijken met de heksennachten die eind jaren zeventig ontstonden: vrouwen gingen toen de straat om te protesteren tegen seksueel geweld. Hoewel de heksennachten veiligheid op straat ’s nachts als aanleiding hadden en slutwalks kleding, is het onderliggende probleem hetzelfde: vrouwen lopen een veel hoger risico om slachtoffer te worden van seksueel geweld dan mannen, en vaak wordt de schuld dan ook nog bij het slachtoffer neergelegd: ‘wat deed je daar dan ook, midden in de nacht?’, of, ‘ja, met zo’n jurkje vraag je er natuurlijk ook wel een beetje om.’ Die opmerkingen staan dan ook niet op zichzelf, op het gebied van seks en seksualiteit bestaat er nog steeds een dubbele moraal. Het waanidee is dat mannen hun lust, eenmaal opgewekt, maar nauwelijks kunnen beheersen, en dat een vrouw die daar aan ten prooi valt het zelf wel veroorzaakt zal hebben. Mannen zouden meer behoefte hebben aan seks, en eenmaal geil mag je eigenlijk nauwelijks nog van ze verwachten dat ze zich kunnen beheersen. Je mag er als vrouw kennelijk niet van uit gaan dat mannen hun poten thuishouden, en al helemaal niet als je ’s nachts alleen over straat loopt, of als je een jurkje aan hebt. Het is hetzelfde idiote principe als met de boerka: vrouwen worden verantwoordelijk gesteld voor het gedrag van mannen. Bloot of bedekt, het is nooit goed.

Verantwoordelijkheid

Het kan zijn dat ik naïef ben, maar ik denk eigenlijk dat mannen op zich redelijke en weldenkende wezens zijn. En dat ze dus ze prima in staat zijn zichzelf te beheersen, ook als ze midden in de nacht een schaars geklede vrouw zien. Een klein deel van de mannen pleegt daadwerkelijk seksuele misdrijven, maar de hele samenleving staat bol van vreemde ideeën over seks en gender. Tot een bepaalde hoogte wordt seksueel ongewenst gedrag normaal gevonden, denk bijvoorbeeld aan fluitende bouwvakkers. Op elke straathoek hangen reclames waarin vrouwen worden afgebeeld als lustobject. Seksisme en seksueel geweld worden afgedaan met de loze kreet ‘boys will be boys’, denk maar aan de zaak-DSK. Daders worden op deze manier niet verantwoordelijk gehouden voor hun eigen gedrag. Het argument van uitlokking gaat daarnaast om een andere reden niet op: niet seks is het doel van verkrachting, het gaat om het uitoefenen van macht. Onvrijwillige seks is extreem vernederend, en maakt de dader machtig. Een verkrachter geilt niet op korte rokjes, hij geilt op macht.

Door nadrukkelijk de beladen term ‘slet’ te gebruiken willen de organisatoren de discussie over verantwoordelijkheid en zelfbeschikking naar voren schuiven. Wie gaat er nou eigenlijk over wat vrouwen met hun lichaam doen – de vrouwen zelf of iemand anders? – en wie is er verantwoordelijk voor seksueel geweld: het slachtoffer of de dader? De organisatoren van de Amsterdamse slutwalk zien hun doel als ‘laten zien dat we ons niet meer laten veroordelen voor hoe we onze seksualiteit beleven, en ons daardoor onveilig laten voelen ‘en’ dat we ons seksleven in eigen hand nemen.’ De provocerende aanpak lijkt succesvol te zijn: de eerste Canadese slutwalk werd gevolgd door vele anderen, en er is veel aandacht van de media. Via internet en sociale media wordt informatie makkelijk en snel verspreid, wat waarschijnlijk een belangrijke verklaring is voor het succes van de slutwalks. Het probleem van seksueel geweld is niet nieuw, de protesten ertegen ook niet, maar het is hoopgevend dat zo veel mensen weer de straat op gaan om er iets tegen te doen.

www.slutwalk.nl, www.heksennacht.nl

Met zo weinig linkse en feministische denkkaders en discussie over dit onderwerp beschikbaar in de samenleving is het niet gemakkelijk om er een serieuze mening of discussie over te kunnen hebben. Neoliberale waterdragers, een volledig uitverkocht media-apparaat en antifeministische mannen zijn te goed vertegenwoordigd en hebben een hegemonie bereikt waardoor we sommige meningen haast niet meer kunnen denken.

Is er eigenlijk nog iemand tégen prostitutie tegenwoordig? Met al die hippe films en boeken –in wat je het middenklasse-callgirl genre kunt noemen – die subtiel en onsubtiel prostitutie ten hemel prijzen als het meest bevrijdende en /of glamoureuze wat je als vrouw maar kan doen en pooiers die vlot de media bespelen, lijkt het alsof iedereen het erover eens is: prostitutie is best wel leuk, romantisch, een eigen vrije keuze. In sommige Ladyfests (feministische bijeenkomsten met muziek en workshops) geven pooiers nu workshops over pornografie en prostitutie als bevrijdende vormen van seksualiteit. In plaats van beschouwd te worden als de uitbuiters van vrouwen, krijgen ze spreektijd op feministische plaatsen – hoe heeft de wereld zo kunnen veranderen?

En dan nu: de realiteit

Prostitutie is een van de meest verschrikkelijke, uitbuitende, dodelijke en vrouwenhatende systemen in deze wereld. Er is een hiërarchie van uitbuiting en dwang in prostitutie. Volgens cijfers van www.prostitutionresearch.com is aan de top van de sector ongeveer twee procent van het totaal aantal vrouwen werkzaam. Deze vrouwen krijgen snel veel geld van enkele mannen en kunnen binnen korte tijd stoppen of worden uitgekocht door een man die hen ondersteunt. Daaronder vinden we zo’n 38 procent die werkzaam is in de prostitutie als gevolg van geldnood en omdat prostitutie voor hen een optie werd gemaakt door een geschiedenis van seksueel misbruik, incest en dergelijke. En daaronder komt 60 procent van de vrouwen die het armst zijn, die enorm beperkte keuzes hebben in hun leven en vaak fysiek gedwongen worden tot prostitutie.

Het meest walgelijke aan het debat rond prostitutie is dat deze onderklasse van de meest uitgebuite prostituees bijna nooit aan het woord komt, hoewel zij de overgrote meerderheid van vrouwen in de prostitutie vormen. Vrouwen die door mensenhandel naar westerse landen zijn gebracht en worden opgesloten en/of fysiek bedreigd, kunnen helemaal niet aan het woord komen (tenzij achteraf als ze kunnen ontsnappen). Het is meestal de geprivilegieerde bovenste twee procent van de vrouwen die spreken of boeken schrijven.

Tegenwoordig gebruikt men vaak de term sekswerker om te spreken over prostituees. Er zijn ook pooiers die zich uitgeven voor sekswerker en op die manier het debat proberen te beïnvloeden – ze krijgen vaak een sympathiek luisterend oor want het zijn ‘mensen uit het beroep’, ‘prostituees die zelf aan het woord komen’, enzovoort. Het doet sterk denken aan managers die eigenlijk alleen maar bezig zijn om de aandeelhouders meer winst te bezorgen maar zich toch proberen voor te stellen als een werknememer als ieder ander.

De opkomst van de neoliberale globalisering heeft ook een impact gehad op prostitutie. Om maar enkele voorbeelden te geven: er is steeds meer ‘sekstoerisme’ waarbij mannen met geld naar andere landen reizen; de ecologische crisis draagt bij tot problemen van armoede en gedwongen verhuizing en heeft bijgedragen tot een enorme toename van prostitutie. De omstandigheden zijn verschrikkelijk, prostituees lopen extreem veel kans op verkrachting, soa’s, mishandeling en geweld, zowel door de pooiers als de klanten.

Studies geven verschillende cijfers, maar altijd blijkt dat een overgrote meerderheid van vrouwen (80–95 procent) dit beroep niet zou uitoefenen als zij een andere keuze hadden. Als prostituees gevraagd wordt of ze zouden willen dat hun dochters dit beroep uitoefenen, antwoorden ze allemaal nee. Er is een groot verband tussen seksueel misbruik op jonge leeftijd en prostitutie. Heel veel prostituees hebben last van een post-traumatische stressstoornis en andere geestelijke problemen, veroorzaakt of getriggerd door het werk dat ze moeten doen.

Bewuste manipulatie: de pooier

De groep van pooiers is divers en uit op maximale winst; daarvoor kiezen ze op zeer rationele wijze de methoden die nodig zijn om dat doel te bereiken. Ook pornografie past netjes in het plaatje: op die manier kunnen pooiers de vrouwen die ze gebruiken niet slechts enkele keren verkopen maar tienduizenden keren. Prostituees worden vaak gefilmd waardoor hun pooiers nog meer winst kunnen realiseren, langs de andere kant is pornografie steeds gewelddadiger geworden en vragen klanten – die meestal ook naar pornografie kijken – van prostituees steeds meer om extreme, lichaamsbeschadigende seksuele handelingen.

Joe Parker stelt in How prostitution works, dat veel mensen zich vaak geen echte voorstelling kunnen maken van hoe pooiers werken. Die realiteit is zonder twijfel gruwelijk: hoe pooiers zich organiseren, hoe ze vrouwen zoeken die bijvoorbeeld al zware ervaringen hebben gehad in hun jeugd, seksueel misbruik, geestelijke problemen, etc. Hoe ze vrouwen breken en voorbereiden op prostitutie. Het is een vrij ontnuchterende kijk voor mensen die nog geloven in de glamour die de media ons voorspiegelen. Het is noodzakelijk om de discussies over ‘vrije keuze’ in hedendaagse linkse en feministische kringen te verbinden met deze realiteit.

In enkele landen, zoals in Nederland, heeft men gepoogd de omstandigheden voor prostituees te verbeteren door een verregaande legalisering. Ondertussen is duidelijk dat dit beleid gefaald heeft. Pooiers en klanten hebben geprofiteerd van deze legalisering. Pooiers werden plots zakenlui als een ander. Hun vermogen om winst te maken schoot de hoogte in, omdat ze nu meer dan vroeger legaal konden werken. Achteloos verklaart een pooier in de documentaire Not For Sale dat zijn doel is om 500 bordelen te openen. Zonder een enkele kritische noot wordt in de zelfverklaarde Belgische ‘kwaliteitskrant’ De Morgen bordeeluitbater Theo Heuft voorgesteld als een sympathieke zakenman.

Een belangrijk probleem is dat we te weinig naar de rol van de klant kijken in het voortbestaan van dit systeem. Klanten zijn mensen die hun eigen plezier als absoluut belangrijk stellen en de wensen van de prostituees volkomen negeren. Om naar bordelen te gaan, wetende dat de meeste vrouwen daar gedwongen of toch zwaar tegen hun zin werken, vereist een extreme verdringing. Maar de hedendaagse ideologie van de vrije keuze maakt dit verdringen gemakkelijker, net als het feit dat het beroep in sommige landen legaal is – als de overheid het ook erkent, wat kan er dan nog mis zijn? En veel boeken en films zeggen dat prostituees een luxeleventje leiden en er zelf voor kiezen, niets aan de hand dus…

Karina Schaapman beschrijft in Hoerenlopen is niet normaal overtuigend het falen van het Nederlandse beleid. Het is duidelijk dat een andere aanpak nodig is.

Individualisme

Prostitutie is geen baan als alle andere. Mensen die denken dat dit wel zo is, zijn mensen die de problemen in die industrie niet hebben gezien, die niet de lijken en de gewonden hebben kunnen tellen, de dwang en de vrouwen die gebroken, gemanipuleerd en ‘klaargemaakt’ zijn door pooiers. Het is veel gemakkelijker om jezelf iets wijs te maken, te geloven in een wereld waarin vrouwen er zelf voor kiezen, voor een manier om een beetje edgy en empowered om te gaan met hun seksualiteit, dan te moeten geloven in een wereld waarin honderdduizenden vrouwen door allerlei omstandigheden gedwongen worden of hun keuzes gereduceerd zien en zo in de prostitutie terecht komen.

Natuurlijk kiezen mensen soms voor prostitutie. Dat is nogal logisch: als je van bepaalde groepen van de wereldbevolking hun keuzes inperkt, hun identiteiten kneedt en hen ondergeschikt maakt via allerlei vormen van onderdrukking – ja, dan zullen heel wat vrouwen de keuze maken om in de prostitutie te stappen. Of ze die keuze ook zouden maken in een wereld waarin er geen economische noodzaak of dwang zou zijn, een wereld waarin vrouwen niet als minderwaardig behandeld werden en minder keuzes hebben in het werk dat ze kunnen doen, dat is iets anders.

Het is zeer pijnlijk om te zien dat de neoliberale ideologie die ons omringt ook de geesten van linkse en feministische mensen binnendringt. We trappen in de valkuil te geloven dat individuen, vrij van de impact van allerlei sociale krachten, volledig vrij zijn hun leven te leiden, dat ze vrije keuzes maken, niet gehinderd door structurele barrières. Op die manier ontstaat een karikatuur van de realiteit: mensen bestaan niet zomaar als individu los van elkaar. Allerlei sociale mechanismen werken in op mensen en beïnvloeden hen en daardoor komen sommigen bijvoorbeeld vaker dan andere terecht in bepaalde beroepen.

Het neoliberale idee van individuele vrijheid wordt gebruikt als stok om massabewegingen en kritische analyses op groepsniveau mee te slaan. Die kunnen niet meer, dat denken is ‘uit de tijd’, het wordt niet meer aanvaard. Door die ideologische omkering zijn feministes die kritisch staan tegenover bepaalde praktijken – of dat nu het huwelijk is of carrièrefeminisme of pornoficatie – beschuldigd van censuur en het inperken van de vrijheid van vrouwen. De bankiers, pooiers en pornomakers daarentegen zijn plots degenen die die meest individuele expressie helpen mogelijk maken

Feministische blik

Wat maakt de uitbuiting in prostitutie eigenlijk anders dan de uitbuiting die mensen verduren door bijvoorbeeld werk bij een bank of een hamburgermultinational? Vanuit een links perspectief hoeven we niet te doen alsof dat allemaal hetzelfde is: er is een belangrijk verschil tussen het verkopen van je arbeidskracht en het verkopen van je lichaam. Dit laatste maakt prostitutie eerder een vorm van slavernij dan van ‘gewone’ loonarbeid.

Van de andere kant zou je prostitutie als een zeer normaal verschijnsel kunnen beschouwen binnen het kapitalisme. Steeds meer wordt alles tot koopwaar gemaakt en uiteindelijk betekent dit dat alles een product kan zijn dat gekocht en verkocht kan worden. Eigenlijk is

prostitutie de meest ‘normale’ vorm van seks volgens kapitalistische criteria. Als linkse mensen moeten we beseffen dat dit niet iets is om te vieren maar iets dat we moeten bestrijden.

Gedwongen seks is geen seks maar verkrachting. Alle vormen van dwang tellen hierbij mee: rechtstreekse fysieke dwang, dwang door de dreiging met geweld, economische dwang en allerlei subtiele sociale mechanismen. Feministes werken aan een bevrijdende kijk op seksualiteit en zien gedwongen vormen van ‘seks’ als hindernissen voor echte seksuele bevrijding.

Prostitutie is een fenomeen waarin twee onderdrukkingen op een unieke manier samenkomen: economische onderdrukking, die de meeste mensen in het kapitalistische systeem ondervinden, en de onderdrukking op basis van sekse / seksualiteit, die vrouwen treft. Het is geen toeval dat het overwegend vrouwen zijn die in de prostitutie terechtkomen en de mannen die in de prostitutie te vinden zijn vaak uit lagere sociale klassen of andere zwakke posities komen.

Het is tevens zo dat prostituees vaak ook nog mishandeld worden door de politie. Veel mensen zijn daarom voorstander van een systeem waarbij de vrouwen legaal hun werk kunnen doen. Tezelfdertijd, zoals in het Zweedse model, kunnen we voorstander zijn van criminalisering van de klant annex uitbuiter. Feministes zijn voor de bevrijding van alle vrouwen. Maar dat wil niet zeggen dat we niet tegen pooiers, klanten of prostitutie als systeem kunnen zijn. Prostitutie als geheel is een systeem dat mee de onderdrukking van vrouwen in stand houdt.

Als links moeten we verzet bieden tegen een systeem waarin uitbuiting goedgepraat wordt als een vorm van werk, waarin een bepaalde groep verhandeld kan worden, waarin uitbuiting met allerlei neoliberale excuses toegedekt wordt. Wetten die het kopen van seks, het uitbuiten van prostituees dus, criminaliseren geven op zijn minst een signaal dat het bestaan van dit systeem niet acceptabel is. Educatie is een ander belangrijk element in een strategie voor een wereld zonder prostitutie. Het aanpakken van vrouwenhandel, onrechtvaardige economische structuren en seksistische systemen in onze wereld zijn noodzakelijk om echt een einde aan prostitutie te kunnen maken. Prostitutie als geheel, als systeem, geeft een krachtig signaal naar de buitenwereld, namelijk dat het aanvaardbaar is dat er een kaste van vrouwen bestaat die verhandeld en verkocht kunnen worden voor het gebruik en het plezier van mannen. Dit systeem moet verdwijnen willen we ooit in een wereld kunnen leven zonder geweld, zonder uitbuiting en zonder vrouwenhaat. 

Waarschijnlijk aangemoedigd door dit succes, probeert religieus rechts nu een tweede slag te slaan: er moet een einde komen aan de achterstelling van hetero’s op scholen in Texas. Elke publieke school met een vereniging voor studenten met een ‘alternatieve seksualiteit’ moet vergelijkbare faciliteiten bieden om ‘traditionele normen’ als heteroseksualiteit en het (heteroseksuele) huwelijk te promoten. De officiële motivatie is dat er zo een einde komt aan de zogenaamde achterstelling waar hetero’s nu onder zouden leiden. Maar de Jonge Republikeinen, een van de drijvende krachten achter het voorstel, zijn er eerlijk over dat ze een andere agenda hebben; door scholen met een organisatie voor niet-heteroseksuele studenten te dwingen er ook een voor hetero’s op te zetten – ook al zullen maar weinig mensen moeite hebben hetero’s te ontmoeten – worden ze op kosten gedreven.

De Jonge Republikeinen hopen zo een einde te maken aan studentenverenigingen van niet-hetero’s. Volgens hun vicevoorzitter Tony McDonald is het schandalig dat dergelijke verenigingen ‘mensen die zichzelf als homoseksueel beschouwen aanmoedigen dat blijven te doen’ en zouden ‘de belastingbetalers van Texas daar niet voor hoeven te betalen’. Blijkbaar denkt McDonald niet alleen dat Texaanse homo’s worden voorgetrokken maar dat ze zelfs geen belasting hoeven te betalen.

Ook in het geval van DSK geldt het principe ‘onschuldig tot bewezen schuldig’ en ook politici hebben het recht op een privé leven. Je bent vrij om met je seksualiteit te doen wat je wil en met de instemming van volwassen partners je eigen keuzes te maken. Dit is ook de inzet van de advocaten van DSK die zeiden dat er sprake was van vrijwillige, wederzijdse instemming. Zij proberen de indruk te wekken dat er sprake was van een politiek complot tegen de man die als presidentskandidaat van de Parti Socialiste allicht de meeste kans had gemaakt tegen president Sarkozy. Recent verklaarden de advocaten van DSK dat zij niet pogen de reputatie van de aanklaagster te ‘besmeuren’. Maar zoals de journalist Frédéric Ploquin op 15 juni opmerkte in het feministische tijdschrift Marianne is dit slechts omdat de privé detectives die de opdracht hadden het verleden van Diallo na te gaan, niks hebben kunnen vinden; ‘ondanks al het gewroet, het lastigvallen van buren, het volgen van familie, het beeld van Nafissatou Diallo als een Afrikaanse immigrante die overuren moet werken om te overleven in New York bleef overeind’. En Diallo moet ook nog zorgen voor een vijftien jaar oude dochter! Volgens kennissen is Diallo een zeer gelovige moslima. Het zijn allemaal feiten die de versie van DSK moeilijk te geloven maken.

Wat er op de veertiende mei precies gebeurde in een van de suites van hotel Sofitel in New York weten we niet. Maar wat feministes in Frankrijk en daarbuiten in woede heeft doen ontsteken is het ontbreken van enige belangstelling voor het veronderstelde slachtoffer. Dagenlang waren vrienden en vriendinnen van Strauss-Kahn in de media om hun onvoorwaardelijke steun te verklaren aan deze man die ‘boven alle verdenking’ zou staan. Was dat omdat hij toen nog hoofd van Internationaal Monetair Fonds, en dus een machtig man, was? Sommige veroordeelden verder het ‘felle karakter’ van het Amerikaanse rechtssysteem of klaagden dat ‘de media’ DSK ‘kapot maakten’. Op 16 juni verklaarde J. Lang, de voormalige minister van cultuur onder Mitterrand, dat men rustig moest blijven want ‘er was niemand omgekomen’. De journalist Jean-François Khan, van de publieke radiozender France-Culture, sprak van een ‘troussage de domestique’, een archaïsch eufemisme voor een seksuele relatie met huishoudelijk personeel; ‘het is niet in orde maar…’. Deze twee zijn bijgedraaid en betreuren het nu ‘verkeerd begrepen te zijn’. Dan is er nog Ségolène Royal, presidentskandidate voor de PS in 2007, die journalisten op het hart drukte om vooral aan ‘de mens’ Strauss-Kahn te denken. Al deze mensen hadden geen woord over voor het veronderstelde slachtoffer. Juist dit bracht feministes in Frankrijk in beweging.

Twee feministische collectieven, Les barbes (de snorren) en Osez le féminisme (Waag het feminisme) lanceerden op 21 mei een oproep: Sexisme: ils se lâchent, les femmes trinquent (‘Seksisme: mannen laten zich gaan, vrouwen betalen het gelag’). Binnen enkele dagen tekenden 30.000 mensen. Een dag later vond er in het centrum van Parijs een manifestatie plaats, gesteund door verschillende politici en opiniemakers, tegen het seksisme in het dagelijks leven, de media en de politiek. Radio en pers konden dit protest niet negeren, te meer omdat enkele dagen eerder het nieuws kwam dat de rechtse minister van publieke diensten, Georges Tron, door twee voormalige werkneemsters van het stadhuis waar hij toen burgemeester was werd beschuldigd van aanranding en verkrachting. Hij nam snel ontslag ‘om zichzelf te kunnen verdedigen’.

Wat is er nu, na al deze schandalen, veranderd? Volgens veel feministes, verschillende dingen. Ten eerste, begonnen vrouwen zich publiekelijk uit te spreken over ervaringen die jarenlang verborgen waren en waar zij niet over durfden te spreken. Emmanuelle Piet, van het feministische ‘collectief tegen verkrachtingen’ vertelde in een interview in de krant Le Monde op 9 juni dat hun hulplijn nu tussen de 20 en 30 procent vaker gebeld wordt. Verder hebben activistes ook de verwarring aangevallen die de aangeklaagden creëren door verleiding, die plaatsvindt met wederzijdse instemming, over een kam te scheren met seksuele intimidatie, een daad van geweld en beperking.

In tegenstelling tot wat soms gedacht wordt vindt geweld tegen vrouwen in alle lagen van de bevolking plaats en is het verschijnsel niet beperkt tot probleemwijken. De Franse feministische beweging veroordeelde de kloof tussen de feministische retoriek van de regering Sarkozy enerzijds en de feiten van de strijd tegen vrouwenmishandeling anderzijds. De Franse wet op seksuele intimidatie loopt achter op Europese wetgeving. De wet uit 2010 – aangenomen onder druk van de feministische beweging en de linkse partijen – is uitgehold en er is onvoldoende geld beschikbaar om geweld tegen vrouwen te verhinderen en hulpverleners te trainen. Feministes blijven dus actie voeren en er zijn plannen voor een nationale betoging.

Josette Trat is samensteller van ‘Cahiers du féminisme, dans le tourbillon du féminisme et de la lutte des classes’ (uitgever Syllepse), over het socialistisch-feministische tijdschrift Cahiers du féminisme.

Nafissatou Diallo zou op verschillende punten gelogen hebben in haar aanklacht. Dat kan haar geloofwaardigheid sterk ondermijnen en de aanklager er mogelijkerwijs toe aan zetten van de zaak af te zien. Maar alle onthullingen over haar – over geld, over mogelijke witwaspraktijken – zeggen niks over de vraag of DSK haar nu wel of niet verkracht heeft die dag.

Diallo zou in ieder geval niet de enige in deze zaak zijn die gelogen heeft – in zijn eerste verhoor beweerde DSK dat er niks was gebeurd. Nu zeggen zijn advocaten dat Diallo zichzelf aanbood en kwaad werd toen DSK niet wilde betalen. Pas toen er onomstotelijk bewijs kwam dat er iets gebeurd was, DNA op Diallo’s kleding, veranderde hij zijn verhaal. Waarom zou gelieg van Diallo betekenen dat er niks gebeurd is terwijl leugens van DSK er niet toe zouden doen? Waarom die dubbele standaard?

Wat doet het ertoe dat Diallo geen engel is, misschien zelfs de wet overtreed? Ook mensen die de wet overtreden kunnen verkracht worden – het wordt voor hen alleen nog moeilijker om hun gelijk in de rechtszaal te halen. Diallo is een immigrante, met een laag loon en slechts dankzij een asielvisum in de Verenigde Staten. Gelooft er werkelijk iemand dat zij deel uitmaakt van een complot tegen een steenrijke, machtige man? DSK is aangeklaagd voor verkrachting en heeft het recht zich te verdedigen. Diallo heeft het recht om haar verhaal te doen in de rechtszaal – alleen daar kan besloten worden of DSK schuldig is of niet.

Een deel, het zogenaamde A-segment, kan zelfs volgens Schippers niet vermarkt worden. Het gaat dan om bijvoorbeeld eerste hulp en top klinische zorg. Schippers voert een stoet argumenten aan voor marktwerking in de zorg: deze zou de zorg beter maken, de klant zou koning worden en er zou op prijs geconcurreerd worden waardoor de kosten van de zorg beperkt zouden worden. Verder lopen de kosten voor gezondheidszorg op omdat de Nederlandse bevolking ouder wordt, waardoor een groter beroep op de zorg wordt gedaan. Daarnaast kunnen we door technologische vooruitgang veel meer ziektes en aandoeningen behandelen. Dit is goed voor de zorg maar deze behandelingen  kosten ook veel geld. Marktwerking zou dus nodig zijn om deze oplopende kosten te beteugelen.

Om duidelijk te krijgen hoeveel een behandeling nou daadwerkelijk kost werden in 2005 Diagnose Behandelcombinaties (DBC’s) ingevoerd in de ziekenhuiszorg. In een DBC wordt elke stap in de behandeling van de patiënt beschreven. Vervolgens zouden ziekenhuizen met zorgverzekeraars gaan onderhandelen over de prijs die de zorgverzekeraar zou betalen voor een DBC. Om een betere prijs te krijgen voor een DBC zouden ziekenhuizen als vanzelf betere kwaliteit gaan bieden. Er zijn al maar liefst 33.000 DBC’s. Van een deel van de behandelingen in de ziekenhuiszorg werden de vaste tarieven losgelaten en moesten de ziekenhuizen met zorgverzekeraars gaan onderhandelen over de prijzen.

In de jaren daarna werden steeds grotere stukjes van de ziekenhuiszorg vrijgemaakt voor marktwerking, met als voorlopige laatste stap de uitbreiding van vrije prijzen naar 70 procent van de ziekenhuiszorg. Voorlopig, want inmiddels heeft de Nederlandse Zorgautoriteit (de toezichthouder en marktmeester in de zorg) geadviseerd om naar 85 procent marktwerking te gaan. Als criteria voor het vrijgeven van de prijzen stelt de NZa dat de zorg in herkenbare en vergelijkbare zorgproducten (DBC’s) gedefinieerd moet zijn, zodat verzekeraars en aanbieders over een prijs kunnen onderhandelen. Daarnaast moet de markt voor deze producten in evenwicht zijn zodat een zorgaanbieder geen onredelijke prijs kan bedingen. De NZA stelt dat alleen hele complexe ingrepen zoals transplantaties, hartoperaties en dergelijke niet voor marktwerking in aanmerking kunnen komen.

Nadelen

Maar sinds de invoering van marktwerking in 2005 is de zorg niet verbeterd. De kosten van de ziekenhuiszorg stijgen harder dan ooit te voren. In 2008 en 2009 groeiden de uitgaven voor ziekenhuiszorg met zeven procent; in de jaren daarvoor was dat vijf procent. De salarissen van medische specialisten stegen enorm door de marktwerking. De bureaucratie nam toe omdat over alle DBC’s onderhandeld moet worden en alles geregistreerd moet worden om verantwoord te kunnen worden naar de zorgverzekeraars. Uit een inventarisatie van de door ziekenhuizen zelf aangedragen wachtlijstcijfers door het wetenschappelijk bureau van de SP blijkt dat over het algemeen de wachtlijsten sinds de marktwerking zijn gegroeid.

En er kleven nog meer nadelen aan marktwerking in de zorg. Ten eerste zijn de DBC’s zelf problematisch in de dagelijkse praktijk van de gezondheidszorg. Het idee achter DBC’s is dat elke behandeling één prijskaartje heeft. Het probleem met gezondheidszorg is echter dat geen enkele patiënt dezelfde is. Bijvoorbeeld voor de behandeling van een gebroken been bestaan verschillende DBC’s. Van tevoren weet de arts niet altijd hoe het herstel van de breuk gaat verlopen. Loopt alles voorspoedig, dan is de patiënt snel uitbehandeld en is het dus een ‘goedkope’ behandeling geweest. Loopt het minder voorspoedig en is er verdere behandeling nodig, dan wordt het vanzelf een ‘dure’ behandeling. Maar welke DBC had de arts nu voorafgaande aan de behandeling moeten openen: de goedkope of de dure? Wanneer een arts het niet zeker weet zal deze het ziekenhuis niet in de vingers willen snijden en kiezen voor de duurdere DBC.

Cherry-picking

Ten tweede dreigt er gevaar voor de kwaliteit van de zorg. Gezondheidszorg is te verdelen in winstgevende zorg en verliesgevende zorg. Staaroperaties, knie- en heupoperaties en amandeloperaties vallen onder de noemer winstgevend, simpelweg omdat ze veel moeten worden uitgevoerd. Verliesgevend is de hoogwaardige zorg, bijvoorbeeld het behandelen van zeldzame ziektes. Wanneer ziekenhuizen zich onder druk van investeerders die winst willen zien zich gaan richten op zorg die veel opbrengt, dreigt de verliesgevende zorg in het verdomhoekje terecht te komen. Dat deze dreiging reëel is blijkt uit de operaties die private klinieken in Nederland uitvoeren. Er zijn oogklinieken, diagnostische centra en privéklinieken voor orthopedie. Privéklinieken voor verliesgevende ziektes zijn niet te vinden, omdat aan die ziektes geen winst te behalen valt.

Tegelijkertijd bestaat de neiging naar overbehandeling en overconsumptie. Sinds de invoering van de marktwerking in de ziekenhuiszorg is bijvoorbeeld het aantal amandeloperaties per jaar met 33 procent gestegen. Dat is deels terug te voeren op het wegwerken van wachtlijsten maar bij een ander deel kun je je afvragen of de operatie ook echt nodig was. Maar amandeloperaties zijn wel erg lucratief voor ziekenhuizen.

Ook tweedeling ligt op de loer. De kans bestaat dat duurdere, meer luxe ziekenhuizen je straks sneller kunnen behandelen. Erg leuk als je het kan betalen, maar wat voor zorg blijft er over voor je als je dat niet kunt? Het verschil in luxe en basiszorg kan grote gevolgen hebben. Personeel zal liever willen werken in luxe ziekenhuizen waar ze de tijd en middelen hebben om menswaardige zorg te kunnen verlenen dan in ziekenhuizen waar aan alles een tekort is. Maar met een tekort aan personeel in de toekomst, zullen er schrijnende situaties ontstaan in de basiszorg.

Patient of consument?

In 2006 werd de nieuwe zorgverzekeringswet ingevoerd. Zorgverzekeraars kregen een regiefunctie en het idee van een ‘zorgconsument’ die zelfstandig keuzes maakt werd geboren. Steeds meer lijkt echter dat de zorgverzekeraar de keuze van de ‘consument’ dicteert. Zo bepaalt de zorgverzekeraar waar een patiënt behandeld wordt. Zo komt het voor dat een mevrouw met staar in beide ogen eerst aan het linkeroog geopereerd wordt. Ze gaat daarvoor naar het ziekenhuis in Goes en de staar wordt door middel van laser verholpen. Twee weken later wordt het rechteroog behandeld en moet ze naar het ziekenhuis in Vlissingen en wordt er een kunstlens geplaatst. De gevolgen van marktwerking in de thuiszorg zijn onderhand duidelijk. In 2007 werd de Wet Maatschappelijke Ondersteuning ingevoerd met als voornaamste gevolg dat de thuiszorg werd aanbesteed. Er werd onder de kostprijs aanbesteed, thuiszorginstellingen kwamen in de financiële problemen en duizenden thuiszorgmedewerkers verloren hun baan. Mensen die afhankelijk waren van de thuiszorg kregen steeds andere hulpen. Zorgverleners én clienten zijn de dupe van deze ontwikkeling geworden. In 2008 werd geestelijke gezondheidszorg tot een jaar losgekoppeld van de zogenaamde langdurige GGZ. Ook daar werd marktwerking ingevoerd en DBC’s. En ook daar financiële problemen en een enorme toename van de bureaucratie.

Kortom, marktwerking past niet in de zorg. Marktwerking in de zorg heeft niet geleid tot beperking van de kosten. Marktwerking in de zorg heeft niet geleid tot het oplossen van de wachtlijsten in de zorg. Marktwerking leidt wel tot overconsumptie van winstgevende behandelingen en tot verdringing van dure, maar noodzakelijke behandelingen.