Op Times Square in New York verkondigde een enorme en zeer dure videoboodschap dat ‘menselijke overbevolking’ tot de uitsterving van diersoorten leidt. In de drukste metrostations van London verkondigden elektronische posters dat zeven miljard mensen niet ecologisch duurzaam zijn. In 1968 schreef Paul Ehrich in zijn bestseller The Population Bomb dat overbevolking betekende dat de slag om de wereldbevolking te voeden voorbij was en de jaren zeventig een decennium van wereldwijde hongersnood en alsmaar stijgende sterftecijfers zou zijn. Er klopte niks van zijn voorspellingen, maar vier decennia later gebruiken mensen nog steeds zijn slagzin – ‘te veel mensen’ – om ecologische problemen te verklaren.

Maar de meerderheid van de zeven miljard is geen bedreiging voor het ecosysteem. De meeste mensen kappen geen bossen, roeien geen bedreigde diersoorten uit, vervuilen de rivieren en oceanen niet en produceren nauwelijks broeikasgassen. Zelfs in de rijke landen van het wereldwijde Noorden worden de meeste ecologische problemen niet veroorzaakt door individuen of huishoudens maar door mijnbouw, fabrieken en energiecentrales die gerund worden door bedrijven die meer interesse hebben voor winstcijfers dan voor het overleven van de menselijke soort.

Hoe groot of klein de bevolking van de Verenigde Staten ook geweest zou zijn, BP had in 2010 de Golf van Mexico toch wel vervuild. Een daling van geboortecijfers zal geen einde maken aan de oliewinning uit Canadees asfaltzand. Vrije toegang tot anticonceptiemiddelen en de mogelijkheid om gezinsgroei te plannen zouden de rechten van iedereen moeten zijn – maar dit zou geen verschil hebben gemaakt voor de vernieling door Shell van de ecosystemen in de delta van de Niger of de onbeschrijflijke schade die Chevron toebracht aan de regenwouden in Ecuador.

Terwijl een deel van de milieubeweging zich drukt maakte om de zeven miljard, identificeerde de Occupy beweging de werkelijke bron van de verwoesting van het ecosysteem: de één procent, het handjevol miljonairs en miljardairs die samen meer bezitten, meer consumeren, meer controleren en meer vernietigen dan de de rest van de wereld tezamen.

De echte vervuilers
In de Verenigde Staten bezit de rijkste een procent van de bevolking de meerderheid van alle aandelen en effecten. Dit geeft hen een absolute controle over de bedrijven die verantwoordelijk zijn voor de meeste schade aan het milieu. Volgens een recent rapport dat het Britse adviesbureau Trucos opstelde voor de Verenigde Naties zijn niet meer dan 3000 ondernemingen verantwoordelijk voor 2,15 biljoen dollar aan schade aan het milieu per jaar. Dat cijfer is schandalig genoeg – er zijn slechts zes landen met een Bruto Nationaal Product hoger dan 2,15 biljoen dollar – maar de werkelijke schade is nog veel groter. Kosten die het gevolg zijn van ‘processen met potentieel grote gevolgen als visserij of de ineenstorting van een ecosysteem’ en de ‘externe kosten die het gevolg zijn van het gebruik en het wegwerpen van producten en het gebruik door bedrijven van andere natuurlijke hulpbronnen en de uitstoot van afval verder in de productieketen of door leveranciers’ worden niet meegerekend.

In het geval van oliebedrijven bijvoorbeeld, vallen ‘normale procedures’ onder de berekening maar doden en vernieling als gevolg van klimaatverandering niet. Net zomin worden de gevolgen van het wereldwijde gebruik van hun producten en de miljarden die het kost om olievlekken op te ruimen meegerekend. Elk jaar richten deze bedrijven voor veel meer 2,15 biljoen dollar schade aan.

Dezelfde kleine groep die deze bedrijven controleert, controleert en vormt de overheid die zogenaamd deze vernietigende bedrijven aan banden zou moeten leggen. Elke Amerikaanse president sinds Eisenhower, en 46 procent van het huidige Congres en 54 van de 100 senatoren, zijn miljonair. De Amerikaanse regering controleert het Amerikaanse leger, de grootste verbruiker van olie ter wereld en een van de grootste veroorzakers van uitstoot van broeikasgassen. Militaire operaties produceren meer giftig afval dan de vijf grootste chemische bedrijven samen. Meer dan tien procent van het ongecontroleerde, niet verwerkte giftige afval in de VS is te vinden op militair terrein.

Mensen die denken dat het vertragen van de bevolkingsgroei de aftakeling van het milieu zal stoppen of vertragen negeren dit soort directe bedreigingen voor het leven op onze planeet. Bedrijven en legers vervuilen de wereld en vernietigen ecosystemen niet omdat er teveel mensen zijn maar omdat het winstgevend is. Ook als het geboortecijfer in Irak of Afghanistan nul zou zijn, zou het Amerikaanse leger geen druppel olie minder gebruiken. Ook als elk Afrikaans land een een-kind-beleid zou invoeren, zouden energiebedrijven in de VS, China en elders kolen blijven stoken en ons steeds dichter naar een klimaatramp drijven.

Een limiet aan groei?
Vaak wordt critici van het idee dat overbevolking de oorzaak van de schade aan het milieu is, verweten te denken dat er helemaal geen beperking bestaan voor groei. Wat ons betreft is dat gewoon niet waar. Wat we wel zeggen is dat in een wereld die in ecologisch opzicht rationeel is en waarin sociale rechtvaardigheid bestaat, grote families niet langer voor honderden miljoenen een economische noodzaak zullen zijn. In zo’n wereld zou de bevolkingsgroei afnemen. In de woorden van de feministische en ecologische activiste Betsy Hartmann is ‘het beste bevolkingsbeleid ons te richten op het verbeteren van alle aspecten van het menselijke welzijn. Draag zorg voor de bevolking en de bevolkingsgroei zal afnemen’.

De wereld wordt geconfronteerd met een veelvormige ecologische crisis, we moeten snel en doortastend handelen – maar dit kunnen we niet zolang we niet beseffen wat de oorzaak van deze crisis is. Als we een onjuiste diagnose maken, verkwisten we in het beste geval kostbare tijd aan oplossingen die niet werken, in het slechtste geval maken we de crisis nog erger.

Het idee dat overbevolking het probleem is, misleidt de energie en aandacht van toegewijde activisten naar campagnes die geen enkele tastbaar effect zullen hebben. Tegelijkertijd bemoeilijkt het de pogingen om een daadwerkelijk effectieve, wereldwijde milieubeweging op te bouwen. Het overbevolkingsargument geeft de mensen in de arme landen van het Zuiden met de hoogste bevolkingsgroei, de eerste slachtoffers van de ecologische crisis, de schuld voor problemen die zij niet veroorzaakt hebben.

Ten slotte negeert deze manier van denken de enorm schadelijke rol van een irrationeel economisch en sociaal systeem dat niet anders kan dan verspilling en verwoesting voort te brengen. Het kapitalisme en de macht van de een procent, niet bevolkingsgroei, zijn de oorzaak van de ecologische crisis. Zoals de ecologische pionier Barry Commoner eens zei; ‘vervuiling begint niet in de slaapkamer maar in de directiekamer’.

Ian Angus en Simon Butler zijn de auteurs van ‘Too Many People? Population, Immigration, and the Environmental Crisis.’ Dit artikel is overgenomen van www.links.org.au.

In 1992, bijna twintig jaar geleden, vond in Rio De Janeiro de moeder aller milieuconferenties plaats. 154 leden van de Verenigde Naties tekenden er het zogenaamde raamverdrag inzake klimaatverandering (UNFCCC: United Nations Framework Convention on Climate Change). Daarbij waren ook de landen van de EU, de VS, Japan, China, India en Brazilië. Dat leidde in 1994 tot de oprichting van de COP, de zogenaamde Conference of Parties die vanaf 1995 jaarlijks in december zou samenkomen om actieplannen uit te werken om de klimaatverandering daadwerkelijk een halt toe te roepen. Tegelijkertijd werd ook het IPCC opgericht, het VN-klimaatpanel, bestaande uit 2500 wetenschappers uit de hele wereld, dat regelmatig aanbevelingen formuleert en de maatregelen tegen klimaatverandering wetenschappelijk moest ondersteunen.

Recorduitstoot
Twee jaar later werd dan het Kyotoprotocol ondertekend, dat de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen met vijf procent wilde reduceren, die van de Europese Unie met 8 procent, ten opzichte van 1990. Die reducties dienden gerealiseerd te worden tussen 2008 en 2012.  De VS weigerde reeds om daarin mee te stappen en bovendien maakten de industrielanden er toen al een handeltje van: Kyoto zadelde ons op met verhandelbare emissierechten en de mogelijkheid om de reducties niet in eigen land te realiseren maar via ‘propere projecten’ in het Zuiden of het Oosten. De doelstellingen van het Kyotoprotocol waren hoe dan ook niet in verhouding met de aanbevelingen van het IPCC. Het VN-klimaatpanel stelt immers dat de geïndustrialiseerde landen hun uitstoot tegen 2020 moeten terugschroeven met 25 tot 40 procent en tegen 2050 met 80 tot 95 procent. Er diende dus meer dan een tandje te worden bijgestoken. Dat Kyotoprotocol loopt af eind 2012, vandaar de hoge nood om er een opvolger voor te vinden. There we are.

Heeft het Kyotoprotocol gewerkt? Integendeel, elk jaar blazen we meer broeikasgassen de lucht in. In 2010 was er een stijging van de uitstoot van zes procent ten opzichte van het jaar voordien, een record! Bovendien nemen de groeilanden in het Zuiden – China, India, Brazilië…- een steeds groter deel van die uitstoot voor hun rekening, al staat het vast dat de geindustraliseerde landen historisch gezien, maar ook vandaag nog veruit de grootste verantwoordelijkheid dragen. China wordt wel eens met de vinger gewezen als ‘grootste uitstoter ter wereld’, maar een gemiddelde Amerikaan stoot nog steeds vier maal zoveel broeikasgassen uit als een gemiddelde Chinees. Nu goed, de uitstoot neemt jaar na jaar toe en de kans dat we de opwarming onder de kritische grens van twee graden celsius kunnen houden, lijkt onbestaande vandaag.

Een akkoord of een lege doos?
Wat is er nu uit de bus gekomen in Durban? Zo’n 36 uur na het verstrijken van de officiële deadline, lag er toch nog een akkoord op tafel. Maar ja, kan je dat echt een akkoord noemen? Er is eigenlijk vooral beslist om verder te praten, om zo tegen eind 2015 een akkoord af te sluiten dat alle landen zou binden –ook de VS, China en India- en dat in 2020 in werking zou moeten treden. Over hoeveel die reducties dan wel zouden bedragen, werd er nog niets defintief vastgelegd. Maar hoe dan ook is 2020 veel te laat. Om goed te zijn zou de uitstootpiek zich tegen 2015 moeten voordoen, om daarna snel naar beneden te gaan. Maar volgens dit akkoord zou er dus in dat jaar pas een verdrag worden afgesloten, waarvan de uitvoering dan nog eens vijf jaar op zich zou laten wachten. Als het van dit akkoord zal afhangen, ziet het er bijzonder slecht uit voor het klimaat en dus vooral ook voor de mens.

Sinds COP13 in Bali en zeker ook COP16 in Cancún werden er wel stappen vooruit gezet in de discussie over de uitbouw van een klimaatfonds voor het Zuiden en het bosbeheer. De geïndustrialiseerde landen hebben een historische schuld uitstaan bij de landen in het Zuiden. Daarom zou een dergelijk klimaatfonds die landen uit het Zuiden moeten toelaten om zich aan te passen aan de ergste gevolgen van de klimaatverandering,  een lage koolstofeconomie te ontwikkelingen en bepaalde natuurlijke rijkdommen niet te ontginnen. In Cancún werden er schuchtere stapjes in die zin gezet, al liep het eigenlijk al van meet af aan fout; er ontstond een wildgroei aan allerhande klimaatfondsen, waarbij de praktijken soms ronduit onaanvaardbaar zijn. Zo beheert bijvoorbeeld de Wereldbank een deeltje van de middelen terwijl die instelling de landen uit het Zuiden altijd het mes op de keel heeft gezet en bovendien ook vandaag blijft investeren in grootschalige projecten van fossiele energie. Hier en daar leefde de hoop dat Durban misschien op dit vlak stappen vooruit zou kunnen zetten. Maar ook dat bleef uit.

Gebeurde er dan niets positiefs in Durban? Sommige waarnemers zien toch wel wat lichtpuntjes.  Wie echter met zijn neus op de onderhandelingen en de kleine lettertjes zit, weet dat het altijd nog erger had gekund. Het worst case scenario voor Durban was er één waarbij er helemaal niets zou volgen op Kyoto. Het Kyoto-protocol is immers het enige, internationaal, wettelijk kader om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.  Zonder een verlenging zouden we in een ronduit hopeloze situatie zijn terechtgekomen van een record-uitstoot zonder enig wettelijk kader rond reducties. Maar is dat werkelijk een lichtpuntje?  Wordt Kyoto II immers geen lege doos? Voor de EU zou Kyoto II betekenen dat de reeds afgesproken doelstellingen 20/20/20 (ondermeer 20 procent reductie tegen 2020) opgenomen zouden worden in het protocol. We kunnen niets anders dan erop wijzen dat deze doelstelling onder de lat van het IPCC ligt. De andere Kyotolanden zouden het louter op vrijwillige reducties houden. Canada besliste zelfs om uit Kyoto te stappen om zo de boetes voor het niet naleven van het verdrag te vermijden. De Verenigde Staten zijn er zeker van dat ze niets hoeven te ondernemen tot 2020. Een ook de opkomende groeilanden blijven buiten schot… Zo bekeken lijkt er niet erg veel verschil tussen een verlenging van Kyoto of helemaal niets. Ja, zonder enig wettelijk kader is er niets en zouden de teugels helemaal losgegooid kunnen worden. Maar toch.

Meer problemen dan oplossingen
Wat voor zin hebben internationale klimaatonderhandelingen die ons steeds verder wegdrijven van ons doel? Ons wereldwijd model gebaseerd op eindeloze winst en groei is zwaar olieverslaafd. Zoals een verstokte roker wel eens zegt: “Morgen stop ik ermee”, zo heeft Durban eens te meer de zaak voor zich uitgeschoven. Morgen stoppen we met olie, gas en steenkool, maar niet vandaag. Zelfs indien de beloftes van Durban worden nagekomen, zal er een hele hoge menselijke tol betaald worden voor de gevolgen van de opwarming. Maar het is net verontrustend dat we helemaal niet zeker zijn dat die beloftes zullen uitgevoerd worden, wel integendeel. Hoeveel COP’s gaan er nog volgen, die de zaken voor zich zullen uitschuiven, die meer problemen dan oplossingen brengen, die het tegenovergestelde doen dan datgene waarvoor het allemaal bedoeld was: de klimaatverandering tegengaan?

Daarom mag de internationale klimaatbeweging zich niet laten opsluiten in de logica van deze COP-killers. Het uitblijven van een internationaal en bindend klimaatverdrag kan voor niets of niemand een excuus zijn om niet in actie te komen tegen klimaatverandering, om geen maatregelen te nemen om de opwarming tegen te gaan of om de zaken op hun beloop te laten. In een evaluatieartikel (1) rond Durban merkt journalist Dirk Barrez terecht op: “Eenzijdige stappen voor het klimaat bieden het onschatbare voordeel dat er niet moet worden over onderhandeld. Het grootste belang daarvan is dat er dus geen tijd meer verloren moet gaan aan futiele onderhandelingen. Dat de wereld op die manier een reizend circus van duizenden vliegtuigreizen uitspaart, is mooi meegenomen. Ze hoeft dan ook geen getuige meer te zijn van een gênant applaus door de onderhandelaars voor een lege doos.”

Allicht is het wel belangrijk dat de onderhandelingen doorgaan. Ooit zal er immers toch eens een verdrag uit de bus moeten komen.  Maar het klimaat is vandaag het meest gebaat bij een slagkrachtige beweging die op alle niveaus de druk opvoert en op die manier mee een draagvlak creëert voor sociale klimaatmaatregelen. Buurtbewoners kunnen samen trachten om hun energiefactuur naar beneden te halen en toegang te krijgen tot groene energie. Steden en provincies kunnen kiezen om klimaatneutraal te worden binnen een redelijke termijn. Landen of groepen landen kunnen er hoe dan ook voor kiezen om veel verder te gaan in hun inspanningen dan die lamentabele klimaatonderhandelingen opleggen. Maar ze zullen dit slechts doen wanneer er een combattieve klimaatbeweging is, die erin slaagt om via een sociale en solidaire aanpak van het probleem een breed draagvlak op te bouwen en zo voldoende kracht ontwikkelt om politieke verandering af te dwingen.  Dat is alvast een veel concreter perspectief dan het eindeloze wachten op de goodwill van een COP!

(1) http://www.dewereldmorgen.be/artikels/2011/12/12/laten-we-onszelf-niets-wijsmaken-durban-klimaatconferentie-mislukt

Dit artikel verscheen eerder op de website van Socialisme 21.

Voor sommigen is kapitalisme niets meer dan het privé bezit van de productiemiddelen. Sociale bewegingen zouden zich vooral moeten richten op strijd tegen het neoliberalisme, tegen het principe dat alles aan de markt overgelaten moet worden, of tegen productivisme, de race om alsmaar meer, ongeacht de sociale noden. Hoe zie jij de verhouding hiertussen?
Het kapitalisme rust inderdaad op het privé eigendom van de productiemiddelen. Maar dit is niet slechts een juridische definitie: hieruit volgt dat privé organisaties, bedrijven, keuzes maken om te investeren op basis van criteria die niet rusten op wat de samenleving nodig heeft. Kapitalisme moet beantwoorden aan behoeften, anders zou koopwaar niet circuleren, maar de bevrediging van deze behoeften moet winstgevend zijn. Met andere woorden, kapitalisme ontneemt de samenleving zeggenschap over het stellen van prioriteiten. Doordat het vermogen om prioriteiten te stellen in de privéhanden van kapitalisten komt te liggen krijgen deze een grote invloed op de ontwikkeling van de samenleving. Dit gaat gepaard met de concurrentie tussen afzonderlijke kapitalen – de basis van de dynamische aard van kapitaal. Maar het gevolg hiervan is een soort vlucht naar voren: kapitaal moet groeien om zich te kunnen reproduceren maar dit kan alleen op basis van een oneindige groei van de productie. Hoge groeicijfers zijn de voorwaarde voor het instandhouden van hoge winstcijfers. Dit zijn kenmerken van kapitalisme maar in de huidige neoliberale incarnatie nemen ze extreme vormen aan waardoor de kloof tussen de sociale noden en het functioneren van het economische systeem verder groeit.

Kapitalisme zou dus onverenigbaar zijn met sociale rechtvaardigheid of het in acht nemen van natuurlijke limieten…
Laten we bijvoorbeeld kijken naar het voorbeeld van medicijnen tegen AIDS. Vanuit het oogpunt van de farmaceutische industrie is het geld dat aan onderzoek naar die medicijnen besteed wordt, kapitaal dat winst op moet leveren. Omdat de kosten van de medicijnen die ontwikkeld worden relatief laag zijn, is het nodig om door middel van patenten hun waarde als koopwaar veilig te stellen en ze te verkopen tegen een prijs die de rentabiliteit van het geinvesteerde kapitaal verzekert. Maar succes van dit onderzoek vanuit sociaal oogpunt is het maximaliseren van het aantal zieken dat behandeld kan worden en zou een andere economische logica volgen: de kosten van onderzoek zouden door publieke fondsen betaald worden en de medicijnen zouden ter beschikking gesteld worden tegen prijzen gerelateerd aan de koopkracht van de betreffende personen, zonodig gratis. Dezelfde logica gaat op in andere gebieden als gezondheidszorg, huisvesting, landbouw. In het algemeen betekent het tot koopwaar maken van goederen en diensten (door privatisering, het openstellen voor concurrentie et cetera) –  met andere woorden: deze onderwerpen aan de logica van de winst –  het uitsluiten van mensen die niet voldoende koopkrachtig zijn en van producenten die niet winstgevend kunnen produceren.
Hetzelfde geldt voor ecologische issues. Om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen moet men de ontwikkeling van schone vormen van energie combineren met verandering in de aard en omvang van groei. Beide betekenen een afname van de rentabiliteit die onverenigbaar is met de kapitalistische logica. De vervaardiging van duurzame consumptiegoederen is bijvoorbeeld strijdig met de noodzaak van kapitaal om zo snel mogelijk te rouleren.

Hoe zouden we het huidige systeem te boven kunnen komen?
Er is een noodzaak voor een breed front, gevormd op een radicale basis. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan maar het is belangrijk om de noodzaak van zo’n oriëntatie te begrijpen en te voorzien tegen welke obstakels men kan oplopen. Het neoliberale model is in crisis maar de machthebbers hebben geen andere oplossing dan een terugkeer naar business as ususal. En het is onmogelijk om terug te keren naar het model van een in toom gehouden kapitalisme zoals dat tijdens de economische bloei in de jaren na de oorlog vorm kreeg. Er is geen mogelijkheid de ontwikkeling van kapitalisme geleidelijk te beïnvloeden – het is een systeem dat slechts over een instabiele coherentie beschikt en de minste sociale eis gaat in tegen de belangen van invloedrijke machthebbers die geen enkele reden hebben om hun privileges vaarwel te zeggen.
Zonder een sterkere radicale beweging zullen zij niet toegeven. Dit is de reden waarom Europese sociaaldemocratische partijen of in de Verenigde Staten Obama geen reëel alternatief vormen. Om het niveau van sociale strijd te bereiken dat nodig is om de machtsverhoudingen te veranderen moet men alle sociale groepen verenigen wiens leven moeilijk wordt gemaakt door de kapitalistische politiek. Deze groepen vormen een meerderheid en dat is tegenwoordig het zwakke punt van het kapitalisme: het heeft geen sociale legitimiteit meer. Lokale en globale strijd moet samenkomen, vooral op het Europese niveau.

Hoe zou een post-kapitalistische samenleving er in grote lijnen uit kunnen zien?
Het project van een post-kapitalistische samenleving ligt besloten in al de sociale aspiraties die door het kapitalisme ontkend worden. Het zou misschien samengevat kunnen worden in wat George Orwell ‘common decency’ noemde, het bevestigen van een aantal rechten: het recht op een fatsoenlijk bestaan, fatsoenlijk werk en onderkomen, gezondheid, onderwijs en ten slotte op waardigheid en respect. Zo’n project kan utopisch overkomen maar is maar al te zeer te realiseren, vooral in de rijke Europese samenlevingen. Het is geen economische kwestie maar een van het vermogen van de samenleving om weer grip te krijgen op hun ontwikkeling en de dictatuur van de markt te vervangen door een werkelijke ‘sociale democratie’, wat een heroverweging van het privé-bezit van de productiemiddelen betekent. Men kan zich niet verlaten op commerciële mechanismes als emissierechten of ecologische belastingen om de klimaatverandering aan te pakken: een ecologische verantwoorde planning is noodzakelijk. Een groot deel van problemen waar de mensheid mee wordt geconfronteerd zou kunnen worden opgelost als het kapitalisme lagere winsten en een meer gelijke verdeling van de rijkdommen zou accepteren – maar dit is een eis die ingaat tegen de diepste natuur ervan.

Dit artikel verscheen eerder in Alda!

Productivisme?
In de algemene betekenis is productivisme het streven naar economische groei. Het hele politieke spectrum is het er over eens dat ‘wij’ meer economische groei nodig hebben. Volgens de econoom Benjamin M. Friedman is economische groei zelfs de grondslag van de economie. Het ligt in de kapitalistische logica besloten om steeds meer te produceren – als grote ondernemingen niet steeds meer winst boeken, dalen hun aandelenkoers. En ook kleine ondernemingen moeten leningen afsluiten en deze met rente terug betalen, en zijn dus gedwongen meer te produceren. De concurrentie tussen verschillende kapitalen leidt tot stijging van de productiviteit. De totale handel en productie staan in het kapitalisme in teken van de groei van kapitaal. De staat maakt dit mogelijk. Maar wat wordt er steeds meer geproduceerd? Niet meer vrijheid, niet meer levensvreugde maar slechts dat wat winsten oplevert – koopwaar dus.
De gevolgen van productivisme zijn te vanger onder de noemers ‘afvalprobleem’ en ‘grondstoffentekort’. De grondstoffen zijn beperkt terwijl de behoefte om kapitaal in waarde om te zetten oneindig is. Kapitalisme kan niet anders dan voortdurende grondstoffen aan de bodem te onttrekken – dat wordt wel ‘extractivisme’ genoemd. De Zuid Afrikaanse goudmijnen bijvoorbeeld zijn tegenwoordig soms al drie kilometer diep. Nog spectaculairder is de olie-winning: het platform van BP dat vorig jaar verloren ging had al 10.000 meter diep geboord – en overduidelijk is op die diepte een grote hoeveelheid olie voor handen: er vloeide een miljoen ton in zee. In Canada wordt olie gewonnen uit een bepaald soort zand. Kortom; er worden enorme technische inspanningen gedaan om grondstoffen te winnen. Wat overblijft, is een woestijn. In Congo, waar coltan gewonnen wordt dat gebruikt wordt in de productie van mobiele telefoons, wordt een woestijn achter gelaten. In Nigeria wordt het uranium voor ‘onze’ kerncentrales gewonnen – ook hier wordt een woestijn gecreëerd, een radioactieve woestijn om precies te zijn. Dat mensen voortdurend hun gezondheid, levensvoorwaarden en hun leven zelf verliezen als gevolg van de uraniumwinning is een kleine kostenpost voor een zo goedkoop mogelijke winning. Overigens ligt zo’n 70 procent van de wereldwijde uraniumvoorraad op het land van inheemse volkeren, mensen die vaak, zoals in India gebeurde, eenvoudigweg verjaagd worden.

Afvalprobleem
Het productieproces eindigt met een afvalhoop. Om slechts een enkel cijfer te noemen: de gemiddelde Duitser produceert jaarlijks een halve ton afval – dat is niet voor niks: het hele productie- en consumptieproces, de structuur van de transportsector et cetera geven mensen hier maar weinig invloed op. Elke maand worden in Duitsland 30 tonnen radioactief afval geproduceerd. In de oceanen hoopt het afval zich op – alleen al in de Atlantische oceaan drijft 100 miljoen ton plastic rond. Dit verwordt langzaam tot granulaat dat giftige stoffen opneemt en door dieren opgegeten wordt. Het merendeel zinkt naar de bodem en verdwijnt uit zicht.
Ook vergif behoort tot afval in meer algemene zin. Wereldwijd wordt per jaar 2 miljoen ton pesticide geproduceerd. Deze zijn niet biologisch afbreekbaar, wat betekent dat dit vergif aanwezig blijft in het eco-systeem. En deze hoeveelheid groeit. Bayer, de grootste producent van vergif, meldde dit voorjaar dat hun winst met 22 procent gestegen was – hun winst bedraagt 7,5 miljard euro per kwartaal. De hoofdproducten van de chemische industrie vormen elk jaar 240 miljoen ton gif. En de productie van afval en vergif stijgt. Kijk bijvoorbeeldmaar naar de bergen afval geproduceerd als gevolg van de nieuwe gewoonte van coffee-to-go…
De oorzaken van de productie van afval zijn in de eerste plaats cultureel, er worden zogenaamde luxe-producten gemaakt. Daarnaast staan structurele economische en politieke beslissingen. Wat betreft economische factoren staat de algemene tendens om zoveel mogelijk arbeidskracht te verdringen uit het productieproces – dat wordt ‘rationalisering’ genoemd – centraal. Als ik koffiekopjes afwas, lever ik een dienst en met weinig techniek en veel arbeidskracht produceer ik meerwaarde. Als ik steeds nieuwe wegwerpbekertjes produceer is dat een industrie, dan produceer ik met relatief weinig arbeidskracht veel meerwaarde. Hetzelfde proceszien we in de landbouw: biologische landbouw is arbeidsintensief, ‘conventionele’ landbouw is techniek- en gifintensief. Wat de meeste winst oplevert op de markt, krijgt de overhand. Een voorbeeld van de politieke beslissing is de afbraakpremie die de Duitse regering in 2009 invoerde. Om de auto-industrie te redden werd besloten de productie van afval aan te moedigen: namelijk door auto’s die nog kunnen rijden naar de schroothoop te verwijzen. Dit noemde de regering dan ook nog een ‘milieupremie’.
Co2 kan ook in algemene zin tot het afval van het productieproces gerekend worden. Energieproductie is de eerste voorwaarde voor productie in het algemeen. In Duitsland wordt per jaar 900 miljoen ton Co2 geproduceerd waarvan 400 miljoen ton door de vier energieproducenten. Als oplossingen worden nu nieuwe technologien gepropageert; oftwel nieuwe indsutrien, nieuwe investeringsmogelijkheden voor kapitaal.Bijvoorbeeld de CCS-technologie, het ondergronds oplsaan van Co2, lang door politici als ‘oplossing’ naar voren geschoven. Ondertussen lijkt deze techniek weer verlaten te worden omdat deze zo onverantwoord is gebleken dat verschillende deelstaten niet mee willen werken. Wat ons in de regel verkocht wordt zijn risico-technieken, een technologische vlucht naar voren.

onteigening
Samenvattend kunnen dat het huidige productiesysteem aan het begin van de keten een grondstoffenprobleem en aan het einde van de keten een afvalprobleem creëert. De schakel is de creatie van waarde door kapitaal. De dreigende omslag van het klimaat is daar het gevolg van, de planeet is zowel grondstof als vuilnisbelt. Toch zou het niet juist zijn om te denken dat het ruïneren van het eco-systeem ook een grens aan het kapitalisme zou stellen. En tegelijkertijd is ‘milieubescherming’ niet noodzakelijk anti-kapitalistisch. De voortdurende aantasting van het eco-systeem bespoedigt eerder het proces om ook het milieu tot een koopwaar te maken.
Daar zien we nu al het begin van. De handel in emissierechten is niks anders dan een handel in het recht om te vervuilen. Het recht om een bepaalde hoeveelheid lucht te vervuilen komt op hetzelfde neer als het kopen van een gedeelte van de lucht. Schone lucht wordt op deze manier een koopwaar waarin men handel kan drijven en waarmee winst is te boeken. Biosprit, ‘Desertec’, gentechnologie en andere projecten wijzen op de tendens om in de eenentwintigste eeuw het eco-systeem en het zelf een van de voornaamste werkterreinen van kapitaal te maken. Met het tot koopwaar maken van het eco-systeem is het kapitalisme uniek omdat het niet alleen actief is in een eco-systeem maar ook dit zelf produceert. De ‘New Green Deal’ waar Europese Groene partijen voor pleiten komt neer op een hervorming van het kapitalisme om zich aan deze ontwikkeling aan te passen. Vernietiging van het eco-systeem en ‘groen kapitalisme’ vullen elkaar aan: ze betekenen het onteigenen van de mensheid.
Wereldwijd leven 3 miljard loonarbeiders die niks hebben behalve hun eigen arbeidsvermogen en bijna drie miljard boeren waarvan de meerderheid voor hun eigen gebruik produceert en die voor hun overleven direct van het klimaat afhankelijk zijn. Miljoenen mensen zijn volledig uitgesluiten van het productieproces. De meerderheid van de mensheid heeft zo goed als niks behalve hun leven en een ‘natuurlijke’ leefomgeving. Naarmate deze leefomgeving, waartoe ook de genetische opmaak van landbouwgewassen behoort, meer vernield en/of meer tot koopwaar gemaakt wordt, wordt de mensheid verder onteigent. Daar doelen de schrijvers van het boek ‘The coming insurrection‘ op als zij stellen dat de ‘catastrofe niet is wat komt, maar wat is’.
Er moet minder geproduceerd en minder verbruikt worden, in de geindustrialiseerde moet de Co@ uitstoot met negentig procent terug gebracht worden om de klimaatverandering uberhaupt nog beheersbaar te houden. Dat is onmogelijk binnen de kaders van een kapitalistische economie. Maar hoe minder te produceren en toch mensen voorzien in hun behoeften? Dat kan alleen als de economie op basis-democratische wijze georganiseerd wordt, met gebruikmaking van zonne-energie en op wereldvlak. Een klimaatneutraal socialisme. De eco-socialist Michael Löwyde kernelementen van zo’n samenleving als volgt samen: ten eerste de collectieve eigendom van de productiemiddelen, ten tweede de democratische planning van de economie en ten derde een herstructurering van de productie, dat wil zeggen het ontwikkelen van onschadelijke vormen van productie en consumptie. Met andere woorden: er is een sociale en ecologische revolutionaire omwenteling vereist. Stappen hiernaartoe kunnen de collectivisering van de energieproductie, arbeiderscontrole over productie en het omvormen van de industrie naar de productie van duurzame goederen zijn.
Dat klinkt als een immense opgave. Maar zoals de Franse filosoof Daniel Bensaïd heeft gezegd; ‘revolutionair engagement heeft altijd de vorm van een beredeneerde gok, revolutie is geen exacte wetenschap. Om de wereld te veranderen, wat meer dan ooit nodig is, zijn we genoodzaakt tot improvisatie, improvisatie zonder een garantie van uiteindelijk succes maar met de zekerheid dat als we het niet proberen van schaamte zullen sterven voordat een eventuele nuclaire of klimaatramp ons vernietigt’.

Het aandeel van kernenergie in de mondiale energieproductie is de afgelopen 10 jaar gedaald van 6,2 naar 5,2 procent. De laatste jaren is er wel een toename geweest van het aantal in aanbouw zijnde reactoren, vooral in China, India, Rusland en Zuid-Korea. De verwachte capaciteitsuitbreiding is echter te weinig om een verdere daling van het nucleaire aandeel in de energieproductie te voorkomen.

Economische factoren
Een nucleaire renaissance werd in de eerste plaats verhinderd door economische factoren. De bouwkosten van kerncentrales zijn hoog in vergelijking met concurrerende energiebronnen als kolen- en gascentrales. Dit verschil is de afgelopen jaren verder gegroeid en deze groei zal naar verwachting doorzetten. Hier tegenover staan lage operationele kosten waardoor het wel aantrekkelijk is om een reeds bestaande centrale in bedrijf te houden. Voor een nieuw te bouwen centrale leiden de hoge investeringen echter tot een stroomprijs die ver boven die van kolen of gas ligt.

Andere belangrijke nadelen van nieuwe kerncentrales zijn de lange aanlooptijd (minimaal 10 jaar) en de geringe flexibiliteit: kerncentrales zijn grootschalig en moeten op volle capaciteit draaien.

De hoge investeringskosten en de geringe flexibiliteit wegen vooral zwaar in landen met een geliberaliseerde energiemarkt waar de afzet en de prijs van de te produceren elektriciteit onzeker zijn.

Staatssteun
Nieuwbouw van kerncentrales is daarom alleen met directe of indirecte staatsteun rendabel te maken. In landen met een gereguleerde energiemarkt kan dit in de vorm van afzet- en prijsgaranties. In andere landen gebeurt dit met directe subsidies onder het mom van ‘innovatie’ en via staatsgaranties voor de leningen die worden afgesloten. Essentieel is in alle gevallen de bereidheid van de staat om de wettelijke aansprakelijkheid bij grote ongelukken over te nemen van de eigenaren van de centrale. Als de eigenaren zelf aansprakelijk zouden zijn dan zou het niet mogelijk zijn om de centrales operationeel te houden omdat deze risico’s niet verzekerbaar zijn. Dit is een klassiek voorbeeld van de privatisering van de winsten en de socialisering van de risico’s.

Ook andere kosten van kernenergie dreigen op de overheid te worden afgewenteld. De Europese commissie maakt zich bijvoorbeeld zorgen over de fondsen waar later de ontmanteling van de kerncentrales uit betaald moet worden.

Beperking broeikasgassen
Kernenergie leidt naar schatting tot een uitstoot van 66 gram CO2 equivalent per kilowattuur. Dit is meer dan bij duurzame energiebronnen (9 tot 38 gram), maar veel minder dan bij fossiele brandstoffen (443 tot 1050 gram). Op het oog lijkt kernenergie hiermee een geschikte manier om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Er kleven echter een aantal belangrijke nadelen aan de bouw van nieuwe kerncentrales voor dit doel.

Investeringen in kerncentrales hebben een langere doorlooptijd (ongeveer 10 jaar) dan investeringen in alternatieve manieren om broeikasgassen te besparen. Dit betekent dat investeringen in kernenergie pas na 10 jaar tot besparingen leiden. Kernenergie is ook een kostbare manier om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Voor hetzelfde geld kan op dit moment veel meer uitstoot worden voorkomen door te investeren in bijvoorbeeld energiebesparing, warmtekrachtkoppeling en windenergie. Door de sterke prijsdaling van zonnepanelen zal ook zonne-energie over enkele jaren goedkoper zijn dan kernenergie.

Daarnaast is het niet mogelijk om zonder grote verliezen snel te variëren in de energieproductie van een kerncentrale. Als een groot deel van de elektriciteitsproductie door kern- en kolencentrales (die ook niet flexibel zijn) zou worden geleverd, dan wordt het lastig om daarnaast sterk fluctuerende energiebronnen zoals wind- of zonne-energie in te zetten. Door de bouw van een groot aantal kolencentrales dreigt in Nederland zo’n situatie te ontstaan. Nieuwe kerncentrales zouden deze situatie verder doen verslechteren.

Technologische doorbraken?
De nucleaire industrie houdt ons al jaren voor dat ze bijna zover zijn dat ze met nieuwe technieken de bekendste bezwaren tegen kernenergie (onveiligheid en radioactief afval) op kunnen lossen of in ieder geval sterk beperken. Op dit moment staan zogenaamde vierde generatie reactoren in de belangstelling die vanaf 2030 beschikbaar zouden moeten komen.

De meeste concepten voor deze vierde generatie zijn moderne varianten van de snelle kweekreactor. Die kweekreactoren werden in de jaren zeventig en tachtig ook al als de oplossing van de problemen met kernenergie aangeprezen. De – nooit in gebruik genomen – centrale bij Kalkar was bijvoorbeeld van dit type. Bij een snelle kweekreactor wordt het grootste deel van het uranium als brandstof benut. Voordelen zijn dat er veel meer energie uit uranium kan worden gehaald en dat er veel minder radioactief afval over blijft. Ondanks deze voordelen zijn snelle kweekreactoren tot nu toe overwegend op mislukkingen uitgelopen.

Een belangrijk nadeel van de snelle kweekreactor is dat de nucleaire reacties instabieler zijn dan bij conventionele kernreactoren. Het wegvallen van de koeling kan in een snelle kweekreactor tot een nucleaire explosie leiden, iets wat in een conventionele centrale niet mogelijk is. Omdat in een kweekreactor geen water als koeling kan worden gebruikt zijn kostbare en moeilijk beheersbare koelsystemen gebaseerd op helium, natrium, lood of gesmolten zout nodig. De grote hoeveelheden plutonium die in een snelle kweekreactor worden geproduceerd en die in opwerkingsfabrieken moeten worden gerecycled vergroten bovendien het gevaar van de verspreiding van dit materiaal dat voor kernwapens gebruikt kan worden.

Door deze nadelen is het niet waarschijnlijk dat het tot de grootschalige bouw van snelle kweekreactoren zal komen. De resterende vierde generatie concepten zijn van het conventionele type en produceren net zoveel radioactief afval als de huidige reactoren.

Waarom nieuwe kerncentrales?
De ramp met de kernreactoren in Fukushima lijkt een definitief einde te hebben gemaakt aan de dromen over een nucleaire renaissance. Toch willen een aantal energiebedrijven, waaronder RWE (het moederbedrijf van Essent) en Delta, in Nederland nieuwe kerncentrales bouwen. Door directe of indirecte staatssteun en het afwentelen van kosten op de samenleving zou een kernreactor voor de exploitant rendabel gemaakt kunnen worden. Wordt hieraan voldaan, dan passen kerncentrales goed in het huidige model van grootschalige en gecentraliseerde energieproductie, waarin een klein aantal bedrijven een groot deel van de energieproductie beheerst. Een overcapaciteit van niet-flexibele centrales gebaseerd op kolen en kernenergie zou de invoering en ontwikkeling van kleinschalige en duurzame energiebronnen, die een bedreiging vormen voor dit bedrijfsmodel, sterk tegenwerken.

Terwijl wereldwijd kernenergie op zijn retour is dreigt het rechtse klimaat en het ontbreken van sterk protest in Nederland er toe te leiden dat hier de bouw van nieuwe kerncentrales wordt doorgezet. Eventuele nieuwe kerncentrales en nieuwe kolencentrales verdiepen het huidige model van niet-flexibele, gecentraliseerde energieproductie en staan de ontwikkeling van duurzame,flexibele technieken in de weg. Hierdoor dreigt Nederland nog verder achterop te raken in de noodzakelijke omschakeling naar kleinschalige en duurzame vormen van energieopwekking.

De klimaatverandering gaat sneller dan verwacht, de uitstoot van broeikasgassen blijft toenemen en ondertussen zitten we in Nederland met een kabinet dat juist meer verkeer en meer kolencentrales wil. Waar ging het mis?

Gelijk hebben is nog geen gelijk krijgen. Dat degenen die al decennia waarschuwen voor de desastreuze effecten van de opwarming van de aarde door de uitstoot van broeikasgassen gelijk hebben is duidelijk. Orkanen, extreme hitte en droogte of juist overdadige regenval zijn overal op de wereld aan de orde van de dag. Het is niet in alle gevallen met wetenschappelijke zekerheid te zeggen dat deze verschijnselen het gevolg zijn van klimaatverandering, maar deze verschijnselen passen binnen de voorspellingen van het Intergovernmental Panal on Climate Change. Andere verontrustende verschijnselen zoals het afsmelten van het ijs van de polen en in het hooggebergte zijn onmiskenbaar het gevolg van de klimaatverandering.

De rol van de uitstoot van broeikasgassen in het proces van klimaatverandering is onder serieuze wetenschappers onomstreden. En toch staat het er met de klimaatpolitiek slecht voor. De laatste die we dat kunnen verwijten is natuurlijk de milieubeweging. Maar toch moeten we constateren dat die beweging er – ondanks al haar inspanningen – niet in is geslaagd een serieuze klimaatpolitiek af te dwingen. Daar zijn vele oorzaken voor aan te wijzen maar een belangrijke is naar onze mening het ontbreken van een heldere analyse van de oorzaken en het ontbreken van een duidelijk alternatief.

Structurele oorzaken
Dat de oorzaak van de huidige klimaatverandering de uitstoot van broeikasgassen is, daar is men het over eens. Maar wat is de oorzaak van het steeds groeien van die uitstoot? Dat ‘we’ met z’n allen en vooral ‘wij’ in het rijke deel van de wereld veel te veel fossiele brandstof gebruiken. Dat klopt natuurlijk. Maar de vraag die daar achter ligt is natuurlijk waarom ‘wij’ dat doen. Omdat we ons niet bewust zijn van de gevolgen? Omdat we consumptieverslaafd zijn? Of omdat we helaas in een maatschappij leven waarin de economie zo in elkaar steekt dat we ons maar in beperkte mate kunnen ontrekken aan het direct en indirect gebruiken van fossiele brandstoffen? Natuurlijk hoeven we niet een paar keer per jaar met het vliegtuig naar de zon, we hoeven niet in een auto te rijden maar kunnen fietsen of met het OV, we kunnen bewuster consumeren en consuminderen. Maar de individuele marges zijn smal.

We zitten allemaal als het ware gevangen in een systeem waar alles draait om winst en economische groei. Een economisch systeem dat voor zijn overleven korte termijn economisch gewin boven duurzaamheid stelt.

Hier besteedt de milieubeweging nauwelijks aandacht aan. Integendeel. De afgelopen jaren zien we juist een groeiende tendens om te zoeken naar oplossingen binnen het bestaande economische systeem. ‘De klimaatcrisis is een uitdaging voor het maken van nieuwe innovatieve producten’ wordt er dan geroepen. En, ‘we moeten als milieubeweging meer het bedrijfsleven erbij betrekken’.
Maar het grootste probleem is helemaal niet het ontbreken van nieuwe producten. Wat vooral nodig is, is het op grote schaal toepassen van al bestaande technieken op het vlak van energiebesparing en duurzame energie. (De beste elektrisch auto is een elektrische tram of trein, de grootste energiebezuiniging valt te behalen met de isolatie van de bestaande woningvoorraad en het terugdringen van de mobiliteit). Natuurlijk kunnen afzonderlijke bedrijven door innovatie een bijdrage leveren aan het tegengaan van de klimaatcrisis. Maar het huidige bedrijfsleven op zich is een belemmering voor het oplossen van de klimaatcrisis. Je kan niet tegelijkertijd streven naar een herstel van de economische groei, het toenemen van de productie, een uitbreiding van de wereldhandel, het wegnemen van allerlei beperkingen voor bedrijven en het drastisch terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. Als je de opwarming van de aarde wil voorkomen moet je inzetten op een ander economisch systeem. Een groen en duurzaam kapitalisme is onmogelijk. Dat wordt binnen de milieubeweging nauwelijks onderkend.

Daardoor is ook het perspectief dat de beweging te bieden heeft onduidelijk. Wat voor een wereld willen we? Een wereld waarin grote multinationals met een geweldige verspilling van grondstoffen en energie zoveel mogelijk winst maken? En dit terwijl de meerderheid van de bevolking aan de ene kant steeds meer moet consumeren om de economie draaiende te houden en aan de andere kant zo zuinig mogelijk moet doen om het milieu te sparen? Is het verwonderlijk dat veel mensen de milieubeweging vooral ervaren als een hindernis, als een beweging waarvan dit niet mag en dat niet kan, zonder dat er een perspectief wordt geboden?

Energiepolitiek
We zien dit dilemma duidelijk bij de energiepolitiek. Er wordt actie gevoerd tegen (nieuwe) kolencentrales omdat die een geweldige bijdrage leveren aan de uitstoot van CO2. Er wordt ook actie gevoerd tegen kernenergie. De ramp met de kernreactor in Japan heeft de gevaren van deze vorm van energie weer op de agenda gezet. Steenkool en kernenergie leveren samen ongeveer een derde van de energie in Europa. Als die twee bronnen wegvallen, zonder dat er van een zeer drastische bezuiniging op het energiegebruik sprake is, wordt hun plaats ingenomen door aardgas of olie en gaat de uitstoot van CO2 gewoon door.

De kernenergielobby maakt dankbaar gebruik van deze situatie en bepleit kernenergie als een klimaatneutraal alternatief voor op fossiele brandstof gestookte centrales. Vanuit de milieubeweging wordt er natuurlijk gepleit voor een omschakeling naar duurzame energiebronnen: zonne-energie, windenergie en bio-energie. Die leveren nu samen minder dan een tiende van de in Europa gebruikte energie en het is een illusie dat ze, bij een ongewijzigd of groeiend energiegebruik, de komende jaren de rol van kolen en kernenergie over kunnen nemen.
Daarbij wordt vaak ‘vergeten’ dat deze energiebronnen in het gebruik wel klimaatneutraal zijn, maar dat de productie en installatie van de daarvoor benodigde installaties (windmolens, zonnepanelen, biogasinstallaties en dergelijke) dat niet zijn. Het geleidelijk vervangen van de ene (vuile) brandstof door de andere is volstrekt onvoldoende. Om de opwarming van de aarde tegen te gaan, of binnen de perken te houden, is veel meer nodig. Naast een drastisch terugdringen van het energiegebruik door het isoleren van woningen en het terugdringen van de mobiliteit, zal er van een rigoureuze omschakeling van de hele economie sprake moeten zijn. Niet het behalen van winst en het bereiken van economische groei zal centraal moeten staan, maar het op duurzame wijze produceren voor werkelijke behoeften. Een milieubeweging die echt wil strijden tegen de opwarming van de aarde zal er niet onderuit kunnen om die boodschap uit te dragen.

Wervend perspectief
Met het uitdragen van een dergelijk perspectief kan de milieubeweging ook afrekenen met haar imago van hindermacht, met het beeld van een beweging die vooral tegen is en op de rem trapt. Ze zal een wervend perspectief kunnen en moeten ontwikkelen van een wereld waar het om meer draait dan om winst voor bedrijven, om andere zaken dan om economische groei en materiële consumptie. Een wereld waarin waarden als duurzaamheid, samenwerking en solidariteit een centrale plaats hebben. Een wereld waarin vrije tijd, cultuur en onderlinge relaties belangrijke waarden vertegenwoordigen en mensen niet beoordeeld worden op het salaris dat ze krijgen, maar op de bijdrage die ze leveren aan de maatschappij. Een wereld waarin de natuur niet meer gezien wordt als louter een bron voor menselijke verrijking en als een makkelijke plaats voor het dumpen van afval, maar als een waarde op zich, als een ecosysteem waar de mensheid deel van uitmaakt en een bijzondere verantwoordelijkheid voor draagt.

Sinds de wereldwijde voedselcrisis van 2007-8 is het idee dat een van de oorzaken van de prijsstijgingen van elementaire voedingsmiddelen – in het bijzonder van graan – het gevolg is van een toenemende vraag uit landen als China en India zeer populair. Sinds begin 2010, toen de prijzen weer verder begonnen te stijgen, heeft dit idee zich nog verder verspreid.

Het lijkt op het eerste gezicht een redelijke aanname. China en India hebben immers een immense bevolking, samen goed voor bijna 40 procent van de totale wereldbevolking. De economieën van beide landen groeien in hoog tempo, veel sneller dan die van vele andere landen, en als gevolg hiervan stijgt het inkomen per hoofd van de bevolking. Het is bekend dat als lage inkomens stijgen – en het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking in China en India ligt relatief laag – mensen meer graan consumeren. Deze toename wordt niet per se veroorzaakt door directe consumptie van graanproducten maar ook door een toename van de consumptie van vee dat graan nodig heeft als voedsel.

Het valt dus te verwachten dat stijging van de inkomens in India en China tot een grotere vraag naar graan zal leiden en dit zou de wereldwijde balans tussen vraag en aanbod op zo’n manier beïnvloeden dat de prijzen stijgen. Dit is de verwachting – maar is het ook wat er daadwerkelijk gebeurde?

In werkelijkheid is de consumptie van graan in deze twee landen nauwelijks veranderd, misschien zelfs iets afgenomen. En in vergelijking met eerdere periodes is de wereldwijde consumptie van graan voor voedsel de laatste jaren zelfs afgenomen. Dit blijkt duidelijk uit een rapport van de Food and Agriculture Organization (FAO) van de Verenigde Naties, opgesteld door een panel van experts dat de taak kreeg om prijswijzigingen en de gevolgen hiervan voor voedselvoorziening te bestuderen. Het rapport geeft een nauwkeurige beoordeling van de daadwerkelijke ontwikkelingen en de verschillende manieren waarop er gepoogd is de prijswijzigingen te verklaren. Op deze manier wordt duidelijk gemaakt dat het idee dat een groeiende vraag, afkomstig uit ontwikkelende landen, tot prijsstijgingen leidt een mythe is.

Een voorbeeld is de informatie over het wijzigende patroon van graan als onderdeel van de voedselconsumptie. In de periode na 2000 groeide de totale consumptie van graan als voedingsmiddel aanzienlijk langzamer dan in de jaren zestig en zeventig en was deze vergelijkbaar met de groei in de jaren tachtig. Vergeleken met de jaren negentig was er sprake van een lichte stijging. En in tegenstelling tot de verwachting steeg het verbruik van graan voor de voeding van vee langzamer dan het gebruik van graan voor andere doeleinden.

Het rapport wijst erop dat de ogenschijnlijke toename van de graanconsumptie in het afgelopen decennium in feite te danken is aan het herstel van de vraag uit de voormalige Sovjet-Unie na de jaren negentig. Ondanks de groeiende vraag naar vleesproducten in de snel groeiende Aziatische landen, versnelde de groei van de consumptie van graan voor voedsel buiten de voormalige Sovjet-Unie niet. In tegendeel, de vraag groeit juist minder snel.

Het rapport van de FAO laat zien dat tussen 2000 en 2007 de directe en indirecte vraag naar graan uit China en India nauwelijks steeg en de totale invoer van graan bestemd voor voedingsmiddelen zelfs afnam. Wat hier de oorzaak van is, en waarom de economische groei niet tot een stijging van de vraag naar graan heeft geleid, is een kwestie op zich en een vraag die onderzoek verdient. Waarschijnlijk is een deel van de verklaring te vinden in de groeiende ongelijkheid in deze landen waardoor een gestegen vraag van mensen met een hoger inkomen wordt gecompenseerd door een daling van de vraag van mensen met lagere inkomens. Maar deze kwestie zou nader bestudeerd moeten worden.

Het is echter duidelijk dat het niet een gestegen vraag uit China en India is die de prijzen opdrijft. Dit betekent echter niet dat er geen andere factoren in het spel zijn. Financiële speculatie op de levensmiddelenmarkt is belangrijk maar dergelijke speculatie is altijd gebaseerd op verwachte veranderingen in de wereldwijde verhouding tussen vraag en aanbod. Waar zouden deze verwachtingen op gebaseerd kunnen zijn?

Ook hier geeft het FAO rapport een overtuigend antwoord: het laat duidelijk zien dat de snelle groei van de productie van bio-brandstoffen grote gevolgen heeft voor de ontwikkeling van de wereldwijde vraag naar graan en plantaardige oliën. Volgens pagina 32 van het rapport is er sprake van ‘een groei van het verbruik voor andere doeleinden dan voor voedsel’, een groei ‘versterkt door de ontwikkeling van bio-brandstoffen’. ‘Als we bio-brandstoffen negeren, is het groeipercentage voor graan niet bestemd voor voedsel stabiel vergeleken met de jaren negentig en duidelijk lager dan deze historisch gezien was. Zonder bio-brandstoffen is het groeipercentage van de wereldwijde graanconsumptie 1,3 procent, met bio-brandstoffen is het 1,8 procent’.

De sterke stijging van de vraag naar bio-brandstoffen wordt voor een groot deel bepaald door zeer grote subsidies van talrijke westerse landen voor de productie van bio-brandstoffen. Ironisch genoeg hebben deze landen in dezelfde periode hun subsidies op voedselproductie terug gedraaid. Enkele uitzonderingen als Brazilië en Cuba daargelaten zou zonder deze grote subsidies de productie van bio-brandstoffen meestal niet rendabel zijn.

De impact van deze subsidies op het bepalen van wat geproduceerd wordt en op de prijsontwikkeling is nog groter als het om plantaardige oliën voor de voedselmarkt gaat. Volgens het rapport ‘daalde de consumptie van plantaardige oliën voor voedingsdoeleinden gedurende de jaren negentig en het eerste decennium (van 4,4 procent per jaar naar 3,3 procent) maar steeg het industriële gebruik van plantaardige oliën enorm, gedreven door de snel groeiende Europese bio-brandstoffenindustrie. Als gevolg hiervan groeide het percentage van het industriële gebruik van plantaardige oliën in de wereldwijde consumptie van 11 tot 24 procent tussen 2000 en 2010’.

Dit alles leidt tot de verbazingwekkende conclusie dat als we de gevolgen van de boom in de productie van bio-brandstoffen buiten beschouwing laten, de wereldwijde consumptie van voedingsgranen en eetbare oliën juist minder wordt. Dit maakt het des te tragischer dat speculatie in de voedingsmiddelenmarkt nog steeds niet onder controle is gebracht en de voedselprijzen zo hoog gehouden worden dat de ellende van miljoenen hongerige mensen nog groter wordt.

Jayati Ghosh is econoom en verbonden aan de Jawaharlal Nehru universeit, New Delhi, India. Ze is voorzitter van International Development Economics Associates (Ideas). Dit artikel verscheen eerder op de website van de Guardian.

Het VVD/CDA-kabinet is de ondernemers ten dienste door steeds meer regels af te schaffen of te stroomlijnen. Op die manier moet bureaucratische rompslomp voorkomen worden. En het geeft een goede aanleiding om te bezuinigen op ambtenaren die deze regels tot nu controleerde. Bijna niemand zal vreemd opkijken van deze logica.

Tot het mis gaat! Januari 2011; brand bij een chemisch bedrijf in de Moerdijk. Direct wordt in de media de vraag gesteld: ‘Wanneer is er voor het laatst gecontroleerd? En door wie? En wat was er toen mis bij het bedrijf? En wat is er aan gedaan?’ Oktober 2010; drie doden bij een bedrijfsongeval in Brabant: ‘wanneer is de Arbeidsinspectie voor het laatst op controle geweest?’ Die was helemaal niet langs geweest blijkt al snel. Toen de politie en de milieudienst twee weken voor het ongeval een inval deden, had de arbeidsinspectie geen capaciteit beschikbaar om mee te gaan.

In mei besteedde het televisieprogramma ZEMBLA aandacht aan de onderbezetting bij de Arbeidsinspectie. De Arbeidsinspectie heeft binnenkort nog maar 1 inspecteur per 25.000 werknemers. Daarmee staan we in de achterhoede van Europa. Gemiddeld wordt een bedrijf dan eens in de 35, 40 jaar bezocht. Of nooit dus…. Naar de bevolking toe wordt de schijn opgehouden dat de overheid misstanden bij bedrijven opspoort en bestrijdt. Of het nu om gaat om arbeidsomstandigheden, milieu of voedselveiligheid. Maar in de praktijk wordt het toch al magere inspectieapparaat door de bezuinigingen van het kabinet Rutte verder afgebroken.

Bij de milieudiensten, die nu omgebouwd worden naar ‘Omgevingsdiensten’, zijn ook al signalen hoorbaar dat bedrijven minder vaak een controle over de vloer krijgen. In plaats van eens per drie jaar, nog maar een keer in de vijf jaar. En vaak worden die controles ook nog van te voren aangekondigd. En tijdens de controle moeten zoveel zaken de revue passeren dat nooit alle hoeken en gaten van zo’n bedrijf bezocht worden.

Spagaat
De toezichthouders en inspecteurs zitten in een spagaat. Waar aan de ene kant collega’s verdwijnen en controles minder vaak kunnen worden uitgevoerd, wordt aan de andere kant de verantwoordelijkheid groter. Want als het ergens mis gaat, voel je je niet alleen verantwoordelijk vanuit je beroepseer. Ook vanuit de media wordt je medeverantwoordelijkheid aan deze ongelukken er nog eens extra ingewreven.

Dit voorjaar bleek ook nog eens dat de rechtelijke macht de toezichthoudende instanties mede verantwoordelijk houdt voor misstanden in bedrijven. In februari 1996 woedt een grote brand bij CMI in Rotterdam. Het bedrijf wordt volledig in as gelegd, net als enkele buurbedrijven. In mei van het jaar daarvoor heeft een medewerker van de DCMR Milieudienst Rijnmond geconstateerd dat het bedrijf te veel chemicaliën heeft opgeslagen en dat brandbestrijdingsmiddelen ontbreken. Er wordt een handhavingstraject opgestart, maar nog voordat dit resultaat heeft bereikt, breekt de brand uit.

Er volgt een jarenlange juridische strijd met de vraag of de overheid mede verantwoordelijk kan worden gesteld, vanwege ‘onvoldoende’ handhaven. Dit voorjaar spreekt het gerechtshof in Den Haag zich hierover uit: de gemeente Rotterdam en de DCMR Milieudienst Rijnmond worden mede verantwoordelijk gesteld.

Dit betekent in feite dat het kabinet de lagere overheden opzadelt met een dilemma. Minder financiële middelen, minder toezichthouders, maar dus wel verantwoordelijk als het mis gaat.

Aan de bel trekken
Het kabinet bezuinigt op de inspecties als onderdeel van het totale pakket bezuinigingen om de crisis te lijf te gaan. Volgens de theorie van het kabinet moet de moderne ondernemer zelf verantwoordelijkheid nemen voor zaken als arbeidsomstandigheden, milieu en veiligheid. Probleem is echter dat veel bedrijven geraakt worden door de crisis. En de praktijk wijst uit dat er door het bedrijfsleven dan juist kosten bespaard worden op zaken als arbeidsomstandigheden en milieu. In een enkel bedrijf zal een vakbondsvertegenwoordiger of ondernemingsraad aan de bel trekken, of misschien een milieugroep in de buurt van een bedrijf. Maar heel vaak zal het niet direct opgemerkt worden dat de regels steeds ruimer worden genomen, of zelfs overtreden. Tot het weer een keer flink mis gaat. Van een grote explosie die alle journaals haalt, tot het dodelijke bedrijfsongeval dat maar net de krantenkolommen haalt.

Een van de ondernemingsraden die aan de bel trekt, is die van de Arbeidsinspectie zelf. De discussie met verantwoordelijk minister Kamp levert echter niks op; hij heeft zelfs extra inkrimping van de Arbeidsinspectie aangekondigd. De ondernemingsraad is nu zover dat ze de vakbonden heeft gevraagd om een klacht in te dienen bij de International Labour Organisation (ILO) van de Verenigde Naties, omdat zij haar wettelijke taak niet meer kan uitvoeren.

Directeur R. Delarue van de ILO Benelux is alvast zeer kritisch over de Nederlandse situatie. In de eerder genoemde ZEMBLA-uitzending zegt hij: ‘Nederland hoort een inspecteur op 10.000 werknemers te hebben. Nu is dat een op de 20.000, en het gaat naar een op de 30.000. Op dat moment is Nederland te vergelijken met de minst ontwikkelde landen op de wereld’.

Kijktip: http://zembla.vara.nl/afleveringen, uitzending van 14 mei 2011: ‘Dood door werk’.

‘In 2050 hebben we het verspeeld, verknald. De Aarde is op. In 2050 hebben we de grens bereikt. Dat was de boodschap van de Club van Rome veertig jaar geleden.’ Met die woorden opende Hans Berkhuizen, directeur van Milieudefensie, het jubileumcongres. ‘Bij Milieudefensie zijn we mensen met hoop en geloof in een bereikbare groene toekomst. Datzelfde optimisme, twintig jaar geleden, was onze reactie op het rapport van de Club van Rome. Ons ‘Actieplan Nederland Duurzaam’ toonde aan dat alle zeven miljard mensen, stuk voor stuk, aangenaam kunnen leven – met behoud van natuur en biodiversiteit.’
En hij vervolgde: ‘Waarom worden we niet steeds groener en eerlijker? Zijn het de multinationals, die alleen aandacht hebben voor hun aandeelhouderswaarde? Volgens mij moeten we ook naar onszelf kijken. Naar onze manier van consumeren. Van meer willen, van rupsje nooit genoeg. Dat wil ik wel eens op de politieke agenda zien.’ ‘De krachten bundelen, maatschappelijke organisaties, ambtenaren, bedrijven, politici, burgers… Samen kan het! Samen met u zie ik aan de horizon wel die groene samenleving.’
Dit openingswoord laat enerzijds de goede kanten zien van de milieubeweging en anderzijds de valkuil waar steeds opnieuw in wordt getrapt. Kritische vragen stellen en creatieve oplossingen bedenken is altijd een van de sterke kanten geweest van de milieubeweging. Hun vragen en alternatieven hebben, letterlijk, veel in beweging gebracht en veel veranderd. Maar anderzijds is er de valkuil om om het grotere geheel, de verbanden waarin mensen leven, uit het oog te verliezen.

Denken en dromen

Egbert Tellegen, een van de oprichters van Milieudefensie, vind het tijd om weer meer aandacht te geven aan dit grotere geheel: het rapport van de Club van Rome, een van de inspiratiebronnen van Milieudefensie, stelde volgens hem eigenlijk het kapitalisme ter discussie. Hij betreurt het dat het maatschappijkritische besef uit het milieudebat is verdwenen. Er is te ver doorgeslagen in de behoefte om vooral positieve boodschappen te brengen en oplossingen voor ecologische problemen te zoeken in de techniek, zonder de bestaande kaders ter discussie te stellen. We moeten weer durven dromen stelt hij.

Ook Wouter van Dieren komt op voor een gedegen analyse van de oorzaken van de milieuproblematiek. Voor Van Dieren is de ideologie van de vrije markt het grootste obstakel dat de milieubeweging moet proberen te overwinnen: ‘de markt-isten zijn erger dan de marxisten van destijds. Waar is het grote denkwerk om dat feilloos bloot te leggen?’
Twintig jaar geleden durfde Milieudefensie nog te dromen. Het rapport ‘Nederland Duurzaam’ bevatte een schets van hoe Nederland er nu uit zou moeten zien. Maar ook in dit rapport werd onderschat hoe hardnekkig en diep doordrongen het systeem van de vrije markt en het maken van winst is. Er wordt te makkelijk gedaan over het veranderen van het bedrijfsleven, zoals overheidsregulering door ‘ecotaksen’, voorlichting en druk door consumenten. Maar het bedrijfsleven lijkt vooral zichzelf te moeten veranderen. Aan de tegenstelling tussen werken aan duurzaamheid en het winststreven wordt voorbij gegaan. Bedrijven streven nu eenmaal naar winst en ontwikkelen die producten die de grootste winsten opleveren. De ontwikkeling en uitbreiding van openbaar vervoer stagneert niet zomaar, maar omdat het bedrijfsleven dit bewust tegenwerkte. In de Verenigde Staten rijden nu minder treinen en trams dan in de eerste helft van de twintigste eeuw – openbaar vervoer is bewust de nek om gedraaid. Met winsten uit het openbaar vervoer werden door overheden  wegen aangelegd omdat er in benzine- en autoverkoop een goudmijn voor winst open lag. Hoe de maatschappij er nu uit ziet kwam niet vanzelf, gevestigde belangen waren een belangrijke drijfveer.
Groene en grijze wollen sokken
Die belangen en het soort samenleving waar ze deel van uit maken zijn niet veranderd. Nog steeds draait het om economische groei, om winst maken en consumentisme. Misschien omdat grote mobilisaties tegen onder andere kernenergie, de uitbreiding van Schiphol, de Maasvlakte en de aanleg van de Betuwelijn geen resultaat brachten ging een deel van de milieubeweging op zoek naar een tussenweg. ‘Groene’ kapitalisten lijken voor dit deel van de milieubeweging de nieuwe achterban te worden: ‘if you can’t beat them, join them.’

Er wordt aansluiting gezocht bij leiders uit het bedrijfsleven als Paul Polman van Unilever. Die worden neergezet als inspirerende voorbeelden die, om hun winsten veilig te stellen, op energie en grondstoffen besparen omdat deze schaarser en duurder worden. Ze geven hun producten meerwaarde door ze als ‘duurzaam’ op de markt te brengen. En meer waarde betekent meer winst. In dit wereldbeeld gaan de positieve en leuke oplossingen prima samen met nog meer geld verdienen.
Het lijkt alsof het vanzelf gaat, dit ‘vergroenen’ van het bedrijfsleven. De praktijk ziet er een stuk anders uit. Een van de redenen waarom zoveel grote cacao-producenten bijvoorbeeld onlangs in de groene chocola stapten is dat er jaren niet geïnvesteerd is in de productie van cacao, niet in de plantages, niet in de boeren. Er moest wel iets gebeuren om de winsten veilig te stellen en als dat kan door duurzame chocola te produceren, prima.

Dus dan maar geen groene chocola meer kopen, niet positief zijn over deze ontwikkeling? Natuurlijk niet. Het feit dat deze ontwikkeling mogelijk is komt door druk van boerenorganisaties, vakbeweging en  milieubeweging: zij organiseerden de mensen in de cacao en hadden de alternatieven. Zonder deze druk hadden de ‘groene’ captains of industry hun beleid niet gewijzigd. De kracht van de milieubeweging ligt dus niet bij het overreden van de bedrijfsleiding maar in deze bewegingen die druk uit kunnen oefenen. Bij het organiseren van dit soort bewegingen, en overleg voeren vanuit de kracht van deze bewegingen, moet dus de prioriteit liggen.

Overleggen en prijzen
Bij het organiseren van bewegingen die daadwerkelijk druk uit kunnen oefenen zitten twee dingen in de weg. Ten eerste is er de professionalisering van de milieuorganisaties en hun afhankelijkheid van subsidies. Door het eerste loopt de milieubeweging het risico in een afgesloten bubbel terecht te komen en zich te richten op overleggen met topambtenaren en beleidsmakers in plaats van in beweging komen, tussen de mensen. De subsidieafhankelijkheid, een resultaat van een zwakke beweging, maakt het moeilijk consequent te zijn. Vogelbescherming wijt het opgeven van het verzet door de Zeeuwse Milieufederatie tegen de inpoldering van de Hedwigepolder aan hun afhankelijkheid van subsidies van de provincie Zeeland. Milieuorganisaties worden nu door rechts weggezet als subsidiezuigers, volkomen onterecht vergeleken met de echte profiteurs van subsidies: grote bedrijven als PTT en Tom Tom vragen een miljard subsidie om hun plan voor file bestrijding uit te werken terwijl Milieudefensie voor een fractie van dat bedrag een eigen mobiliteitsplan maakte: het rapport ‘Bouwen aan een groene metropool’. Maar om echt sterk te staan, moeten we als milieubeweging onze onafhankelijkheid bewaren.

Het tweede obstakel is de strategie om te pogen mensen hun gedrag te laten veranderen, via de omweg van belastingen en beprijzing. We moeten af van het idee dat het bestedingsgedrag van individuen een reden is om iets wel of niet te doen. Dit idee versluiert de politieke keuzes die gemaakt worden. Mark Rutte stelt in zijn ‘Groen Rechts manifest’ dat de milieubeweging alles wat leuk is duur maakt en belast. We moeten juist benadrukken dat rechts alles wat leuk is voorbehoud voor de elite. Economische groei heeft de inkomensongelijkheid vergroot en de rijken zijn niet het voorbeeld van duurzaamheid – terwijl zij toch meer dan wie ook de keus hebben hun groene geweten te volgen.

Organizing
Vroeger kregen we ook de gewone man en vrouw de straat op. Logisch, want zij zaten in de stank van de Rijnmond of woonden op de gifgrond van Lekkerkerk. Els Bos van de FNV constateerde op het congres dat Milieudefensie het woord ‘werknemer’ niet eens kent. Vaak wordt, als het gaat om het aanspreken van bedrijven op hun producten of de manier waarop ze worden gemaakt, buiten de vakbeweging om gewerkt, zowel hier als in de Derde Wereld. De ‘schone kleren campagne’ is een van positieve uitzonderingen waar meer aandacht voor zou moeten zijn. Er zijn vaak genoeg mensen te vinden die vragen stellen bij het ecologische beleid van het bedrijf waar ze bij werken. Deze mensen zouden we samen met de vakbeweging in kunnen schakelen – dat zet meer zoden aan de dijk dan het nalopen van zogenaamde ‘groene leiders’ die, als de er ergens anders meer winst gemaakt kan worden, meteen overstag zullen gaan.

Weer gewone mensen overtuigen, samenbrengen en in beweging brengen dus. Het eerste begin van het verwerven van een nieuwe achterban gaat altijd moeilijk maar is noodzakelijk voor het opbouwen van een nieuwe milieubeweging. Het Rotterdams Milieucentrum probeert bijvoorbeeld mensen in de oude wijken en migranten te benaderen. Een vernieuwde milieubeweging moet mensen niet alleen wijzen op hun eigen gewoontes maar ook op wat ze samen kunnen doen: het gaat niet alleen om je eigen energiegebruik maar ook om samen bij de huisbaas aan te dringen op meer duurzame verwarmingsketels.

Bij de vakbeweging noemen ze een dergelijke aanpak van mensen samenbrengen op basis van hun gedeelde belangen, om hen collectief in beweging te brengen, tegenwoordig organizing. Dit concept dringt ook binnen bij de milieubeweging. Jammer genoeg verwijzen ze dan vaak naar campagne van Obama terwijl een veel positiever voorbeeld  onder hun neus ligt: de staking en acties van de schoonmakers. In dit voorbeeld ligt het soort positiviteit die de milieubeweging nodig heeft.

Het laatste rapport ontbreekt het zeker niet aan belang. Carbon Tracker steunt zich op het werk van het Potsdam Institute en onderstreept de volgende elementen:

• in 2011 heeft de wereldeconomie reeds één derde van het koolstofbudget van 886 Gigaton koolzuurgas (GtCO2) verbruikt waarover het beschikte in de periode 2000-2050. Het beschikbare saldo bedraagt niet meer dan 565 GtCO2;
• de aangetoonde reserves aan fossiele brandstoffen in handden van openbare – en privébedrijven en van regeringen komt overeen met een uitstoot van 2.795 GtCO2;
• de gedeeltes van deze reserves die in handen zijn van de 100 grootste privébedrijven in de kolensector en van de 100 grootste in de gas-en petroleumsectoren komen overeen met zo’n 745 GtCO2, de rest is in handen van staten, meer bepaald aan Saoedi-Arabië

Het feit dat het saldo aan het beschikbare fossiele koolstof niet meer dan 565 GtCO2 bedraagt op een totaal van 2.795 komt er op neer dat, om het klimaat niet te veel te ontwrichten, 80% van de gekende steenkool-, aardolie- en aardgasreserves ondergronds dienen te blijven, zodat ze nooit kunnen opgebrand worden.

Welnu, deze reserves worden uiteraard ten gelde gemaakt door de eigenaars ervan en dragen zo bij om de waarde van de aandelen te bepalen (tenminste als deze eigenaars ondernemingen zijn: de Saoedi-Arabische koninklijke familie staat niet genoteerd op Wall Street…).

De waarde van deze aandelen wordt bepaald op de beurs .

Het is dus schijnheilig en foutief met de vinger te wijzen naar “de Chinezen” of naar “de Indiërs”, die steenkool opstoken alsof het niet opkan, en die volgens sommigen de grote dwarsliggers zouden zijn om het klimaat wijselijk te reguleren: het geglobaliseerde financieringskapitaal trekt aan de koordjes van de wedren naar de klimatologische afgrond. Het zijn zij dan ook die als eersten op de beklaagdenbank zouden moeten zitten. Ze zijn direct verantwoordelijk voor het feit dat de kapitalistische economie verder blijft te draaien op 80% van de fossiele energiebronnen.

Het rapport van Carbon Tracker toont een interessante grafiek die de verdeling van de aandelen aantoont van privébedrijven in steenkool, gas en petroleum op de beursvloeren van de planeet. Dit laat toe om het koolstofbudget van een land te vergelijken met zijn engagement in het verderzetten van de misdadige uitbating van fossiele brandstoffen. Men stelt bijvoorbeeld vast dat een land zoals het Verenigd Koninkrijk, waarvan het koolstofbudget ongeveer zo’n 10 GtCO2 bedraagt, via de beurs van Londen, fossiele reserves controleert die overeenkomen met zo’n 105,5 GtCO2.

Waanzinnige politiek

Waarom gaat het kapitaal verder met deze waanzinnige politiek, als vandaag de dag heel de wereld weet vanaf welk punt de opwarming een ernstige bedreiging voor de mensheid betekent? We kennen de antwoorden: de hernieuwbare energiebronnen kosten meer, de kosten voor de schade door de opwarming zijn zo hoog dat hun “internationalisering” onmogelijk is, de pressiegroepen van de fossiele brandstoffen – of zij die afhangen van fossiele brandstoffen (de autosector, de petrochemie, de luchtvaart, enz)- zijn machtiger dan de regeringen.

Het Carbon Tracker rapport laat ons toe een oordeel te vellen over deze laatste factor. Eigenlijk, als 80% van de aangetoonde reserves van fossiele brandstoffen in de grond dient te blijven, dan vloeit daar eenvoudig weg uit voort dat de betrokken bedrijven de onmiddellijke vernietiging van 80% van hun kapitaal zouden moeten aanvaarden.

Ten opzichte van dit is het failliet van Lehman Brothers slechts een grap, want de betrokken ondernemingen zijn giganten, peilers van het mondiaal kapitalisme – bedrijven als Shell, BP, Exxon, enz. – waarvan de aandelen een groot deel uitmaken van de portefeuilles van pensioenfondsen en andere grote kapitalistische investeerders.

Zoals de Britse krant The Guardian schreef:”Indien het grootste deel van de reserves aan petroleum, steenkool en aardgas niet kan verbrand worden, kunnen de elementaire bezittingen van de grootste energieondernemingen van de wereld ook toxisch worden zoals de netelige hypothecaire leningen die tot de financiële ineenstorting hebben geleid in 2008” (The Guardian, Duncan Clark, 15 juli 2011). We spreken dus meer en meer over het risico van een “financiële koolstofbel”.

Zullen zij 4/5e van hun bezittingen opofferen om een klimaatcatastrofe te vermijden? Het spreekt voor zich dat de Zes Zusters die de petroleumsector controleren hier hun oor niet te luisteren zullen leggen, en zeker niet de kapitalisten van de kolensector! De geplande investeringen door deze vampieren zijn daar het bewijs van. De reusachtige steenkoolmultinational Glencore heeft recentelijk de belangrijkste kapitaalsverhoging voor een multinationaal op de Londense beurs gerealiseerd. Wat Shell betreft, zij zal de vier volgende jaren 62 miljard Pond Sterling investeren om alzo in 2014 3,7 miljoen vaten per dag te produceren (een stijging met 12% in vergelijking met 2010). (The Guardian, Ben Caldecott, 12 juli 2011).

Het financieringskapitaal zit op dezelfde golflengte, wat het is hij die de enorme noodzakelijke geldmassa’s leent aan grote investeringen op lange termijn in vast kapitaal, die bijzonder zwaar zijn in de energiesector (raffinaderijen, energiecentrales, enz.).

“Dit illustreert tot op welk punt de wereldmarkten aan kapitaal losgekoppeld zijn van elke doelstelling om de klimaatsverandering tegen te gaan”, betreurt James Leaton op de site GreenBiz. “ Dit toont aan dat de benadering gebaseerd op het profijt op korte termijn (wat ze is) door de huidige financiële instrumenten de signalen niet erkent om op lange termijn een gecontroleerde actie te voeren om de klimaatsverandering te beperken”.

De kern van de crisis

Deze opmerking ligt niet ver van de waarheid af. Behalve dat “de benadering gebaseerd op de winst op korte termijn” niet specifiek is voor “de huidige financiële instrumenten”: dat is ze eenvoudigweg voor het kapitalisme. In feite toont deze zaak van de “koolstofbel” aan op welk punt de vraag van de ecologische limieten in het hart van de kapitalistische crisis is beland, en er toe bijdraagt er een systeemcrisis van te maken, die van de beschaving.

Ofwel roepen we dit misdadig systeem een halt toe door radikale maatregelen te nemen om de “koolstofbel” te doen springen zonder dat de sociale meerderheid de rekening van deze nieuwe jamboel te laten betalen – wat een dubbele nationalisatie vereist met onteigening van de energiesector en de kredietsector, ofwel stevenen we recht af op een opwarming van 4°C die honderden miljoenen slachtoffers zal maken -waaronder de armen uit de Derde Wereld. De koolstofbubbel of je leven?