De vrouw gaf het adres van een babysitter op toen ze dakloos was zodat haar zes jaar oude zoontje naar een basisschool kon in de gemeente waarin ze leefden. Moeder en zoon waren dakloos, en sliepen soms in hun auto, soms in een opvangplek en soms konden ze ergens logeren. Volgens het stadsbestuur had ze haar zoon naar school moeten sturen in Bridgeport, zo’n 25 kilometer verderop, waar ze voor het laatst ingeschreven had gestaan.

April vorig jaar werd haar zoon van school gestuurd en zijn moeder aangeklaagd. Datzelfde jaar werden nog 26 andere scholieren in Norwalk van school gestuurd omdat ze niet in de stad woonden. Maar alleen McDowell werd aangeklaagd. Net als in het enig andere geval waarin iemand op deze gronden voor fraude werd aangeklaagd is McDowell zwart. Norwalk heeft een overwegend blanke bevolking, in tegenstelling tot Bridgeport.Norwalk heeft ook een veel hoger gemiddeld inkomen.

In de straf inbegrepen is het bezit en handel in drugs – vergrijpen waar McDonnel twee maanden na het schorsen van haar zoon voor werd opgepakt maar die de aanklager combineerde met de aanklacht voor fraude. McDowell accepteerde een schikkingsvoorstel omdat in een rechtszaak de minimumstraf voor de drugsvergrijpen 40 jaar gevangenisstraf zou zijn geweest. McDowell’s advocaat; ‘Ik denk dat je haar moet beoordelen op wat ze voor haar kind heeft gedaan’. De zaak trok veel aandacht en burgerrechtenactivisten riepen op de aanklacht te laten vallen – tevergeefs.

Laten we om te beginnen nog eens doornemen wat nodig is om te voorkomen dat de temperatuur niet te ver boven de twee graden Celsius stijgt en maximaal met 2,4 graden. Ten eerste is er een reductie van 50 tot 85 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen nodig voor 2050. Die reductie moet op zijn laatst in 2015 beginnen. Vergeleken met de uitstoot in 1990 is een reductie van 80 tot 95 procent van de uitstoot van de ontwikkelde landen voor 2050 nodig. Voor 2020 moet dit al een reductie van 25 tot 40 procent zijn. Ten slotte is vergeleken met de verwachtingen zoals die er nu zijn een reductie van de uitstoot door ontwikkelingslanden van 15 tot 30 procent nodig.

Als al deze doelstellingen gehaald zouden worden, zou de zeespiegel als gevolg van uitzetting van het warmere water alleen al toch met tussen de 40 en 140 centimeter stijgen. ‘Alleen al’ omdat hierin het smelten van de ijskappen nog niet is meegerekend.

Deze doelen worden niet aangenomen. Aan de vooravond van de klimaattop in Durban gaven de ontwikkelde landen toe dat het Kyoto protocol pas op zijn vroegst in 2016 vervangen zal worden. Gezien de tijd die het ratificeren van een nieuw akkoord kost, betekent dit dat een eventueel nieuw internationaal akkoord niet voor 2020 ingevoerd zal worden. Dat is te laat om de temperatuurstijging te beperken tot 2 tot 2,4 graden Celsius, om nog maar te zwijgen om onder de twee graden temperatuurstijging te blijven.

Zonder een internationaal bindend akkoord dat de overdracht van schone technologie regelt en de verantwoordelijkheid om de uitstoot terug te brengen in overeenstemming met de historische verantwoordelijkheid van verschillende landen, is het onvermijdelijk dat kapitalistische wedijver tot een toename van de uitstoot, en daarmee tot opwarming van de aarde, leidt. Volgens cijfers van het Internationaal Energie Agentschap steeg de uitstoot van koolstofdioxide als gevolg van de verbranding van fossiele brandstoffen in 2010 met vijf procent, en dit ondanks de ernstigste recessie sinds de jaren dertig.

Regeringen ontkennen de ernst van de situatie. Zij doen nog steeds alsof het doel het beperken van de opwarming tot minder dan twee graden Celsius is en alsof zij niet beseffen dat dit, door hun eigen schuld, al niet meer mogelijk is.

De Europese Unie verdient wel de eerste prijs ‘mensen zand in de ogen te strooien’. De EU presenteert zich als kampioen van de strijd voor de planeet met zijn ‘energie/klimaat pakket’. Dat pakket behelst de broeikasgasuitstoot tegen 2020 met minstens 20 procent te verminderen, vergeleken met 1990, in afwachting van een wereldwijd akkoord, en tegen 2020 twintig procent van de energievraag met duurzame energie te voldoen. Niet alleen is de voorgestelde reductie totaal onvoldoende, niet alleen zou zo’n reductie geen moeite kosten (in 2009 was de uitstoot van de EU al 17,6 procent minder vergeleken met 1990) en niet alleen wordt de uitstoot als gevolg van productie in ontwikkelingslanden bestemd voor Europese consumptie niet meegerekend, de EU kent ook geen enkele schroom meer om in arme landen het ‘recht om te vervuilen’ te kopen.

Een temperatuurstijging van vier graden Celsius tussen nu en het einde van de eeuw zal waarschijnlijk al voor de eeuwwisseling tot een metershoge stijging van de zeespiegel leiden. Deze stijging zal in het bijzonder het gevolg zijn van het afsmelten van de ijskappen. James Hansen, de belangrijkste klimatoloog van NASA, waarschuwt hier al 20 jaar voor.

De klimaatcommissie van de Verenigde Naties, het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), bracht onlangs een rapport uit over extreme weersverschijnselen. Bob Ward, directeur van de London School of Economics en niet iemand die je er van verdenkt een linkse radicaal te zijn, vatte het rapport samen door te stellen dat zonder een onmiddellijke reductie van de uitstoot van broeikasgassen, hittegolven, droogtes en overstromingen ‘waarschijnlijk alle pogingen van de menselijke bevolking om zich aan de impact hiervan aan te passen te boven zullen gaan’.

De politici die uiteindelijk de beslissingen nemen zijn bekend met al deze gegevens. Zij negeren deze omdat zij anders de energiesector uit handen van de markt zouden moeten nemen en geld zouden moeten halen waar het zit om een geplande overgang naar een zuinige, niet-productivistische economie te bekostigen, een economie zonder fossiele of nucleaire brandstoffen.

Toen het kapitalisme nog jong was, nam het soms besluiten die op de korte termijn tegenstrijdig waren met de belangen van individuele kapitalisten omdat deze nodig waren voor de lange termijn stabiliteit van het kapitaal in zijn geheel. Tegenwoordig is dit niet meer mogelijk. Zelfs geconfronteerd met de dreiging van vreselijke, onherstelbare rampen, blijven de beleidsmakers apathisch.
Erger nog; de meest cynische onder hen gokken op het gebruik van deze rampen als wapens in de geopolitieke machtsstrijd. De groeiende macht van Chinees of Indisch kapitaal wordt vervelend? Wie het laatst lacht, lacht het beste; laten we zien hoe zij om gaan met de stijgende zeespiegel, het smelten van de gletsjers van de Himalaya en miljoenen klimaatvluchtelingen…

Er is geen betere illustratie mogelijk van hoe diep de aard van de heersende verhoudingen verrot is. Geconfronteerd met deze ecologische barbarij is het een illusie om onze hoop te vestigen op lobbywerk richting regeringen. Alleen grootschalige mobilisaties voor doelen die zowel sociaal als ecologisch, ecosocialistisch, zijn kunnen een alternatief bieden.

Daniel Tanuro schrijft voor Rood/La Gauche, het blad van de Belgische zusterorganisatie van Grenzeloos. Hij is auteur van L’impossible capitalisme vert.

Meer lezen over de klimaatcrisis
In samenwerking met Grenzeloos en WISE (World Information Service on Energie) gaf het Comité Ander Europa twee brochures uit over de klimaat crisis. In de brochures wordt ingegaan op de oorzaak en achtergrond van de klimaat crisis en er wordt gepleit voor een radicaal omschakeling naar een duurzame economie. De brochures zijn tegen verzendkosten te bestellen bij het comité.
Maak € 3.00 over op rekening 3002840 van Stichting Ander Europa te Amsterdam, onder vermelding van ‘klimaatbrochures’ en vermeld duidelijk naar welk adres ze gestuurd moeten worden.

Twee kwesties stonden centraal in Durban. Ten eerste de toekomst van het Kyoto protocol dat in 2012 zal aflopen en methoden om de uitstoot van broeikasgassen terug te brengen. Ten tweede het opzetten van het Groene Klimaatfonds waartoe tijdens de vorige top in Cancún, Mexico, werd besloten. In theorie zou dit fonds de armste landen moeten helpen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering.

Een tweede fase van het Kyoto protocol is nu een dode letter en tot 2020 zal er geen werkelijke actie ondernomen worden. Bindende afspraken om de uitstoot van broeikasgassen terug te brengen zijn uitgesloten. De vertegenwoordigers van de grootste vervuilers, de Verenigde Staten voorop, waren degenen die opriepen tot vrijwillige toezeggingen en zich verzetten tegen bindende afspraken. Het Kyoto protocol was al onvoldoende maar nu zijn we op een pad naar nog veel erger gekomen.

Wat betreft het klimaatfonds: de rijke landen beloofden als een eerste stap om in 2012 30 miljard dollar bij te dragen en 100 miljard dollar per jaar tot 2020. Dit is te weinig en er zijn geen publieke geldbronnen afgesproken. Daardoor staat de deur wijd open voor privé-investeringen, onder toezicht van de Wereldbank. Zoals sociale bewegingen opmerkten is dit een strategie om het klimaatfonds te veranderen in een ‘fonds voor hebberige ondernemers’. Opnieuw wordt de ecologische crisis gebruikt om geld te verdienen. Investeringsbanken hebben al een hele reeks producten ontwikkeld voor wat de ‘CO2 markt’ genoemd wordt, zoals de handel in emissierechten..

Een ander voorbeeld van hoe de dampkring tot koopwaar gemaakt wordt is de steun van de Verenigde Naties aan ‘capture and storage’ van koolstofdioxide als een mechanisme voor zogenaamd schone ontwikkeling. Deze procedure vermindert de uitstoot niet en betekent een verdere verdieping van de ecologische crisis, vooral in ontwikkelingslanden die het risico lopen als dumpterrein van de koolstofdioxide gebruikt te gaan worden.

De uitkomst van de top betekent nog meer ‘groen kapitalisme’. De Zuid Afrikaanse activist en intellectueel Patrick Bond stelt dat ‘het tot koopwaar maken van de natuur de dominante trend is in het wereldbeeld van hen die het ecologisch beleid bepalen’. Durban was een herhaling van Cancún 2010 en van Kopenhagen 2009 waar de belangen van grote multinationals, internationale financiële instellingen en de wereldwijde elites van de financiële markten triomfeerden over de behoeften van de bevolking en de toekomst van de planeet.

In Durban stond behalve de toekomst ook het heden op het spel. De effecten van klimaatverandering zijn al voelbaar. In de Arctische gebieden zijn miljoenen tonnen methaangas vrijgekomen: methaan draagt twintig keer zoveel bij aan temperatuurstijging als koolstofdioxide. De smeltende gletsjers en ijskappen leiden tot een stijging van de zeespiegel. In 1995 verhuisden onder invloed van de klimaatverandering ongeveer 25 miljoen mensen, nu zijn dat er 50 miljoen. Tijdens de top kwamen activisten verschillende sociale bewegingen bijeen voor ‘Occupy COP17’. Deelnemers varieerden van boeren en vertegenwoordigers van kleine eilandstaten als Seychellen, Grenada en de Republiek van Naura (Oceanië, Micronesia) die bedreigd worden door de stijgende zeespiegel, tot activisten die eisen dat het westen zijn ecologische schuld aan de ontwikkelingslanden aflost.

De beweging voor klimaatgerechtigdheid laat zien hoe belangrijk het is ons te verzetten tegen het vermarkten van natuur en omgeving. Om te voorkomen dat de klimaatcrisis zich nog verder verdiept zijn fundamentele veranderingen nodig. De bekende ecologische activist Nnimmo Bassey stelde het heel duidelijk; ‘de top versterkte klimaat apartheid, de rijkste één procent besloot dat het acceptabel is om de overige 99 procent op te offeren.’

Josep María Antentas is professor in de sociologie aan de Autonome universiteit van Barcelona. Esther Vivas is verbonden aan de Universiteit Pompeu Fabra. Beiden maken deel uit van de redactie van het blad Viento Sur. Dit commentaar verscheen eerder op internationalviewpoint.org

Het personeel in het VO staakt om twee redenen. De minister heeft besloten om leerlingen in plaats van 1000 uur 1040 uur naar school te sturen. Daarbovenop heeft de minister in dezelfde wet ingebroken in de vrije CAO-onderhandelingen door zelf normen op te stellen voor de invulling van roostervrije dagen. Als deze wet door de Eerste Kamer wordt aangenomen houdt dit in dat de zomervakantie terug wordt gebracht naar 6 weken en we meer vrije dagen kwijt raken.

Hiet staat geen enkele compensatie tegenover, kortom, we moeten meer werken voor hetzelfde geld. De 40 uren die extra worden ingeroosterd moeten uit het schoolbudget betaald worden, als daar extra personeel voor moet worden ingezet dan zullen scholen dit zelf moeten betalen. De belachelijke afschaffing van het speciaal onderwijs betekent ook al een aanslag op dit budget. Kinderen uit het speciaal onderwijs moeten verplicht geplaatst worden en extra ondersteuning moeten scholen zelf regelen en betalen, ook daarvoor is geen compensatie.

De kwaliteitsverbetering van het VO die met name de PVV zegt na te streven, “kwantiteit leidt tot kwaliteit”, is daarom onzinnig. Om urenverhoging te verwezenlijken moet er namelijk bezuinigd worden op mentoraat, bijscholing, begeleiding, hulpmiddelen, etc. De kwaliteit van het onderwijs zal dus minder worden. Bovendien is er op geen enkele wijze aangetoond dat meer uren op school, beter prestaties opleveren. In een rapport van de OESO blijkt dat Finland aan kop staat qua prestaties maar veel minder lesuren heeft, ca 750. Nederland behoort tot de top wat betreft lesuren, 100 meer dan het EU gemiddelde. Wat is de logica om dit verder op te voeren?

De inkorting van de vakantiedagen is volgens minister Bijsterveldt een manier om de werkdruk te verminderen, het zelfde werk verdelen over meer dagen, maar de werkdruk zal juist toenemen. In de media wordt het beeld neergezet van de docent als iemand die steeds op vakantie is en zich continu ziekmeldt. Wat men niet weet is dat docenten 41,5 per week werken en dus een groot deel van die vakantie zelf verdienen. De gemiddelde ambtenaar werkt 36 of 38 uur, de vakantiedagen die wij extra hebben verdienen wij door 40 uur per week verplicht meer uren te werken.

De maatregel van Bijsterveldt gaat in tegen verschillende onderwijsrapporten waaruit blijkt dat de werkdruk in het onderwijs snel terug gedrongen moet worden. Haar voorganger heeft daarvoor zelfs afspraken gemaakt in het Actieplan Convenant Leerkracht. In plaats daarvan wil Bijsterveldt het aantal werkuren per docent verhogen. Geen enkele zichzelf respecterende beroepsgroep zou zo’n aanslag op werktijd zonder compensatie accepteren.

Uiteindelijk is dit een verkapte bezuinigingsmaatregel. Onder het mom van werkdrukverlaging mogen wij langer werken en de kosten daarvan moeten scholen verhalen op het personeel en de onderwijsmiddelen. Toch wordt dit naar buiten toe gepresenteerd als kwaliteitsverbetering. Personeel, leerlingen en ouders mogen de directe gevolgen dragen. De manier waarop de verlenging van de werkdagen tot stand komt, door bij wet vrije in te grijpen in afspraken die in de CAO zijn gemaakt, maakt deze maatregel nog verwerpelijker.

Amsterdamse scholen waarvan docenten deelnemen aan het actiecomite zijn: Caland Lyceum, Geert Groote College, Gerrit van der Veen College, Vechtstede, St. Michaëlcollege, Kennemercollege, MCO, Joke Smit, Ignatius Gymnasium, Bredero Lyceum, Barlaeus Gymnasium, Amstellyceum en de OSB. Stuur deze e-mail door naar vrienden, kennissen en collega’s.

Actiecomité Linke Leraren
actiecomite@linkeleraren.nl
www.facebook.com/linkeleraren

Wie meer wil weten:
http://www.oecd.org/dataoecd/61/2/48631582.pdf
http://www.tno.nl/downloads/TNO-KvL_NEA_Totaalrapport2007.PDF
http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/convenanten/2008/04/16/convenant-leerkracht-van-nederland/convenant-160408.pdf

Het aandeel van kernenergie in de mondiale energieproductie is de afgelopen 10 jaar gedaald van 6,2 naar 5,2 procent. De laatste jaren is er wel een toename geweest van het aantal in aanbouw zijnde reactoren, vooral in China, India, Rusland en Zuid-Korea. De verwachte capaciteitsuitbreiding is echter te weinig om een verdere daling van het nucleaire aandeel in de energieproductie te voorkomen.

Economische factoren
Een nucleaire renaissance werd in de eerste plaats verhinderd door economische factoren. De bouwkosten van kerncentrales zijn hoog in vergelijking met concurrerende energiebronnen als kolen- en gascentrales. Dit verschil is de afgelopen jaren verder gegroeid en deze groei zal naar verwachting doorzetten. Hier tegenover staan lage operationele kosten waardoor het wel aantrekkelijk is om een reeds bestaande centrale in bedrijf te houden. Voor een nieuw te bouwen centrale leiden de hoge investeringen echter tot een stroomprijs die ver boven die van kolen of gas ligt.

Andere belangrijke nadelen van nieuwe kerncentrales zijn de lange aanlooptijd (minimaal 10 jaar) en de geringe flexibiliteit: kerncentrales zijn grootschalig en moeten op volle capaciteit draaien.

De hoge investeringskosten en de geringe flexibiliteit wegen vooral zwaar in landen met een geliberaliseerde energiemarkt waar de afzet en de prijs van de te produceren elektriciteit onzeker zijn.

Staatssteun
Nieuwbouw van kerncentrales is daarom alleen met directe of indirecte staatsteun rendabel te maken. In landen met een gereguleerde energiemarkt kan dit in de vorm van afzet- en prijsgaranties. In andere landen gebeurt dit met directe subsidies onder het mom van ‘innovatie’ en via staatsgaranties voor de leningen die worden afgesloten. Essentieel is in alle gevallen de bereidheid van de staat om de wettelijke aansprakelijkheid bij grote ongelukken over te nemen van de eigenaren van de centrale. Als de eigenaren zelf aansprakelijk zouden zijn dan zou het niet mogelijk zijn om de centrales operationeel te houden omdat deze risico’s niet verzekerbaar zijn. Dit is een klassiek voorbeeld van de privatisering van de winsten en de socialisering van de risico’s.

Ook andere kosten van kernenergie dreigen op de overheid te worden afgewenteld. De Europese commissie maakt zich bijvoorbeeld zorgen over de fondsen waar later de ontmanteling van de kerncentrales uit betaald moet worden.

Beperking broeikasgassen
Kernenergie leidt naar schatting tot een uitstoot van 66 gram CO2 equivalent per kilowattuur. Dit is meer dan bij duurzame energiebronnen (9 tot 38 gram), maar veel minder dan bij fossiele brandstoffen (443 tot 1050 gram). Op het oog lijkt kernenergie hiermee een geschikte manier om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Er kleven echter een aantal belangrijke nadelen aan de bouw van nieuwe kerncentrales voor dit doel.

Investeringen in kerncentrales hebben een langere doorlooptijd (ongeveer 10 jaar) dan investeringen in alternatieve manieren om broeikasgassen te besparen. Dit betekent dat investeringen in kernenergie pas na 10 jaar tot besparingen leiden. Kernenergie is ook een kostbare manier om de uitstoot van broeikasgassen te beperken. Voor hetzelfde geld kan op dit moment veel meer uitstoot worden voorkomen door te investeren in bijvoorbeeld energiebesparing, warmtekrachtkoppeling en windenergie. Door de sterke prijsdaling van zonnepanelen zal ook zonne-energie over enkele jaren goedkoper zijn dan kernenergie.

Daarnaast is het niet mogelijk om zonder grote verliezen snel te variëren in de energieproductie van een kerncentrale. Als een groot deel van de elektriciteitsproductie door kern- en kolencentrales (die ook niet flexibel zijn) zou worden geleverd, dan wordt het lastig om daarnaast sterk fluctuerende energiebronnen zoals wind- of zonne-energie in te zetten. Door de bouw van een groot aantal kolencentrales dreigt in Nederland zo’n situatie te ontstaan. Nieuwe kerncentrales zouden deze situatie verder doen verslechteren.

Technologische doorbraken?
De nucleaire industrie houdt ons al jaren voor dat ze bijna zover zijn dat ze met nieuwe technieken de bekendste bezwaren tegen kernenergie (onveiligheid en radioactief afval) op kunnen lossen of in ieder geval sterk beperken. Op dit moment staan zogenaamde vierde generatie reactoren in de belangstelling die vanaf 2030 beschikbaar zouden moeten komen.

De meeste concepten voor deze vierde generatie zijn moderne varianten van de snelle kweekreactor. Die kweekreactoren werden in de jaren zeventig en tachtig ook al als de oplossing van de problemen met kernenergie aangeprezen. De – nooit in gebruik genomen – centrale bij Kalkar was bijvoorbeeld van dit type. Bij een snelle kweekreactor wordt het grootste deel van het uranium als brandstof benut. Voordelen zijn dat er veel meer energie uit uranium kan worden gehaald en dat er veel minder radioactief afval over blijft. Ondanks deze voordelen zijn snelle kweekreactoren tot nu toe overwegend op mislukkingen uitgelopen.

Een belangrijk nadeel van de snelle kweekreactor is dat de nucleaire reacties instabieler zijn dan bij conventionele kernreactoren. Het wegvallen van de koeling kan in een snelle kweekreactor tot een nucleaire explosie leiden, iets wat in een conventionele centrale niet mogelijk is. Omdat in een kweekreactor geen water als koeling kan worden gebruikt zijn kostbare en moeilijk beheersbare koelsystemen gebaseerd op helium, natrium, lood of gesmolten zout nodig. De grote hoeveelheden plutonium die in een snelle kweekreactor worden geproduceerd en die in opwerkingsfabrieken moeten worden gerecycled vergroten bovendien het gevaar van de verspreiding van dit materiaal dat voor kernwapens gebruikt kan worden.

Door deze nadelen is het niet waarschijnlijk dat het tot de grootschalige bouw van snelle kweekreactoren zal komen. De resterende vierde generatie concepten zijn van het conventionele type en produceren net zoveel radioactief afval als de huidige reactoren.

Waarom nieuwe kerncentrales?
De ramp met de kernreactoren in Fukushima lijkt een definitief einde te hebben gemaakt aan de dromen over een nucleaire renaissance. Toch willen een aantal energiebedrijven, waaronder RWE (het moederbedrijf van Essent) en Delta, in Nederland nieuwe kerncentrales bouwen. Door directe of indirecte staatssteun en het afwentelen van kosten op de samenleving zou een kernreactor voor de exploitant rendabel gemaakt kunnen worden. Wordt hieraan voldaan, dan passen kerncentrales goed in het huidige model van grootschalige en gecentraliseerde energieproductie, waarin een klein aantal bedrijven een groot deel van de energieproductie beheerst. Een overcapaciteit van niet-flexibele centrales gebaseerd op kolen en kernenergie zou de invoering en ontwikkeling van kleinschalige en duurzame energiebronnen, die een bedreiging vormen voor dit bedrijfsmodel, sterk tegenwerken.

Terwijl wereldwijd kernenergie op zijn retour is dreigt het rechtse klimaat en het ontbreken van sterk protest in Nederland er toe te leiden dat hier de bouw van nieuwe kerncentrales wordt doorgezet. Eventuele nieuwe kerncentrales en nieuwe kolencentrales verdiepen het huidige model van niet-flexibele, gecentraliseerde energieproductie en staan de ontwikkeling van duurzame,flexibele technieken in de weg. Hierdoor dreigt Nederland nog verder achterop te raken in de noodzakelijke omschakeling naar kleinschalige en duurzame vormen van energieopwekking.

De klimaatverandering gaat sneller dan verwacht, de uitstoot van broeikasgassen blijft toenemen en ondertussen zitten we in Nederland met een kabinet dat juist meer verkeer en meer kolencentrales wil. Waar ging het mis?

Gelijk hebben is nog geen gelijk krijgen. Dat degenen die al decennia waarschuwen voor de desastreuze effecten van de opwarming van de aarde door de uitstoot van broeikasgassen gelijk hebben is duidelijk. Orkanen, extreme hitte en droogte of juist overdadige regenval zijn overal op de wereld aan de orde van de dag. Het is niet in alle gevallen met wetenschappelijke zekerheid te zeggen dat deze verschijnselen het gevolg zijn van klimaatverandering, maar deze verschijnselen passen binnen de voorspellingen van het Intergovernmental Panal on Climate Change. Andere verontrustende verschijnselen zoals het afsmelten van het ijs van de polen en in het hooggebergte zijn onmiskenbaar het gevolg van de klimaatverandering.

De rol van de uitstoot van broeikasgassen in het proces van klimaatverandering is onder serieuze wetenschappers onomstreden. En toch staat het er met de klimaatpolitiek slecht voor. De laatste die we dat kunnen verwijten is natuurlijk de milieubeweging. Maar toch moeten we constateren dat die beweging er – ondanks al haar inspanningen – niet in is geslaagd een serieuze klimaatpolitiek af te dwingen. Daar zijn vele oorzaken voor aan te wijzen maar een belangrijke is naar onze mening het ontbreken van een heldere analyse van de oorzaken en het ontbreken van een duidelijk alternatief.

Structurele oorzaken
Dat de oorzaak van de huidige klimaatverandering de uitstoot van broeikasgassen is, daar is men het over eens. Maar wat is de oorzaak van het steeds groeien van die uitstoot? Dat ‘we’ met z’n allen en vooral ‘wij’ in het rijke deel van de wereld veel te veel fossiele brandstof gebruiken. Dat klopt natuurlijk. Maar de vraag die daar achter ligt is natuurlijk waarom ‘wij’ dat doen. Omdat we ons niet bewust zijn van de gevolgen? Omdat we consumptieverslaafd zijn? Of omdat we helaas in een maatschappij leven waarin de economie zo in elkaar steekt dat we ons maar in beperkte mate kunnen ontrekken aan het direct en indirect gebruiken van fossiele brandstoffen? Natuurlijk hoeven we niet een paar keer per jaar met het vliegtuig naar de zon, we hoeven niet in een auto te rijden maar kunnen fietsen of met het OV, we kunnen bewuster consumeren en consuminderen. Maar de individuele marges zijn smal.

We zitten allemaal als het ware gevangen in een systeem waar alles draait om winst en economische groei. Een economisch systeem dat voor zijn overleven korte termijn economisch gewin boven duurzaamheid stelt.

Hier besteedt de milieubeweging nauwelijks aandacht aan. Integendeel. De afgelopen jaren zien we juist een groeiende tendens om te zoeken naar oplossingen binnen het bestaande economische systeem. ‘De klimaatcrisis is een uitdaging voor het maken van nieuwe innovatieve producten’ wordt er dan geroepen. En, ‘we moeten als milieubeweging meer het bedrijfsleven erbij betrekken’.
Maar het grootste probleem is helemaal niet het ontbreken van nieuwe producten. Wat vooral nodig is, is het op grote schaal toepassen van al bestaande technieken op het vlak van energiebesparing en duurzame energie. (De beste elektrisch auto is een elektrische tram of trein, de grootste energiebezuiniging valt te behalen met de isolatie van de bestaande woningvoorraad en het terugdringen van de mobiliteit). Natuurlijk kunnen afzonderlijke bedrijven door innovatie een bijdrage leveren aan het tegengaan van de klimaatcrisis. Maar het huidige bedrijfsleven op zich is een belemmering voor het oplossen van de klimaatcrisis. Je kan niet tegelijkertijd streven naar een herstel van de economische groei, het toenemen van de productie, een uitbreiding van de wereldhandel, het wegnemen van allerlei beperkingen voor bedrijven en het drastisch terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. Als je de opwarming van de aarde wil voorkomen moet je inzetten op een ander economisch systeem. Een groen en duurzaam kapitalisme is onmogelijk. Dat wordt binnen de milieubeweging nauwelijks onderkend.

Daardoor is ook het perspectief dat de beweging te bieden heeft onduidelijk. Wat voor een wereld willen we? Een wereld waarin grote multinationals met een geweldige verspilling van grondstoffen en energie zoveel mogelijk winst maken? En dit terwijl de meerderheid van de bevolking aan de ene kant steeds meer moet consumeren om de economie draaiende te houden en aan de andere kant zo zuinig mogelijk moet doen om het milieu te sparen? Is het verwonderlijk dat veel mensen de milieubeweging vooral ervaren als een hindernis, als een beweging waarvan dit niet mag en dat niet kan, zonder dat er een perspectief wordt geboden?

Energiepolitiek
We zien dit dilemma duidelijk bij de energiepolitiek. Er wordt actie gevoerd tegen (nieuwe) kolencentrales omdat die een geweldige bijdrage leveren aan de uitstoot van CO2. Er wordt ook actie gevoerd tegen kernenergie. De ramp met de kernreactor in Japan heeft de gevaren van deze vorm van energie weer op de agenda gezet. Steenkool en kernenergie leveren samen ongeveer een derde van de energie in Europa. Als die twee bronnen wegvallen, zonder dat er van een zeer drastische bezuiniging op het energiegebruik sprake is, wordt hun plaats ingenomen door aardgas of olie en gaat de uitstoot van CO2 gewoon door.

De kernenergielobby maakt dankbaar gebruik van deze situatie en bepleit kernenergie als een klimaatneutraal alternatief voor op fossiele brandstof gestookte centrales. Vanuit de milieubeweging wordt er natuurlijk gepleit voor een omschakeling naar duurzame energiebronnen: zonne-energie, windenergie en bio-energie. Die leveren nu samen minder dan een tiende van de in Europa gebruikte energie en het is een illusie dat ze, bij een ongewijzigd of groeiend energiegebruik, de komende jaren de rol van kolen en kernenergie over kunnen nemen.
Daarbij wordt vaak ‘vergeten’ dat deze energiebronnen in het gebruik wel klimaatneutraal zijn, maar dat de productie en installatie van de daarvoor benodigde installaties (windmolens, zonnepanelen, biogasinstallaties en dergelijke) dat niet zijn. Het geleidelijk vervangen van de ene (vuile) brandstof door de andere is volstrekt onvoldoende. Om de opwarming van de aarde tegen te gaan, of binnen de perken te houden, is veel meer nodig. Naast een drastisch terugdringen van het energiegebruik door het isoleren van woningen en het terugdringen van de mobiliteit, zal er van een rigoureuze omschakeling van de hele economie sprake moeten zijn. Niet het behalen van winst en het bereiken van economische groei zal centraal moeten staan, maar het op duurzame wijze produceren voor werkelijke behoeften. Een milieubeweging die echt wil strijden tegen de opwarming van de aarde zal er niet onderuit kunnen om die boodschap uit te dragen.

Wervend perspectief
Met het uitdragen van een dergelijk perspectief kan de milieubeweging ook afrekenen met haar imago van hindermacht, met het beeld van een beweging die vooral tegen is en op de rem trapt. Ze zal een wervend perspectief kunnen en moeten ontwikkelen van een wereld waar het om meer draait dan om winst voor bedrijven, om andere zaken dan om economische groei en materiële consumptie. Een wereld waarin waarden als duurzaamheid, samenwerking en solidariteit een centrale plaats hebben. Een wereld waarin vrije tijd, cultuur en onderlinge relaties belangrijke waarden vertegenwoordigen en mensen niet beoordeeld worden op het salaris dat ze krijgen, maar op de bijdrage die ze leveren aan de maatschappij. Een wereld waarin de natuur niet meer gezien wordt als louter een bron voor menselijke verrijking en als een makkelijke plaats voor het dumpen van afval, maar als een waarde op zich, als een ecosysteem waar de mensheid deel van uitmaakt en een bijzondere verantwoordelijkheid voor draagt.

‘In 2050 hebben we het verspeeld, verknald. De Aarde is op. In 2050 hebben we de grens bereikt. Dat was de boodschap van de Club van Rome veertig jaar geleden.’ Met die woorden opende Hans Berkhuizen, directeur van Milieudefensie, het jubileumcongres. ‘Bij Milieudefensie zijn we mensen met hoop en geloof in een bereikbare groene toekomst. Datzelfde optimisme, twintig jaar geleden, was onze reactie op het rapport van de Club van Rome. Ons ‘Actieplan Nederland Duurzaam’ toonde aan dat alle zeven miljard mensen, stuk voor stuk, aangenaam kunnen leven – met behoud van natuur en biodiversiteit.’
En hij vervolgde: ‘Waarom worden we niet steeds groener en eerlijker? Zijn het de multinationals, die alleen aandacht hebben voor hun aandeelhouderswaarde? Volgens mij moeten we ook naar onszelf kijken. Naar onze manier van consumeren. Van meer willen, van rupsje nooit genoeg. Dat wil ik wel eens op de politieke agenda zien.’ ‘De krachten bundelen, maatschappelijke organisaties, ambtenaren, bedrijven, politici, burgers… Samen kan het! Samen met u zie ik aan de horizon wel die groene samenleving.’
Dit openingswoord laat enerzijds de goede kanten zien van de milieubeweging en anderzijds de valkuil waar steeds opnieuw in wordt getrapt. Kritische vragen stellen en creatieve oplossingen bedenken is altijd een van de sterke kanten geweest van de milieubeweging. Hun vragen en alternatieven hebben, letterlijk, veel in beweging gebracht en veel veranderd. Maar anderzijds is er de valkuil om om het grotere geheel, de verbanden waarin mensen leven, uit het oog te verliezen.

Denken en dromen

Egbert Tellegen, een van de oprichters van Milieudefensie, vind het tijd om weer meer aandacht te geven aan dit grotere geheel: het rapport van de Club van Rome, een van de inspiratiebronnen van Milieudefensie, stelde volgens hem eigenlijk het kapitalisme ter discussie. Hij betreurt het dat het maatschappijkritische besef uit het milieudebat is verdwenen. Er is te ver doorgeslagen in de behoefte om vooral positieve boodschappen te brengen en oplossingen voor ecologische problemen te zoeken in de techniek, zonder de bestaande kaders ter discussie te stellen. We moeten weer durven dromen stelt hij.

Ook Wouter van Dieren komt op voor een gedegen analyse van de oorzaken van de milieuproblematiek. Voor Van Dieren is de ideologie van de vrije markt het grootste obstakel dat de milieubeweging moet proberen te overwinnen: ‘de markt-isten zijn erger dan de marxisten van destijds. Waar is het grote denkwerk om dat feilloos bloot te leggen?’
Twintig jaar geleden durfde Milieudefensie nog te dromen. Het rapport ‘Nederland Duurzaam’ bevatte een schets van hoe Nederland er nu uit zou moeten zien. Maar ook in dit rapport werd onderschat hoe hardnekkig en diep doordrongen het systeem van de vrije markt en het maken van winst is. Er wordt te makkelijk gedaan over het veranderen van het bedrijfsleven, zoals overheidsregulering door ‘ecotaksen’, voorlichting en druk door consumenten. Maar het bedrijfsleven lijkt vooral zichzelf te moeten veranderen. Aan de tegenstelling tussen werken aan duurzaamheid en het winststreven wordt voorbij gegaan. Bedrijven streven nu eenmaal naar winst en ontwikkelen die producten die de grootste winsten opleveren. De ontwikkeling en uitbreiding van openbaar vervoer stagneert niet zomaar, maar omdat het bedrijfsleven dit bewust tegenwerkte. In de Verenigde Staten rijden nu minder treinen en trams dan in de eerste helft van de twintigste eeuw – openbaar vervoer is bewust de nek om gedraaid. Met winsten uit het openbaar vervoer werden door overheden  wegen aangelegd omdat er in benzine- en autoverkoop een goudmijn voor winst open lag. Hoe de maatschappij er nu uit ziet kwam niet vanzelf, gevestigde belangen waren een belangrijke drijfveer.
Groene en grijze wollen sokken
Die belangen en het soort samenleving waar ze deel van uit maken zijn niet veranderd. Nog steeds draait het om economische groei, om winst maken en consumentisme. Misschien omdat grote mobilisaties tegen onder andere kernenergie, de uitbreiding van Schiphol, de Maasvlakte en de aanleg van de Betuwelijn geen resultaat brachten ging een deel van de milieubeweging op zoek naar een tussenweg. ‘Groene’ kapitalisten lijken voor dit deel van de milieubeweging de nieuwe achterban te worden: ‘if you can’t beat them, join them.’

Er wordt aansluiting gezocht bij leiders uit het bedrijfsleven als Paul Polman van Unilever. Die worden neergezet als inspirerende voorbeelden die, om hun winsten veilig te stellen, op energie en grondstoffen besparen omdat deze schaarser en duurder worden. Ze geven hun producten meerwaarde door ze als ‘duurzaam’ op de markt te brengen. En meer waarde betekent meer winst. In dit wereldbeeld gaan de positieve en leuke oplossingen prima samen met nog meer geld verdienen.
Het lijkt alsof het vanzelf gaat, dit ‘vergroenen’ van het bedrijfsleven. De praktijk ziet er een stuk anders uit. Een van de redenen waarom zoveel grote cacao-producenten bijvoorbeeld onlangs in de groene chocola stapten is dat er jaren niet geïnvesteerd is in de productie van cacao, niet in de plantages, niet in de boeren. Er moest wel iets gebeuren om de winsten veilig te stellen en als dat kan door duurzame chocola te produceren, prima.

Dus dan maar geen groene chocola meer kopen, niet positief zijn over deze ontwikkeling? Natuurlijk niet. Het feit dat deze ontwikkeling mogelijk is komt door druk van boerenorganisaties, vakbeweging en  milieubeweging: zij organiseerden de mensen in de cacao en hadden de alternatieven. Zonder deze druk hadden de ‘groene’ captains of industry hun beleid niet gewijzigd. De kracht van de milieubeweging ligt dus niet bij het overreden van de bedrijfsleiding maar in deze bewegingen die druk uit kunnen oefenen. Bij het organiseren van dit soort bewegingen, en overleg voeren vanuit de kracht van deze bewegingen, moet dus de prioriteit liggen.

Overleggen en prijzen
Bij het organiseren van bewegingen die daadwerkelijk druk uit kunnen oefenen zitten twee dingen in de weg. Ten eerste is er de professionalisering van de milieuorganisaties en hun afhankelijkheid van subsidies. Door het eerste loopt de milieubeweging het risico in een afgesloten bubbel terecht te komen en zich te richten op overleggen met topambtenaren en beleidsmakers in plaats van in beweging komen, tussen de mensen. De subsidieafhankelijkheid, een resultaat van een zwakke beweging, maakt het moeilijk consequent te zijn. Vogelbescherming wijt het opgeven van het verzet door de Zeeuwse Milieufederatie tegen de inpoldering van de Hedwigepolder aan hun afhankelijkheid van subsidies van de provincie Zeeland. Milieuorganisaties worden nu door rechts weggezet als subsidiezuigers, volkomen onterecht vergeleken met de echte profiteurs van subsidies: grote bedrijven als PTT en Tom Tom vragen een miljard subsidie om hun plan voor file bestrijding uit te werken terwijl Milieudefensie voor een fractie van dat bedrag een eigen mobiliteitsplan maakte: het rapport ‘Bouwen aan een groene metropool’. Maar om echt sterk te staan, moeten we als milieubeweging onze onafhankelijkheid bewaren.

Het tweede obstakel is de strategie om te pogen mensen hun gedrag te laten veranderen, via de omweg van belastingen en beprijzing. We moeten af van het idee dat het bestedingsgedrag van individuen een reden is om iets wel of niet te doen. Dit idee versluiert de politieke keuzes die gemaakt worden. Mark Rutte stelt in zijn ‘Groen Rechts manifest’ dat de milieubeweging alles wat leuk is duur maakt en belast. We moeten juist benadrukken dat rechts alles wat leuk is voorbehoud voor de elite. Economische groei heeft de inkomensongelijkheid vergroot en de rijken zijn niet het voorbeeld van duurzaamheid – terwijl zij toch meer dan wie ook de keus hebben hun groene geweten te volgen.

Organizing
Vroeger kregen we ook de gewone man en vrouw de straat op. Logisch, want zij zaten in de stank van de Rijnmond of woonden op de gifgrond van Lekkerkerk. Els Bos van de FNV constateerde op het congres dat Milieudefensie het woord ‘werknemer’ niet eens kent. Vaak wordt, als het gaat om het aanspreken van bedrijven op hun producten of de manier waarop ze worden gemaakt, buiten de vakbeweging om gewerkt, zowel hier als in de Derde Wereld. De ‘schone kleren campagne’ is een van positieve uitzonderingen waar meer aandacht voor zou moeten zijn. Er zijn vaak genoeg mensen te vinden die vragen stellen bij het ecologische beleid van het bedrijf waar ze bij werken. Deze mensen zouden we samen met de vakbeweging in kunnen schakelen – dat zet meer zoden aan de dijk dan het nalopen van zogenaamde ‘groene leiders’ die, als de er ergens anders meer winst gemaakt kan worden, meteen overstag zullen gaan.

Weer gewone mensen overtuigen, samenbrengen en in beweging brengen dus. Het eerste begin van het verwerven van een nieuwe achterban gaat altijd moeilijk maar is noodzakelijk voor het opbouwen van een nieuwe milieubeweging. Het Rotterdams Milieucentrum probeert bijvoorbeeld mensen in de oude wijken en migranten te benaderen. Een vernieuwde milieubeweging moet mensen niet alleen wijzen op hun eigen gewoontes maar ook op wat ze samen kunnen doen: het gaat niet alleen om je eigen energiegebruik maar ook om samen bij de huisbaas aan te dringen op meer duurzame verwarmingsketels.

Bij de vakbeweging noemen ze een dergelijke aanpak van mensen samenbrengen op basis van hun gedeelde belangen, om hen collectief in beweging te brengen, tegenwoordig organizing. Dit concept dringt ook binnen bij de milieubeweging. Jammer genoeg verwijzen ze dan vaak naar campagne van Obama terwijl een veel positiever voorbeeld  onder hun neus ligt: de staking en acties van de schoonmakers. In dit voorbeeld ligt het soort positiviteit die de milieubeweging nodig heeft.

Waarschijnlijk aangemoedigd door dit succes, probeert religieus rechts nu een tweede slag te slaan: er moet een einde komen aan de achterstelling van hetero’s op scholen in Texas. Elke publieke school met een vereniging voor studenten met een ‘alternatieve seksualiteit’ moet vergelijkbare faciliteiten bieden om ‘traditionele normen’ als heteroseksualiteit en het (heteroseksuele) huwelijk te promoten. De officiële motivatie is dat er zo een einde komt aan de zogenaamde achterstelling waar hetero’s nu onder zouden leiden. Maar de Jonge Republikeinen, een van de drijvende krachten achter het voorstel, zijn er eerlijk over dat ze een andere agenda hebben; door scholen met een organisatie voor niet-heteroseksuele studenten te dwingen er ook een voor hetero’s op te zetten – ook al zullen maar weinig mensen moeite hebben hetero’s te ontmoeten – worden ze op kosten gedreven.

De Jonge Republikeinen hopen zo een einde te maken aan studentenverenigingen van niet-hetero’s. Volgens hun vicevoorzitter Tony McDonald is het schandalig dat dergelijke verenigingen ‘mensen die zichzelf als homoseksueel beschouwen aanmoedigen dat blijven te doen’ en zouden ‘de belastingbetalers van Texas daar niet voor hoeven te betalen’. Blijkbaar denkt McDonald niet alleen dat Texaanse homo’s worden voorgetrokken maar dat ze zelfs geen belasting hoeven te betalen.

Het laatste rapport ontbreekt het zeker niet aan belang. Carbon Tracker steunt zich op het werk van het Potsdam Institute en onderstreept de volgende elementen:

• in 2011 heeft de wereldeconomie reeds één derde van het koolstofbudget van 886 Gigaton koolzuurgas (GtCO2) verbruikt waarover het beschikte in de periode 2000-2050. Het beschikbare saldo bedraagt niet meer dan 565 GtCO2;
• de aangetoonde reserves aan fossiele brandstoffen in handden van openbare – en privébedrijven en van regeringen komt overeen met een uitstoot van 2.795 GtCO2;
• de gedeeltes van deze reserves die in handen zijn van de 100 grootste privébedrijven in de kolensector en van de 100 grootste in de gas-en petroleumsectoren komen overeen met zo’n 745 GtCO2, de rest is in handen van staten, meer bepaald aan Saoedi-Arabië

Het feit dat het saldo aan het beschikbare fossiele koolstof niet meer dan 565 GtCO2 bedraagt op een totaal van 2.795 komt er op neer dat, om het klimaat niet te veel te ontwrichten, 80% van de gekende steenkool-, aardolie- en aardgasreserves ondergronds dienen te blijven, zodat ze nooit kunnen opgebrand worden.

Welnu, deze reserves worden uiteraard ten gelde gemaakt door de eigenaars ervan en dragen zo bij om de waarde van de aandelen te bepalen (tenminste als deze eigenaars ondernemingen zijn: de Saoedi-Arabische koninklijke familie staat niet genoteerd op Wall Street…).

De waarde van deze aandelen wordt bepaald op de beurs .

Het is dus schijnheilig en foutief met de vinger te wijzen naar “de Chinezen” of naar “de Indiërs”, die steenkool opstoken alsof het niet opkan, en die volgens sommigen de grote dwarsliggers zouden zijn om het klimaat wijselijk te reguleren: het geglobaliseerde financieringskapitaal trekt aan de koordjes van de wedren naar de klimatologische afgrond. Het zijn zij dan ook die als eersten op de beklaagdenbank zouden moeten zitten. Ze zijn direct verantwoordelijk voor het feit dat de kapitalistische economie verder blijft te draaien op 80% van de fossiele energiebronnen.

Het rapport van Carbon Tracker toont een interessante grafiek die de verdeling van de aandelen aantoont van privébedrijven in steenkool, gas en petroleum op de beursvloeren van de planeet. Dit laat toe om het koolstofbudget van een land te vergelijken met zijn engagement in het verderzetten van de misdadige uitbating van fossiele brandstoffen. Men stelt bijvoorbeeld vast dat een land zoals het Verenigd Koninkrijk, waarvan het koolstofbudget ongeveer zo’n 10 GtCO2 bedraagt, via de beurs van Londen, fossiele reserves controleert die overeenkomen met zo’n 105,5 GtCO2.

Waanzinnige politiek

Waarom gaat het kapitaal verder met deze waanzinnige politiek, als vandaag de dag heel de wereld weet vanaf welk punt de opwarming een ernstige bedreiging voor de mensheid betekent? We kennen de antwoorden: de hernieuwbare energiebronnen kosten meer, de kosten voor de schade door de opwarming zijn zo hoog dat hun “internationalisering” onmogelijk is, de pressiegroepen van de fossiele brandstoffen – of zij die afhangen van fossiele brandstoffen (de autosector, de petrochemie, de luchtvaart, enz)- zijn machtiger dan de regeringen.

Het Carbon Tracker rapport laat ons toe een oordeel te vellen over deze laatste factor. Eigenlijk, als 80% van de aangetoonde reserves van fossiele brandstoffen in de grond dient te blijven, dan vloeit daar eenvoudig weg uit voort dat de betrokken bedrijven de onmiddellijke vernietiging van 80% van hun kapitaal zouden moeten aanvaarden.

Ten opzichte van dit is het failliet van Lehman Brothers slechts een grap, want de betrokken ondernemingen zijn giganten, peilers van het mondiaal kapitalisme – bedrijven als Shell, BP, Exxon, enz. – waarvan de aandelen een groot deel uitmaken van de portefeuilles van pensioenfondsen en andere grote kapitalistische investeerders.

Zoals de Britse krant The Guardian schreef:”Indien het grootste deel van de reserves aan petroleum, steenkool en aardgas niet kan verbrand worden, kunnen de elementaire bezittingen van de grootste energieondernemingen van de wereld ook toxisch worden zoals de netelige hypothecaire leningen die tot de financiële ineenstorting hebben geleid in 2008” (The Guardian, Duncan Clark, 15 juli 2011). We spreken dus meer en meer over het risico van een “financiële koolstofbel”.

Zullen zij 4/5e van hun bezittingen opofferen om een klimaatcatastrofe te vermijden? Het spreekt voor zich dat de Zes Zusters die de petroleumsector controleren hier hun oor niet te luisteren zullen leggen, en zeker niet de kapitalisten van de kolensector! De geplande investeringen door deze vampieren zijn daar het bewijs van. De reusachtige steenkoolmultinational Glencore heeft recentelijk de belangrijkste kapitaalsverhoging voor een multinationaal op de Londense beurs gerealiseerd. Wat Shell betreft, zij zal de vier volgende jaren 62 miljard Pond Sterling investeren om alzo in 2014 3,7 miljoen vaten per dag te produceren (een stijging met 12% in vergelijking met 2010). (The Guardian, Ben Caldecott, 12 juli 2011).

Het financieringskapitaal zit op dezelfde golflengte, wat het is hij die de enorme noodzakelijke geldmassa’s leent aan grote investeringen op lange termijn in vast kapitaal, die bijzonder zwaar zijn in de energiesector (raffinaderijen, energiecentrales, enz.).

“Dit illustreert tot op welk punt de wereldmarkten aan kapitaal losgekoppeld zijn van elke doelstelling om de klimaatsverandering tegen te gaan”, betreurt James Leaton op de site GreenBiz. “ Dit toont aan dat de benadering gebaseerd op het profijt op korte termijn (wat ze is) door de huidige financiële instrumenten de signalen niet erkent om op lange termijn een gecontroleerde actie te voeren om de klimaatsverandering te beperken”.

De kern van de crisis

Deze opmerking ligt niet ver van de waarheid af. Behalve dat “de benadering gebaseerd op de winst op korte termijn” niet specifiek is voor “de huidige financiële instrumenten”: dat is ze eenvoudigweg voor het kapitalisme. In feite toont deze zaak van de “koolstofbel” aan op welk punt de vraag van de ecologische limieten in het hart van de kapitalistische crisis is beland, en er toe bijdraagt er een systeemcrisis van te maken, die van de beschaving.

Ofwel roepen we dit misdadig systeem een halt toe door radikale maatregelen te nemen om de “koolstofbel” te doen springen zonder dat de sociale meerderheid de rekening van deze nieuwe jamboel te laten betalen – wat een dubbele nationalisatie vereist met onteigening van de energiesector en de kredietsector, ofwel stevenen we recht af op een opwarming van 4°C die honderden miljoenen slachtoffers zal maken -waaronder de armen uit de Derde Wereld. De koolstofbubbel of je leven?

Na de omwentelingen in Tunesië en Egypte riep de politiek bijna unaniem: Nederland had zich vergist door zo lang zaken te doen met corrupte dictators. Ook Minister van Buitenlandse Zaken Rosenthal: ‘zonder enige terughoudendheid zeg ik dat wij in relatie tot de rechten van de mens … zitten in lessons learned, zeker in relatie tot de Arabische wereld.’

De perikelen rond het staatsbezoek van de koningin aan Oman en Qatar – landen waar protesten met harde hand uiteengedreven werden – laten zien hoe weinig deze koerswijziging voorstelt. Na dagen van discussie in parlement en pers, was de enige wijziging in het programma het omtoveren van het bezoek aan Oman tot een privé-diner met de sultan. Zo kunnen natuurlijk ook zaken worden gedaan.

Oman en Qatar zijn rijk aan olie en gas. Oman moet zelfs een sleutelrol gaan spelen in de toekomst van Nederland als een logistiek knooppunt voor de opslag en het transport van gas, in plaats van alleen als gasproducent. En Shell is in de beide landen aanwezig, in Oman al sinds 1937. In landen waar olie of gas gewonnen wordt, zijn BZ en Shell twee handen op één buik; de ambassadeurs van Nederland zijn ook ambassadeurs van Shell.

De nieuwe nadruk van Rosenthal op ‘economische diplomatie’ geeft vooral meer aandacht aan de bestaande praktijk. Dit laat zien hoe weinig weerstand er in Nederland is tegen het idee dat het belang van (deels) Nederlandse bedrijven ook het belang is van gewone Nederlanders. Al leveren de winsten van Shell relatief weinig banen of inkomsten aan burgers die (anders dan Beatrix) geen grote aandeelhouders zijn.

Israël

Economische belangen spelen ook een rol in de innige banden tussen Nederland en Israël, ondanks de kleine bevolking van dat land. In 2010 is er in Nederland volgens het CBS voor ruim anderhalf miljard euro uit Israël ingevoerd, bijna evenveel als uit heel Noord-Afrika. Naast ideologische factoren (een schuldcomplex vanwege de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog, de heersende islamofobie) verklaart dit waarom Nederland een van weinige EU-lidstaten is dat op steeds meer voorrechten voor Israël aandringt – ook al steelt Israël steeds meer Palestijns land en schendt het voortdurend de mensenrechten.

Net zo belangrijk is de volgzaamheid van Nederland ten opzichte van de VS. Terwijl Arabische en sommige andere Europese landen een meer autonome rol van de EU bepleiten in het zogenoemde vredesproces, houdt Nederland vast aan de leidende rol van de Amerikanen. En de VS blijven, zoals politicoloog Gilbert Achcar laat zien, Israël zien als een onmisbare strategische partner – een koopje voor 3 miljard dollar steun per jaar.

Nog een bindende factor tussen Nederland, Arabische dictaturen en Israël is de wapenhandel – een branche waarin een klein land als Nederland groot is. Een deel van de wapens die in de laatste maanden tegen demonstranten zijn gebruikt zijn ‘Made in Holland’. Volgens de Campagne tegen Wapenhandel heeft Nederland vanaf 1990 voor in totaal een miljard dollar aan wapens geleverd aan Egypte, Bahrein, Marokko, Qatar, Oman, Jordanië en de Verenigde Arabische Emiraten.

Schaamlapjes

Bij BZ stellen ze dat al deze zakelijke en militaire banden met dictaturen goed te combineren zijn met het promoten van mensenrechten. Goede relaties met de regeringen scheppen ruimte (zo luidt het argument) voor steun aan mensenrechtenverdedigers en onafhankelijke media en vakbonden.

Die Nederlandse programma’s zijn er. In Tunesië en Egypte hebben ze misschien zelfs een bescheiden rol gespeeld in het overleven van de democratische oppositie. Maar het feit dat ze worden toegestaan door repressieve overheden, betekent ook dat ze binnen de grenzen blijven die door de regimes worden bepaald. Ze zijn geen bedreiging voor het bewind, maar nuttig als PR, als democratische schaamlapjes voor de repressie.

Voor Nederland is een beetje steun aan democraten ook een nuttige verzekering voor het geval ze ooit aan de macht komen. Ook de Nederlandse deelname aan de huidige interventie in Libië past in dit kader. Kaddafi werd al sinds 1993 beschouwd als een vriend van het Westen maar zaken doen met een rechtsstaat is in sommige opzichten makkelijker – als die rechtsstaat tenminste geen bedreiging vormt voor Shell of Israël. Door plaats te nemen in de Libya Contact Group die door de Britten is opgericht, dragen Nederland en België bij aan de inspanningen om de rebellie in veilige banen te leiden.