Ben Bella werd op 25 december 1916 in Maghnia geboren uit ouders die uit Marokko afkomstig waren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht hij tegen de Duitsers in een Marokkaans regiment o.a. na de geallieerde landing bij Monte Casino in Italië en werd een aantal malen onderscheiden – onder andere ook persoonlijk door generaal De Gaulle – voor betoonde moed.

Na het begin van het Algerijnse verzet tegen de Fransen op 1 november 1954 sloot hij zich bij de nationalistische Algerijnse beweging aan. Op 22 oktober 1956 werd hij gevangen genomen, terwijl hij op weg was naar Tunesië. Het vliegtuig, dat gecharterd was door de sultan van Tunis, werd in het internationale luchtruim door Franse jagers gedwongen in Algiers te landen waar de Franse politie stond te wachten.. Met Ben Bella werden tevens vier andere leiders van de Algerijnse revolutie: Mohamed Boudiaf, Hocine Ait-Ahmed, Mohammed Khider en Mostafa Lacheraf gevangen genomen.

Pas na het ondertekenen van het vredesakkoord tussen Frankrijk (De Gaulle) en de leiders van het Algerijnse Bevrijdingsfront (FLN) zes jaar later, werden Ben Bella en de vier andere leiders van het FLN vrijgelaten.

Ben Bella werd kort daarop tot de eerste president van het onafhankelijke Algerije gekozen. Tevens werd hij algemeen secretaris van het FLN, minister van Binnenlandse zaken en minister van Buitenlandse zaken.

In augustus 1965 werd Ben Bella afgezet als president tijdens een militaire staatsgreep onder leiding van kolonel Houari Boumediene en kwam hij opnieuw in de gevangenis terecht, dit keer een Algerijnse.. Een groot internationaal opgezette actie voor zijn vrijlating had geen succes ook al stonden de handtekeningen van de Egyptische president Nasser, ayatollah Komeini van Iran, de Chileen Salvador Allende, J.P.Sartre, Simone de Bauvoir, Francoise Sagan, Ives Montand, Simone Signoret, Daniël Guerin, Catherine Sauvage en van duizenden anderen in de hele wereld, onder het verzoek tot vrijlating. De gevangenschap van Ben Bella en de andere vier leiders duurde tot juli 1979 zonder ooit door een rechter te zijn veroordeeld. Na die datum kregen ze echter huisarrest, die tot oktober 1980 duurde en de derde Algerijnse president Chadli Benjedid hen gratie verleende. Na zijn vrijlating vestigde Ben Bella zich in Zwitserland. Pas in 1990 keerde hij naar Algerije terug.

De politieke betekenis van Ben Bella
Ben Bella was een socialist en meende dat de Islam een hulpmiddel was om het socialisme in Algerije in te voeren. Hij vaardigde wetten uit die een volledig zelfbeheer van de boeren over de landbouw ten doel hadden en de algehele nationalisatie van de industrie en de handel. Begonnen werd met het grootgrondbezit van de Fransen, die het land ontvlucht waren, onder de boeren te verdelen en die aan te moedigen coöperaties te vormen op volstrekt vrijwillige basis. Hetzelfde geschiedde in de fabrieken en handelsondernemingen die Frans waren geweest. Deze ideeën kwamen niet uit de lucht vallen en waren vooral afkomstig van de belangrijkste adviseur van Ben Bella in Algiers Michel Raptis, die vele jaren algemeen secretaris van de Vierde (trotskistische) Internationale, was geweest. Deze Michel Raptis had tot 1962 anderhalf jaar in Amsterdam in de gevangenis gezeten samen met Sal Santen ( die een grote rol speelde in de Nederlandse trotskistische organisatie) voor hulp aan de Algerijnse revolutie. (hulp bij het opzetten van een wapenfabriek voor het FLN in Marokko en hulp bij de vervaardiging van valse Franse francs ten bate van het FLN in een Duitse fabriek).
In Nederland waren in die periode actief de Stichting Nederland-Algerije, die een informatiebulletin uitgaf over de ontwikkelingen in Algerije en de stichting El Djil el Djadid, die een kindertehuis in Algiers had gesticht voor voormalige schoenpoetsertjes. De revolutionaire bevrijdingsorganisaties uit allerlei landen, die in Algerije gastvrijheid genoten, waren gedwongen elders onderdak en ruimte voor hun activiteiten te vinden. Het proces van beginnende socialistische opbouw in Algerije werd afgebroken door de militaire staatsgreep van Boumediene c.s. Met het overlijden van Ben Bella is nu een historische periode afgesloten.

De Occupy beweging nodigt ons uit het concept van organisatie opnieuw te overdenken. Wie er van uitgaat dat democratie alleen functioneert door middel van partijen en parlementaire vertegenwoordiging, moet zich door die uitnodiging aangesproken voelen. Is de vraag hoe we ons organiseren inderdaad zo’n belangrijke politieke kwestie?

Discipline tegenover hartstocht
De kwestie kwam ook in vroegere periodes van de arbeidersbeweging aan de orde. Bijvoorbeeld in 1903 naar aanleiding van Lenin’s kritiek (Wat te doen?) op de politieke vrijblijvendheid van de Russische marxisten, of in 1905, naar aanleiding van de ervaringen met de arbeidersraden in Petersburg, en in 1914-19 met de oprichting van de Derde Internationale na het bankroet van de Tweede. Ook Nederlandse socialisten roerden zich in die debatten, soms met een groot theoretisch gewicht, zoals Henriëtte Roland Holst in haar pleidooi voor de massastaking of Herman Gorter en de sterrenkundige Anton Pannekoek, die vurige verdedigers werden van het radencommunisme. En daarvoor, Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919), de lutherse predikant die socialist werd en die als een der eersten vraagtekens plaatste bij de vanzelfsprekendheid waarmee sommigen met een verwijzing naar de gelijkheidsbelofte van de Franse Revolutie voor de arbeidersbeweging een plaats opeiste in de burgerlijke democratie, met alle respect voor parlementair vertegenwoordigende principes van dien.

Legendarisch was een felle woordenwisseling met Troelstra in februari 1892 in een afgeladen Klein Walhalla, het volksgebouw van de Franeker socialisten. Domela dreef de spot met de parlementairen. Echte socialisten verwachtten alleen heil van de revolutie; ‘Wij willen geen verzorging van de armen, maar ‘de afschaffing van de armoede’’, riep hij geëmotioneerd. Niet zonder recht antwoordde de Friese advocaat dat in afwachting van die socialistische machtsovername toch alvast heel wat onrecht kon worden aangepakt.

Troelstra droomde van een massale, in het parlement verankerde partijorganisatie. Het ging hem om de verovering van de staatsmacht als begin van de overgang naar het socialisme. In dat streven hechtte hij sterker aan een gedisciplineerd partijbewustzijn dan aan emoties of ijle utopieën. Die zouden op de ineenstorting van het kapitalisme geen enkele invloed hebben. Domela bekommerde zich juist wel om die hartstochten. Revolutie moest het wel degelijk hebben van spontaniteit, van haat en woede. Niet de economische factor maar strijdlust bepaalde de uitkomst van de sociale kwestie. Wie het socialisme wilde dienen, moest dus aan de hartstocht ruim baan geven. Domela’s verhalen over de offers van de vroege christenen, over Thomas Münzer, over de Franse revolutie, de Parijse Commune van 1871, de martelaren van Chicago of over de algemene staking tegen de oorlog stonden dan ook in dat teken. Het waren vooral verlossingsverhalen, geen historische analyses, maar mobiliserende mythes.

Uitgestoten
Revolutionairen en parlementairen stonden in de jaren negentig van de negentiende eeuw scherp tegenover elkaar. Volgens Domela was er in de arbeidersbeweging een klassenstrijd gaande. Een bevoorrecht deel van het proletariaat, op sleeptouw genomen door de kleine bourgeoisie, vocht tegen het ongeorganiseerde proletariaat, de zogenaamde ‘vijfde stand’ van verstotenen en paria’s. Kleinburgerlijke elementen joegen hun conservatieve eigenbelang na en waren volop bereid water in de wijn te doen. ‘Wee dan het beginsel,’ aldus Domela, die de vrees uitsprak dat de arbeiders alleen nog gebruikt werden om de kleinburgers ‘ten troone te heffen’. Hij sloot zelfs niet uit dat de kleinburgerij samen met de arbeidersaristocratie het regeringsroer overnam.

Domela’s weerzin tegen de zogenaamde ‘heeren’, tegen Troelstra cum suis, stoelde op de overtuiging dat ze met hun fetisjering van discipline en hiërarchie iedere kritische balans onmogelijk maakte. Dat werd, volgens Domela, goed zichtbaar op het derde internationale socialistencongres dat in augustus 1893 in Zürich bijeenkwam. Daar werden dissidente anti-parlementaire en anarchistische groepen buitengesloten. Alleen de voorstanders van parlementaire actie hadden toegang. Zo kreeg de vleugel die zich met Domela tegen het reformisme kantte, een geduchte knauw.
Domela raakte meer en meer betrokken bij een breed internationaal netwerk van oppositionele socialisten en anarchisten dat de parlementaire sociaaldemocratie het eerstgeboorterecht betwistte.

Aanvankelijk oefende hij vooral kritiek uit op personen, maar geleidelijk nam hij de sociaaldemocratie als geheel op de korrel, niet alleen het allesoverheersende belang dat deze hechtte aan de rol van de staat in het veranderen van de maatschappij, maar ook haar centralistische en ondemocratische partijorganisatie. Aan een Zwitserse geestverwant schreef hij: ‘zonder hen in alles gelijk te geven, moet men erkennen dat alleen de anarchisten oog hebben voor het individu en zijn verlangens.’ In Domela voltrok zich een soort innerlijke revolutie, een bekering, zoal niet onmiddellijk tot de anarchie, dan toch tot een onafhankelijk libertair socialisme. Vanuit die positie probeerde hij met de Socialistenbond (de voortzetting van de roemruchte SDB na de afscheuring van de antiparlementaristische SDAP in 1894) een alternatief te vormen voor de SDAP. In die Socialistenbond krioelde alles door elkaar: verstokte parlementairen die Domela trouw waren gebleven, maar ook oude en nieuwe anarchisten van allerlei snit. Als het om organisatie ging, waren ze niet bang zich aan koud water te branden. Ze hadden de arbeidersklasse ontdekt als een alternatief voor de chaotische strategie van terreur die het anarchisme in de jaren zeventig en tachtig naar de afgrond voerde. De grote havenstakingen van 1889 in London, gevolgd door die in Rotterdam en Amsterdam, droegen tot dat inzicht bij.

Domela hoopte op een fusie van alle revolutionaire krachten, ook internationaal, maar dat was geen sinecure. En al helemaal niet toen in de tweede helft van de jaren negentig de strijdbaarheid wegebde en een parlementaire vleugel ook in de Socialistenbond aan kracht won. Domela klaagde dat hij zich geen raad wist in een partij die zich antiparlementair noemde maar individuen wel toestond deel te nemen aan verkiezingen. Toen er geen klaarheid kwam, hield hij het in 1897 voor gezien. Hij zou zich nooit meer politiek organiseren.

Robert Michels
In De Vrije Socialist, het blad dat hij tot zijn dood in 1919 redigeerde, propageerde hij nu zogenaamde ‘vrije groepen’, losse plaatselijke verbanden van anarchisten die af en toe voor een concreet doel konden samenwerken. Hij presenteerde ze als een alternatief voor de kille (partij)organisatie met haar centralisme en autoritaire gezag. Hij sloot vakorganisatie weliswaar niet uit, maar alleen als er behoefte aan was. Organisatie moest vrijwillig en tijdelijk zijn en in niets verplichtend. Zelf zag hij het als zijn opdracht te zaaien en af te wachten. Toch keerde hij zich niet principieel tegen organisatie. Dat werd duidelijk uit een briefwisseling met Robert Michels, de Duits-Italiaanse socioloog die naam zou maken met de ‘IJzeren Wet van de Oligarchie’. Domela ontmoette Michels voor het eerst in april 1905 toen deze in Amsterdam een aantal lezingen hield. De syndicalist Michels moest van bureaucratie en parlementarisme niets hebben. Hij kwam tot de conclusie dat de SPD onderhevig was aan een onomkeerbaar proces van oligarchisering. Hij meende zelfs dat het verschijnsel van meer universele aard was: iedere maatschappelijke organisatie, ook socialistische partijen, brengen een elite voort en maken daarmee bureaucratisering onvermijdelijk. Iedere hoop op een revolutionaire verandering was om die reden ijdel.

Domela moest niets van de conclusie hebben. Hij kende de elites als geen ander. Hij had er in de Kerk tegen gevochten en was er in de Tweede Internationale zo scherp tegen tekeergegaan dat de bonzen hem vervloekt hadden. Van antropologische verklaringen als machtswellust of egoïsme moest hij niets hebben. In ieder mens stak wel een tiran of een anarchist; het hing er maar vanaf of die mens wel of niet met macht bekleed werd. Om machtsusurpatie tegen te gaan, moest volgens Domela iedere vaste organisatie en iedere machtsuitoefening vermeden worden. De leiding had zich te beperken tot louter administratieve zaken.

Michels hield Domela’s oplossing voor onhoudbaar. Hij zou geen oog hebben voor informele machtsuitoefening. Die was op zijn minst zo fnuikend. Domela kon dat volgens Michels niet toegeven, omdat hij niet wilde erkennen dat bureaucratisering ook de eigen beweging moest treffen. Theoretisch was Domela inderdaad niet bereid die handreiking te doen. De these ging uit van onvermijdelijkheid, en daarmee postuleerde Michels dat massa-activiteit en zelforganisatie niet of alleen op een minimaal niveau mogelijk waren. Die gedachte leek Domela, met de algemene spoorwegstaking van 1903 achter de rug, moeilijk houdbaar, en bovendien reikte de consequentie verder dan het probleem van organisatie en bureaucratie alleen: het lot van het proletariaat zelf stond ter discussie. Zonder zijn zelfemancipatie was het socialisme ondenkbaar. In het beste geval bleef alleen een hervorming van het kapitalisme over. Had Domela die conclusie getrokken, dan zou hij in een radicaal andere politieke en culturele werkelijkheid terecht zijn gekomen. Dat viel met zijn levensloop niet te rijmen. Zolang het vertrouwen in het vermogen van de arbeidersklasse om zichzelf te bevrijden intact bleef, verdedigde hij, hoe abstract ook, het principe van organisatie en week hij niet van de overtuiging dat politieke democratie mogelijk was. Dat was geen zelfbedrog, zoals Michels betoogde, maar uitdrukking van zijn geloof in het socialisme.

Jan Willem Stutje is schrijver van de biografieën van Ernest Mandel en Paul de Groot. In april/mei 2012 verschijnt bij uitgeverij Atlas van hem Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Een Romantische Revolutionair.

Zonder aan de verdiensten van de kameraden van Sneevliet iets af te doen, willen we niet onvermeld laten dat Henk Sneevliet, onbetwist de grootste Nederlandse socialistische revolutionair moet worden genoemd. Hij was een van de oprichters van de Chinese Communistische Partij in 1921 en mede initiatiefnemer van de oprichting van de Indische Sociaal-Democratische Vereniging (ISDV) in mei 1914 – voorloper van de Partai Kommunis Indonesia (PKI) in voormalig Nederlands Indië. Voor zijn revolutionaire standpunt (Indonesië los van Holland !) werd hij uit Nederlands Indië verbannen en werd hij vertegenwoordiger voor de Communistische Internationale in Azië, op voordracht van Lenin. Terug in Nederland zat hij enige tijd in de Tweede Kamer als afgevaardigde van de Revolutionair Socialistische Arbeiders Partij. Hij werd gekozen bij de verkiezingen in 1933 terwijl hij in de gevangenis zat voor zijn oproep tot steun aan de muitende matrozen op het Nederlandse oorlogsschip De Zeven Provinciën.
In de laatste brieven aan zijn naasten vanuit de gevangenis in april 1942 schreef hij altijd geprobeerd te hebben om te leven naar de Indonesische zegswijze : Berani Karena Benar: Dapper zijn omdat het goed is.

‘Sinds we als GVB verzelfstandigd zijn en niet meer onder de gemeente CAO vallen, is het ons gelukt om elke keer betere CAO’s dan die van de gemeente binnen te halen. De enige reden waarom we dat kunnen bereiken is dat we sterk staan. Hier op de werkvloer hebben we een sterke vakbondsmacht en dat komt tot uiting in de onderhandelingen. En zo’n sterke vakbond draagt ook bij aan het functioneren van het bedrijf – de directie noemde de OR grappend wel eens de quality control. Dan loop je soms fouten van de directie recht te breien, vooral natuurlijk als die probeert beleid te formuleren zonder contact met mensen op de werkvloer. Wij betrekken de mensen om wie het gaat bij het formuleren van onze voorstellen, wij gaan naar afdelingen toe om met mensen te overleggen en organiseren hoorzittingen. Ons vertrekpunt in onderhandelingen met de bedrijfsleiding zijn de opvattingen die we daar horen, als mensen zeggen ‘niet doen’ is dat onze insteek in de onderhandelingen. De achterban betrekken is de sleutel. Natuurlijk wordt dat moeilijker als het om grotere groepen gaat, we hebben hier bijvoorbeeld zo’n 900 buschauffeurs, die roep je niet zomaar even samen. Dan zorgen we er in ieder geval voor met vertegenwoordigers van de verschillende vestigingen te spreken. Omdat we overal kaderleden hebben, weten wij beter dan de directie wat er speelt in het bedrijf.’

Toen de wet op de ondernemingsraden werd ingevoerd was die bedoeld om de invloed van de bonden in te perken. Maar jullie maken er juist gebruik van.
‘Ja, wij gebruiken alle mogelijkheden die de werkgever geeft. Als er iemand bij ons in de OR wil, moet die actief zijn als kaderlid, anders gebeurt het niet. OR leden moeten zich bereid verklaren dat de mening van de achterban het uitgangspunt van het beleid moet zijn. In vergaderingen van de leden en het vakbondskader worden de belangrijke besluiten genomen, dat is een enorme klus. Democratie is tijdrovend. Maar op die manier creëer je ook draagvlak voor je besluiten. We hebben op het moment 14 van de 21 zetels in de OR, een twee derde meerderheid. Als AbvaKabo FNV-fractie hebben we wel te maken met een ander bondje dat vooral aanhang heeft omdat hun contributie veel lager is – dat verleidt natuurlijk mensen met een kleine portemonnee. Maar de organisatiegraad bij ons ligt rond de tachtig procent, waarvan een groot deel voor onze rekening komt.

Toen we begonnen in de vakbond was er niks in het GVB, er waren een paar mensen die zeiden het personeel te vertegenwoordigen maar die hadden geen binding meer met de werknemers. Toen hebben we ideeën geformuleerd over het betrekken van onze achterban en het opleiden van mensen om actief te zijn in de bond. Zo zijn we langzaam gegroeid, zodra we iemand zagen die zich ergens boos over maakte over hoe het er in het bedrijf aan toeging, over de roosters of waardeloos materiaal of wat dan ook, dan probeerden we die er meteen bij te betrekken. Dat is continu werk, je moet de groep levend houden.’

Hoe reageert de werkgever daarop? Wat zijn hun tegen strategieën?
‘In 1996 kregen we een nieuwe algemeen directeur, een jonkheer. Die moest de arbeidsverhoudingen zogezegd ‘normaliseren’, oftewel: de bond een kopje kleiner maken. Voor die tijd stonden we al sterk maar ik moet zeggen, ik ben hem eeuwig dankbaar: ik ben toen de wet op de ondernemingsraden pas echt gaan napluizen en die biedt zoveel mogelijkheden, als je maar goed op de hoogte bent. Ik heb zo vaak discussies meegemaakt of we wel in de AbvaKabo FNV moesten blijven; dat was toch maar een rechts zooitje en wat moesten wij als arbeiders tussen al die ambtenaren? Maar zowel de vakbond als de OR moeten een stuk gereedschap zijn om de belangen van je achterban te verdedigen, waar je voor kiest is een tactische overweging. Een sterke vakbeweging is een democratische en strijdbare vakbeweging, dat is ook onze insteek in de vorming van ‘De Nieuwe Vakbeweging’.

Er is enige tijd geleden actie gevoerd door werknemers van het GVB en van het personeel van het openbaar vervoer in Den Haag en Rotterdam. Die acties liggen nu stil, waarom?
‘De acties zijn opgeschort, er is geen totaalakkoord. De minister had het OV in de drie grote steden een bezuiniging opgelegd van 120 miljoen die geleidelijk ingevoerd zou worden. Er is in de stadsregio Amsterdam met ingang van januari 2013 voor 100 buschauffeurs minder werk, er zijn 11 lijnen opgeheven, maar dat is veel minder erg dan we vreesden. Voor dit jaar is er 13 miljoen bezuinigd op het openbaar vervoer en de komende jaren zijn er meer bezuinigingen te verwachten. Voor de toekomst ligt nog niks vast, wij zijn nog steeds tegen die bezuiniging. Maar om eerlijk te zijn; we krijgen het niet voor elkaar, in Den Haag lopen we te pletter tegen de politieke onwil.

Sinds de jaren negentig wilde de landelijke politiek het OV in de grote steden al openbaar aanbesteden en in 2006 werd dat definitief doorgedrukt maar nog geen datum vastgesteld. Er kwam toen een voorstel dat als we eerst alleen de bus lieten aanbesteden, de aanbesteding van de tram uitgesteld zou worden. Dat wilden wij absoluut niet, wij stelden; ‘wij zijn één bedrijf’. In 2007 kwam de Europese verordening over openbaar vervoer, die hield in dat er aanbesteed moest worden. We hebben toen intensief contact gehad met de rapporteur voor Nederland Erik Meijer. Maar in de Europese Commissie weegt uiteindelijk de stem van Frankrijk en Duitsland het zwaarst en die verplichting tot aanbesteding kwam er. Er werd toen een uitzondering gemaakt voor het OV in de drie grote steden, onder andere met steun van de PVV. Die hadden daar nogal bizarre redenen voor: het ging hen niet om de aanbesteding zelf maar dat deze zou betekenen dat het OV in buitenlandse handen kwam en natuurlijk dat het een EU verdrag was. In oktober 2010 kwam er een nieuw kabinet, nadat wij in Amsterdam al de onderhandse gunning gekregen hadden: de minister had ons steeds voorgehouden dat de uitzondering wet zou worden. Maar de nieuwe regering zei; wij gaan gewoon aanbesteden en 120 miljoen bezuinigen.’

Volgens het kabinet zou dat geld hen vanzelf in de schoot vallen…
‘Ja, volgens hen zou door aanbesteding 120 miljoen vanzelf bezuinigd kunnen worden omdat daardoor het OV zogenaamd meer efficiënt zou worden. Oftewel; de minister stelde dat wij tientallen miljoenen verspillen. Maar volgens onderzoek is er misschien 20 miljoen te winnen door meer efficiëntie, 68 miljoen van het bedrag zou bespaard worden door het schrappen van lijnen en 32 miljoen door hogere prijzen. Het kan ook efficiënter, daar zijn we continue mee bezig. Maar het schrappen van lijnen en tariefsverhoging, dat was niet de afspraak. Aanbesteding maakt het niet efficiënter, door aanbesteding ontstaan er allerlei grote controlerende organen die na moeten gaan of er wel het beloofde product geleverd wordt. Dat is pas bureaucratisch. Dat heb je ook in de zorg.
De bezuinigingen die we nu op ons dak krijgen verwerken we zo goed mogelijk. Die honderd buschauffeurs hebben bijvoorbeeld een garantie dat ze niet gedwongen ontslagen worden en op vrijwillige basis krijgen ze ander werk.’

Hoe staat het met de bereidheid om opnieuw actie te voeren? Je zei net al dat jullie je kapot lopen op Den Haag en de acties dit jaar hadden ook geen aanzuigende werking.
‘We hebben verbinding gezocht met andere groepen maar het is niet gelukt. Het is nu relatief rustig, maar de toekomst is onzeker. De acties hebben mensen wel aan het denken gezet, er zijn nogal wat mensen in de drie vervoersbedrijven die zich ontzettend belazerd voelen door de PVV. Die stonden zogenaamd aan onze kant maar ze hebben gewoon koehandel met ons gepleegd in de onderhandelingen met het CDA en de VVD die wel wilden aanbesteden. Bij ons in Amsterdam is de bond er niet zwakker uitgekomen. En een sterke bond zal ook in de toekomst hard nodig zijn. Een bedrijf kan de aanbesteding alleen maar winnen door op arbeidskosten te bezuinigen, een bus kost nu eenmaal een bus, een liter benzine een liter benzine, welk bedrijf het ook is. In het begin van 2015 moet de aanbesteding afgerond zijn. Tot die tijd kan het kabinet nog vallen… We hebben er werk van gemaakt om oppositiepartijen zich uit te laten spreken voor een regeling die onderhands gunnen mogelijk maakt, daarom hadden we ook zo vaak parlementsleden als sprekers op onze acties. Laten ze zich maar aan hun woord houden.’

De bonden eisen onder andere een nationaal vastgesteld minimumloon, vast werk voor 50 miljoen mensen met een tijdelijk contract, overheidsmaatregelen om de stijging van de kosten van het levensonderhoud te beperken en een eind aan het verkopen van aandelen in staatsbedrijven. Publieke banken, havens, spoor, verzekering, transport, energie en mijnbouw waren enkele van de sectoren waarin gestaakt werd.

In Mumbai lag de hele banksector plat. Zo’n 100 activisten werden opgepakt omdat ze het verkeer gehinderd zouden hebben. De laatste maanden groeien protesten van arbeiders in India; zo organiseerde personeel van de vliegtuigmaatschappij Air India een wilde staking, werd een fabriek van autofabrikant Hyundai twee dagen bezet om erkenning van de vakbond af te dwingen en legden telecom werkers en mijnwerkers het werk neer uit protest tegen plannen om deze sectoren verder privatiseren. Sinds India in de jaren negentig begon de arbeidsmarkt te liberaliseren zijn er volgens schattingen bijna een miljoen vaste banen verdwenen.

Lokale ervaringen
De SP heeft de nodige ervaring als bestuurderspartij. Sinds 1996 heeft de SP in diverse gemeenten deelgenomen aan het college. Sinds vorig jaar neemt de partij ook deel aan het bestuur van Noord-Brabant en Zuid-Holland. De ervaringen zijn sterk wisselend, maar een aantal algemene lessen zijn er wel te trekken. Allereerst is het belangrijk dat er naast de fractie een krachtige afdeling staat die de politieke richting aangeeft. De afdeling moet, net als wanneer de SP in de oppositie zit, volop actief zijn op straat. Denk bijvoorbeeld aan het ondersteunen van huurders- en vakbondsacties of aan acties voor het behoud van voorzieningen als de bibliotheek en het ziekenhuis. Een sterke afdeling is ook belangrijk om te voorkomen dat de fractie zich te veel gaat richten op informatie en voorstellen die vanuit het bestuurlijk apparaat worden aangereikt en mee gaat draaien in de gevestigde routines. In plaats daarvan moet de SP zelf voorstellen inbrengen en misstanden aan de kaak stellen. Dit alles geeft geen garantie voor succes maar het zijn voorwaarden om te voorkomen dat de SP zich ontwikkelt tot een onzichtbare bestuurderspartij die vervreemd raakt van haar achterban.

In Hengelo, waar de SP sinds 2010 deel neemt aan een links college, is de afdeling steeds actief gebleven, bijvoorbeeld door volop steun te gegeven aan de acties tegen een dreigende sluiting van een bibliotheekfiliaal en door samen met huurders actie te voeren tegen achterstallig onderhoud door de woningbouwcorporatie. Ook de SP Hulpdienst is een goede manier om problemen te signaleren. Samen met een college dat nadrukkelijk inzet op het overeind houden van het sociale beleid in Hengelo vormt dit een goede basis voor een succesvolle deelname aan het bestuur.

Relatie met de crisis
Toen in 2008 de financiële crisis tot Nederland doordrong zag de SP haar kritiek op het neoliberalisme bevestigd. Dit gelijk vertaalde zich echter niet meteen in een versterking van de SP of van links in het algemeen. Na een periode van onzekerheid over de te volgen koers startte in de loop van 2009 een rechts ideologisch offensief en werd er in Europa een strikt neoliberaal bezuinigingsbeleid ingezet. Terwijl in Nederland de meest rechtse regering sinds de Tweede Wereldoorlog aan de macht kwam bleven grote delen van de vakbonden in de greep van een onderlinge verdeeldheid. Ook buiten de vakbonden bleef de sociale strijd in Nederland zwak. De deelname aan de Occupy beweging was in Nederland bijvoorbeeld beperkt vergeleken met veel andere landen. De SP zag zich zelfs geconfronteerd met een daling van het aantal leden en het actieve kader.

Nu de gevolgen van het bezuinigingsbeleid zichtbaar worden en steeds meer mensen zich zorgen maken over hun persoonlijke financiële situatie schiet de SP omhoog in de peilingen. Opvallend hierbij is dat de SP nu ook bij de middeninkomens het hoogste scoort en zelfs stemmen wint van rechtse partijen. Steeds meer mensen beseffen dat de rechtse agenda voor de meeste mensen nog meer ellende betekent en bezuinigingen geen oplossing zijn voor de crisis.

Lastige positie SP
Als er onder de huidige omstandigheden verkiezingen zouden worden gehouden zou de situatie kunnen ontstaan waarin de SP de grootste partij wordt terwijl de vakbonden en de sociale strijd zwak zijn. Daarnaast zijn er nieuwe Europese verdragen gesloten waarmee een nog strenger neoliberaal bezuinigingsbeleid wordt opgelegd aan de lidstaten.

Dit neoliberale bezuinigingsbeleid wordt door alle mogelijk coalitiepartners ondersteund en zou volgens de peilingen nog steeds op een meerderheid in de Tweede Kamer kunnen rekenen. Ook de PvdA, die nu zegt tegen het neoliberalisme te zijn, steunt tot nu toe in de praktijk het Europese beleid. Van groot belang is verder dat binnen het huidige Eurosysteem een regering voor haar financiering afhankelijk is van het vertrouwen van de financiële markten die worden beheerst door een handvol grote banken en hedgefunds. Ervaringen elders in Europa hebben laten zien dat regeringen die niet precies doen wat deze organisaties willen al snel in grote problemen komen.

Een linkse regering die onder deze omstandigheden toch probeert om een linkse koers te varen zou direct in botsing komen met de neoliberale EU verdragen en de eisen van de financiële markten. Zolang er geen sterke sociale bewegingen zijn waarop een linkse regering zou kunnen steunen zou ze een dergelijke confrontatie waarschijnlijk verliezen. Het is daarom niet reëel om te verwachten dat er op korte termijn een regering gevormd kan worden die op essentiële onderdelen breekt met het neoliberale bezuinigingsbeleid. Dit komt pas in beeld als er op Europees niveau grote politieke veranderingen plaatsvinden of als er op grote schaal verzet tegen de bezuinigingen ontstaat.

Het vasthouden van de SP aan haar verzet tegen de neoliberale agenda zou betekenen dat regeringsdeelname op dit moment nog niet mogelijk is. Met het huidige niveau van sociale strijd en politieke discussie in Nederland zal het voor de SP echter zeer moeilijk zijn om aan haar kiezers uit te leggen waarom ze als misschien wel de grootste partij buiten de regering blijft. Zo’n positie zal ongetwijfeld leiden tot verlies aan geloofwaardigheid en marginalisering. Het is de SP bijvoorbeeld jarenlang nagedragen dat de overwinning van 2006 niet tot regeringsdeelname heeft geleid. (In reactie hierop doet de SP veel moeite om te bewijzen dat ze met iedereen kan besturen en dat haar critici ongelijk hebben. Een goed voorbeeld vormt de deelname aan rechtse coalities in Noord-Brabant en Zuid-Holland.)

Zou het voor de SP dan mogelijk zijn om binnen de marges van het neoliberale beleid tot een socialere invulling van dit beleid te komen, bijvoorbeeld om de marktwerking in de zorg te beperken? In het verleden was het voor een zeer rijk land als Nederland mogelijk om binnen de marges van het systeem een sociaal beleid te voeren. Het probleem is dat die marges nu veel kleiner zijn en ze naarmate de crisis zich verdiept en er op Europees niveau steeds meer neoliberale verdragen worden aangenomen nog kleiner worden. Er blijft dan enkel het argument over dat het beter zou zijn als de “noodzakelijke” bezuinigingen door een linkse regering worden uitgevoerd zodat ze nog iets van het sociale beleid overeind kan houden.

Een SP-regering zou dan onder het motto “verantwoordelijkheid nemen” in feite het vuile werk opknappen voor de rechtse partijen door als linkse partij (noodgedwongen) rechts beleid uit te voeren. De ervaring leert dat linkse partijen die het bezuinigingsbeleid uitvoeren bij verkiezingen genadeloos worden afgestraft. Voorbeelden zijn de nederlaag van de Spaanse sociaaldemocraten of de afkalving van de steun voor het Griekse PASOK. Na zo’n verkiezingsnederlaag kan een rechtse regering eenvoudig afrekenen met die paar zaken die de vorige regering met veel pijn en moeite overeind heeft kunnen houden.

Voor de lange termijn is een implosie van de SP zeer nadelig. Er zou dan geen grote linkse partij meer zijn om de strijd aan te binden tegen het neoliberalisme.

Perspectief
Om het beschreven dilemma te doorbreken zijn een versterking van de sociale strijd en een koerswijziging op Europees niveau noodzakelijk. Met de scherpe bezuinigingen die eraan zitten te komen is er voor het eerst in jaren weer perspectief op, en noodzaak van, een herleving van de actiebereidheid. De SP zal daarom hoge prioriteit moeten blijven toekennen aan het ondersteunen van de sociale strijd en coalities moeten sluiten met iedereen die daaraan wil bijdragen.

Van groot belang is ook om het verzet tegen het neoliberale beleid op Europees niveau te versterken. Hiervoor moet een coalitie worden opgebouwd van linkse partijen en andere organisaties die strijden tegen de neoliberale koers van Europa. Naast een gezamenlijk verzet tegen de bezuinigingsmaatregelen zou deze coalitie met concrete voorstellen moeten komen om de greep van de financiële markten op de financiering van de Eurolanden te doorbreken. Pas nadat op deze punten successen zijn behaald zou een mogelijke regeringscoalitie met de SP daadwerkelijk kunnen breken met neoliberaal beleid.

William van den Heuvel is SP-raadslid in Hengelo.

Gewoon niet doen!

Met heel veel in het stuk van William van den Heuvel ben ik het zonder meer eens. Ook ik vind dat de SP bij een grote overwinning in de volgende Kamerverkiezingen voor een duivels dilemma zit. Een regering die echt met het neoliberale beleid breekt is in de huidige krachtsverhoudingen onmogelijk. Als de partij toch in een kabinet plaatsneemt, knapt ze het vuile werk op voor de rechtse partijen en wordt ze bij de volgende verkiezingen afgestraft. Als ze van regeringsdeelname afziet, verliest ze aan geloofwaardigheid onder haar kiezers. Ook over de oplossing voor dit dilemma ben ik het met William eens: de SP moet hoge prioriteit geven aan de versterking van de sociale strijd, die alleen kan een echte breuk met het neoliberalisme mogelijk maken.

Daarbovenop, vind ik het essentieel om ook een glasheldere conclusie te trekken over wat de SP in de huidige krachtsverhoudingen moet doen bij een verkiezingsoverwinning: niet aan een regering deelnemen. Niet alleen omdat dit slecht zou zijn voor de SP. Ook, en vooral, omdat deelname het verzet tegen nog meer afbraak, marktwerking en privatiseringen ernstig zou verzwakken. De ervaring laat overal zien dat deelname aan een neoliberale of sociaalliberale regering onmogelijk gecombineerd kan worden met een effectieve bijdrage aan de strijd tegen neoliberale maatregelen. Bij de deelname van bijvoorbeeld Rifondazione in Italië aan zo’n regering zagen we niet alleen dat die partij uit het parlement verdween bij de eerstvolgende verkiezingen, maar ook dat de vakbonden en andersglobaliseringsbeweging ernstig aan strijdbaarheid inboette door de terughoudendheid van de activisten van Rifondazione in hun gelederen. (Ervaringen in Portugal en Denemarken – en in negatieve zin van de PVV in Nederland – laten overigens zien dat gedoogsteun aan een regering, onder strenge voorwaarden en op een beperkt aantal terreinen, niet tot zo’n funeste uitkomst hoeft te leiden.)

Om dezelfde redenen, vind ik dat de SP ook terughoudender moet zijn over collegedeelname op provinciaal en lokaal niveau. Ik ben het met William eens dat een sterke afdeling en actiegerichtheid minimumvereisten zijn voor collegedeelname. Maar volgens mij is dat niet genoeg. In deze crisistijd, als de middelen van decentrale bestuurders steeds kariger worden, staan SP’ers bij collegedeelname voor een moeilijke keuzen: òf hun eigen wethouders of gedeputeerden afvallen, òf de rug keren naar hun medeactivisten in buurt en beweging. In deze omstandigheden is het bijna altijd, zo niet altijd beter om de strijd tegen bezuinigingen te blijven voeren van buiten de colleges.

Peter Drucker is lid van de Grenzeloos redactie.

Op 31 maart vind er een Europese actiedag tegen het kapitalisme plaats. Deze dag is een initiatief van verschillende linkse (libertaire) organisaties en op 31 maart zullen er in verschillende landen, waaronder Duitsland, Griekenland en de Oekraïne, gelijktijdige demonstratie plaatsvinden onder de vlag van M31.

Centraal bij de aanpak van de demonstraties is de zogenaamde systeemduiding, waarbij geen verklaring voor de crisis wordt gezocht in losse elementen, zoals de slechte bankiers of een geheimzinnig complot, maar er wordt gekeken naar het gehele sociale systeem en de noodzaak van een alternatief hiervoor.

In Nederland hebben verschillende organisaties deze oproep opgenomen en organiseren ze in Utrecht een demonstratie. Vanuit Breda, Tilburg en Nijmegen worden er ook bussen georganiseerd. In verschillende plaatsen zijn ook informatie bijeenkomsten georganiseerd.

Verdere informatie is te vinden op:

www.march31.net

www.georganiseerde-weldaad.nl/2012/03/17/3276 (bussen vanuit Breda, Nijmegen en Tilburg)

31 maart demonstratie tegen het kapitalisme 14.00 uur Utrecht  (station Overvecht)

Jakob werd geboren in Blazowa, wat toen nog deel was van het Oostenrijkse-Hongaarse rijk. Toen in 1918 de Poolse staat vorm kreeg vond een hele reeks pogroms plaats. De familie moest het land ontvluchten en kwam terecht in Keulen. Ook daar had Jakob te maken met antisemitische aanvallen. Het was logisch dat hij zijn politieke leven begon in een zionistisch-socialistisch jongerenorganisatie. Maar in 1931 werd hij lid van de Sozialistische Jugend Assozation, de jongerenorganisatie van een linkse afsplitsing van de SPD, de Sozialistische Arbeiter Partei (SAP). In deze periode ging Jakob zich oriënteren op het trotskisme – tegen de zin van zijn vader die hem het huis uit schopte.
De fascistische machtsovername in 1933 dwong de familie om opnieuw te verhuizen. Zijn ouders gingen naar Cuba en daarna de Verenigde Staten, Jakob besloot zijn droom te volgen en in een kibboets in Palestina te gaan werken. Daar maakte hij kratten voor sinaasappelen. Hij was geen zionist zoals Menachem Begin of de rechtse militie Irgun; Jakob was voorstander van een socialistisch Palestina met plaats voor twee naties.
Jakob en enkele anderen verlieten de kibboets niet uit vrije wil; nadat zij in 1938 actie voerden voor een achturige werkdag werden ze geschorst. Jakob vertrok naar Haifa waar hij een Arabisch-Joodse vakbond organiseerde. Kort daarna werd hij opgepakt door de Britse overheid en tot ‘minimaal een jaar’ gevangenis veroordeeld – het werden meer dan twee jaar.
In de gevangenis begon hij zijn leven als journalist. Samen met anderen organiseerde hij een soort gevangenis-universiteit, leerde hij talen (uiteindelijk sprak hij er tien) en organiseerde hij een hongerstaking. Na zijn vrijlating werkte hij samen met Arabisch links. Na het einde van de oorlog raakte hij verder teleurgesteld in het beleid van de zionisten. In zijn memoires schreef hij; ‘Hier voerden Joden pogroms uit’. Na 1948 keerde hij terug naar Europa en leidde als migrant zonder paspoort een onzeker bestaan in Frankrijk en België.
Eind 1948 keerde hij terug naar Duitsland. Dat jaar werd hij lid van de Internationale Kommunisten Deutschland, de Duitse sectie van de Vierde Internationale. Hij zou tot zijn dood lid blijven. Hij werkte voor een sociaaldemocratische krant waar hij ontslagen werd omdat hij verschillende keren artikelen van de Belgische marxist Ernest Mandel plaatste.
Toen de Vierde Internationale koos voor een tactiek van entrisme (actief zijn in de grote arbeiderspartijen) werd hij lid van de SPD. In 1953 kreeg hij een baan aan de Duitse ambassade in Parijs, als attaché voor sociale zaken, tot 1962. Gedurende deze jaren was hij clandestien actief om de onafhankelijkheidsstrijd in Algerije te steunen.
In 1962 deden zijn oude vrienden van de SAP, die ondertussen lid waren geworden van de SPD en leidende posities hadden in de vakbeweging, een beroep op hem om zowel hoofdredacteur te worden van ‘Metall’, het nieuwsblad van de bond van staalarbeiders, als van ‘Der Gewerkschafter’, het blad voor vakbondsactivisten. Tijdens Jakob’s periode als hoofdredacteur publiceerde Günter Walraff er zijn eerste artikelen over de arbeidsomstandigheden in Duitse fabrieken. In de jaren zeventig organiseerde Jakob het beroemde concert met Oost-Duitse zanger Wolf Bierman dat de aanleiding was voor zijn verbanning uit de DDR. Jakob zou leiding geven aan de krant tot aan zijn pensioen in 1978.
Nog steeds lid van de SPD werkte hij ook clandestien voor de Duitse sectie van de Vierde Internationale, aanvankelijk binnen de SPD, later voor hun tijdschrift ‘Was tun’. Tot zijn pensioen schreef hij onder het pseudoniem Anna Armad, daarna onder eigen naam. Tot voorbij zijn negentigste verjaardag schreef hij een column in de ‘Sozialistische Zeitung’.
Al die jaren was hij niet alleen actief in de vakbeweging, maar ook in politieke bewegingen tegen bijvoorbeeld de oorlog in Vietnam of kerncentrales. En al in 1952 publiceerde hij een kritisch boek over de geschiedenis van de leiding van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie. Na het concert van Biermann verbood de Oost-Duitse regering Jakob tot 2000 de toegang tot de DDR.
Na veertig jaar lang lid te zijn geweest werd hij na de val van de muur de SPD uit geschopt. Samen met andere leden van de Duitse sectie werd hij in 1991 lid van de PDS waar hij tot zijn tachtigste lid was van het bestuur.
Jakob wijdde zijn leven aan de arbeidersbeweging en de Vierde Internationale. Zijn zeer persoonlijke motieven, geworteld in de ervaringen van een Joodse communist, beschreef hij in zijn biografische essay uit 1978 als volgt; ‘Iemand die niet vermoord werd in de concentratiekamp, niet gedood in de gaskamers, niet gesneuveld in een imperialistische oorlog heeft geen recht de strijd voor socialisme op te geven’.

Klaus Engert is bestuurslid van de Duitse sectie van de Vierde Internationale. Dit is een bewerking van een artikel dat eerder verscheen op internationalviewpoint.org.

André Gorz werd in 1923 als Gerard Horst geboren in het ‘Rode Wenen’, waar tussen 1918 en 1934 de sociaaldemocraten de macht hadden en een reeks hervormingen als de achturige werkdag en een werkhoosleiduitkering doorvoerden en in 1934 de sociaaldemocratische militie een vertwijfelde poging deed het wassende fascistische tij te keren.
Het is verleidelijk om Gorz’ politieke opvattingen te zien als een reflectie van de politiek van het Rode Wenen. In 1972 vatte hij zijn ideeën over een socialistische transformatie van de maatschappij samen als een ‘socialistische hervormingsstrategie’: ‘welbewuste actie op lange termijn’, welke ‘kan beginnen met het trapsgewijs tot stand brengen van een samenhangend geheel van hervormingen, maar die alleen voortgezet kan worden met een reeks min of meer heftige krachtmetingen die nu eens gewonnen, dan weer verloren worden’ en zou bijdragen tot de verspreiding van socialistische idealen en de ‘socialistische wil van de werkende klassen’ (Het moeilijke socialisme).

Nieuw Links
Toch was de weg die Gorz naar deze ideeën bracht geen rechte lijn. Zijn vader was een Joodse handelaar, zijn moeder een katholieke secretaresse. Toen hij zeven jaar oud was, bekeerde zijn vader zich tot het katholicisme en werd Horst ‘Gorz’; alles onder druk van het opkomende antisemitisme. Ternauwernood ontsnapt aan de anschluss van Oostenrijk aan Nazi Duitsland in 1939 studeerde hij in Zwitserland. Op zoek naar een eigen identiteit omarmde de twaalf jaar oude Gorz een strikte interpretatie van het katholicisme en flirtte zelfs voor een ogenblik met fascisme. Het werk van Jean-Paul Sartre, waarin de dilemma’s van een individu dat zonder de garanties van God, kerk of staat een identiteit moet scheppen centraal staat, had een grote aantrekkingskracht op Gorz. De twee ontmoeten elkaar in 1946. Een paar jaar later verhuisde Gorz naar Parijs. Al snel werkte hij als journalist voor prestigieuze Franse bladen. En werkte hij mee aan Les Temps Modernes, het door Sartre gedirigeerde tijdschrift waarin zoveel van de leidende intellectuelen van naoorlogs Europa en voorlopers van het nieuwe links van de jaren zestig schreven.

De gebeurtenissen van mei 1968 maakten grote indruk op Gorz. Een aantal jaren eerder had hij al het socialisme en marxisme omarmd. Het was een soort marxisme waarin de invloed van Sartre nadrukkelijk aanwezig was. Gorz had weinig op met de verkalkte staatsideologie van de Sovjet-Unie. Hij had ook weinig met het structuralistische marxisme van Louis Althusser. Daarin lag de nadruk op de rol van sociale verbanden en speelde het individu of vrije keuze maar een kleine rol. Voor Gorz, en Sartre, stonden mensen en hun keuzes centraal. De socialistische omwenteling was geen historische wetmatigheid, maar iets waar mensen bewust naar moesten streven om het werkelijkheid te maken. Het doel was niet het afschaffen van een verouderd kapitalisme voor een zogenaamd historisch hoger ontwikkeld systeem, zoals marxistische dogmatici stelden; het doel was bevrijding. Ja, socialisme had als doel het beëindigen van uitbuiting op de werkvloer, maar ook het beëindigen van vervreemding waardoor mensen elkaar als dingen zien en hun leven slijten in afstomping en machteloosheid. ‘Mei ‘68’ bevestigde voor Gorz voor eens en altijd hoeveel er mogelijk wordt op het moment dat mensen in beweging komen. Gorz moet er zelf verbaasd van hebben gestaan: twee jaar eerder verklaarde hij een dergelijke crisis voor zeer onwaarschijnlijk.

In de periode 1968 tot eind jaren zeventig was Gorz’ bekendheid het grootste. In Nederland bracht de bekende ‘Kritiese bibliotheek Van Gennep’ vier boeken uit met zijn werk: Het moeilijke socialisme (1972), De actualiteit van de revolutie (1972) en iets later Ecologie en vrijheid (1978) en Afscheid van het proletariaat (1980), stuk voor stuk boeken die de paar euro die ze tweedehands kosten meer dan waard zijn. De markt voorbij voegt hier een bloemlezing van vooral meer recente artikelen en interviews aan toe.

Ecologische armoede
In zijn voorwoord voor de bundel merkt Jan Blommaert over het ‘Nieuw Links’ waarin Gorz zo’n prominente stem was op dat het ‘zeer invloedrijk was aan de universiteiten in het Westen maar niet in de parlementen en aan de fabriekspoorten’. Voor Gorz kunnen daar enige kanttekeningen bij geplaatst worden. In boeken als het al geciteerde Het moeilijke socialisme richtte hij zich niet tot een denkbeeldige geïdealiseerde arbeidsklasse, ook onder linkse vakbondsactivisten in bijvoorbeeld Italië, Duitsland en België vond hij een gehoor. Gorz’ aandacht voor hoe de moderne arbeidersklasse een radicale rol kan spelen onderscheidde hem van een deel van zijn geestverwanten in Nieuw Links voor wie de arbeidersklasse hopeloos bourgeois geworden was of gewoon opgehouden had te bestaan. Niet voor niets heet een van de opstellen in De actualiteit van de revolutie ‘De mythe van de ingekapselde arbeidersklasse’. Mei 1968, niet alleen een studentenopstand maar ook een grootse wilde stakingsgolf, gaf hem gelijk. De militante rol van industriële arbeiders in de strijd tegen bijvoorbeeld de Zuid-Koreaanse of de Braziliaanse dictaturen van de jaren tachtig laten ook zien dat moderne productieverhoudingen niet onherroepelijk het einde van het proletariaat als politieke kracht betekenen. En zoals de Amerikaanse socialist Mike Davis in een recent artikel opmerkte zijn de 200 miljoen Chinese fabrieksarbeiders, mijnwerkers en bouwvakkers de meest subversieve klasse ter wereld (‘Just ask the State Council in Beijing’).

Uitbuiting alleen leidt niet tot opstand, laat staan tot socialistische revolutie. De ideologische rechtvaardiging van uitbuiting en ongelijkheid is overal aanwezig in kapitalistische samenlevingen, ook op de werkvloer, en wordt ook daar gevoed door ongelijke verhoudingen en onderlinge competitie. André Gorz zag dat duidelijk en beschreef helder hoe belangrijk de rol van ideologie is. Een socialistische partij moet drager zijn van universele waarden en moet ‘als zodanig erkend worden door een meerderheid van al diegenen wier menselijkheid geloochend en ontwricht wordt door de maatschappelijke orde’ (Het moeilijke socialisme).

Omdat Gorz verder keek dan de fabrieksvloer was hij een van de eerste marxisten die zich bewust werd van het belang van de ecologische kwestie. Al in De actualiteit van de revolutie (1972) liet hij zien hoe achterstelling en armoede onder andere betekenden dat de mensen met het minste geld gedwongen werden in de meest vervuilde delen van de stad en het land te leven. Met alle gevolgen voor de gezondheid en levensverwachting van dien.

Afscheid van het proletariaat?
De manier waarop in het kapitalisme productie voor de winst alsmaar moet groeien, als gevolg van de concurrentie en een groeiende advertentie-industrie die belooft dat we het gebrek aan zeggenschap over onze levens kunnen compenseren door nieuwe spullen te kopen, ging Gorz in de laatste drie decennia van zijn leven steeds meer bezighouden. Tegen dit productivisme stelde Gorz immateriële waarden als het recht op vrije tijd en de mogelijkheid om je als individu te ontplooien. Maar hier zat een tegenstrijdigheid in zijn denken: enerzijds zag hij alleen de werkvloer als de plaats waar sociale tegenstelling vorm kregen, anderzijds erkende hij dat deze tegenstellingen ook daarbuiten bestonden.

Naarmate Gorz zag hoe het oude Fordistische productiemodel van lopende banden en gestandaardiseerde handelingen in de Westerse landen vervangen werd door een informatie-economie waarin de productie van niet-materiële waar als kennis en vaardigheden steeds belangrijker werd, begon hij ook zijn opvattingen over de arbeidersklasse bij te stellen. Een mijlpaal daarin is zijn boek Afscheid van het proletariaat waarin hij betoogde dat de ‘klassieke’ arbeidersklasse (lid van een vakbond, gezegend met een arbeidscontract en een collectieve arbeidsovereenkomst) nog slechts een ‘geprivilegieerde minderheid’ is, een minderheid die geen revolutionaire rol kán spelen. Gorz stelde in plaats daarvan een ‘postindustrieel nieuw proletariaat’ van mensen ‘zonder klasse’ die werken als ‘hulpkracht, tijdelijke kracht, gelegenheidsarbeider, uitzendkracht, deeltijd-employee’ – de vergelijking met wat tegenwoordig flexwerkers genoemd worden is onvermijdelijk.

De tegenstrijdigheid in zijn eerdere werk loste hij op door te stellen dat alleen mensen die uitgesloten zijn van de productie een werkelijk antikapitalistische rol konden spelen. In een spiegelbeeld van zijn eerdere stelling dat sociale tegenstellingen alleen vorm krijgen op de werkvloer, stelde hij in Afscheid van het proletariaat dat alleen de ‘non-klasse’ van uitgeslotenen ervoor kon kiezen te vechten voor een bevrijde samenstelling. Dat is het weggooien van het kind met het badwater. Het is ook nogal eurocentrisch. In een sympathiek in memoriam haalt de Zuid Afrikaanse socioloog Ari Sitas aan hoe in de jaren tachtig in Zuid-Afrika, waar de vakbond COSATU zo’n grote rol speelde in de antiapartheidsstrijd, dit boek op weinig begrip kon rekenen.

Gorz’ werk was tegenstrijdig en imperfect, zoals het werk van pioniers nu eenmaal is. Door te kiezen voor een bloemlezing met vier thema’s, afscheid van het kapitalisme, ecologie, zelfbeheer en bevrijde tijd en politieke strategie, hebben de samenstellers van Voorbij de markt uit Gorz’ oeuvre een stimulerend boek samengesteld, een boek om te lezen, over te discussiëren, hartgrondig over van mening te verschillen en naar te handelen.

André Gorz: De markt voorbij. Voor een hedendaagse politieke ecologie, 262 blz, 14,95 euro. Voor 12 euro te bestellen door een e-mailtje naar winkel@grenzeloos.org.

Het deed me genoegen dat de organisatoren van deze dag, het Comité voor de Herdenking van de Eerste Verjaardag van de Revolutie van 17 December, de Tunesische opstand naar zijn begin vernoemde, en niet naar de veertiende januari toen de despoot Ben Ali wegvluchtte. Ik ben er sterk voorstander van de revolutie naar de begindag te vernoemen vanwege dezelfde reden dat ik de gebeurtenissen in de Arabische wereld beschouw als een langdurig revolutionair proces, en niet als een afgeronde revolutie die beperkt blijft tot het verjagen van de dictator. Ben Ali’s vlucht op 14 januari en Moebarak’s aftreden op 11 februari waren slechts de eerste stappen in een revolutionair proces dat wel eens nog lang kan duren.

Sociaaleconomische basis
Iedereen die nadenkt over de huidige opstanden begrijpt dat deze diepgewortelde sociaaleconomische drijfveren hebben, ook in de landen waar de volksbeweging voor democratie en politieke vrijheden vocht of nog steeds vecht. Dit is duidelijk als men de revoluties in de context van de groeiende sociale strijd tijdens de voorgaande jaren plaatst. Het was niet in de eerste plaats Mohamed Bouazizi’s onvrede met het Tunesische politieke systeem dat hem het pad naar het martelaarschap op dreef. Belangrijker waren de miserabele levensomstandigheden van hem en zoveel andere jonge Tunesiërs die gedwongen zijn rond te komen van kleine en onzekere inkomens. In wat het ‘bekken van de revolutie’ genoemd wordt, hier in Bouazizi’s Sidi Bouzid en de omringende verarmde provincies, overheersten slogans die hier uitdrukking aan gaven, slogans als ‘werk is een recht, dievenbende!’ Dit was een echo van de opstand van 2008, die in in het mijnbouwdistrict Gafsa uitbrak als een protest tegen werkloosheid.

Van het motto van de Tunesische revolutie, ‘werk, vrijheid, nationale waardigheid’, is alleen het tweede al werkelijkheid. Wat betreft de eis van werkgelegenheid, deze is nog lang niet vervult en het beëindigen van Ben Ali’s despotische onderdrukking van de Tunesiërs vervulde de derde eis slechts gedeeltelijk. Alleen bevrijd van de vernederingen van werkloosheid en armoede is een waardig leven mogelijk.

Sociale wortels
De Arabische regio heeft vergeleken met de rest van de wereld twee bijzondere kenmerken: ten eerste is onze regio thuis aan ‘s wereld hoogste concentratie van despotische regimes. Het tweede kenmerk wordt vaak uit het oog verloren, namelijk dat we al tientallen jaren lang record werkloosheidcijfers hebben.

Onze regio heeft niet alleen ‘s werelds hoogste werkloosheidcijfer voor vrouwen – een belangrijk kenmerk van de onderontwikkeling hier – maar ook voor mannen en vrouwen jonger dan 25. In de regio van het Midden-Oosten en Noord Afrika bedraagt de jongerenwerkloosheid ongeveer 24 procent. En dit zijn de officiële cijfers, in werkelijkheid is de werklooshei nog groter. Iedereen die al niet langer poogt om werk te vinden of wiens werk niet meer is dan ‘verborgen werkloosheid’ valt buiten beeld.

De sociale omstandigheden zijn de fundamentele oorzaak van de revolutionaire uitbarstingen. Hoge werkloosheid is het gevolg van onderontwikkeling en verergert deze: onze landen zijn gevangen in een vicieuze cirkel die tot sociale uitsluiting en materiële en morele ellende leidt. Vanuit dit oogpunt gezien zijn de overwinningen in Tunesië, Egypte en Libië slechts het eerste stadium van een revolutionair proces in landen waar het ontbrak aan vrijheid en democratie.

Dit eerste stadium bestond uit het winnen van politieke vrijheid en een formele democratie. Werkelijke democratie is echter onmogelijk zolang vrijheid niet gepaard gaat met gelijkwaardigheid – niet alleen gelijke rechten in formele zin maar ook gelijkheid in materiële middelen.

De voornaamste tekortkoming van de westerse democratieën, zichtbaar in de lage opkomst voor verkiezingen, is dat deze in de woorden van een Amerikaanse criticus ‘the best democracy money can buy’ vertegenwoordigen. Verkiezingen in zo’n haperende en illusoire democratie hangen in hoge mate af van geld, bijvoorbeeld om toegang te hebben tot het grootste propagandamiddel: televisie.

In enkele westerse landen hebben overheden een limiet voor campagnebudgetten ingevoerd en steunen zij de verkiezingscampagnes om iedereen een kans te geven hun platform te presenteren. Dit zijn, vergeleken met de enorme invloed van geld op het politieke proces, slechts kleine stappen maar in ieder geval wordt het probleem erkend.

In Tunesië en Egypte is een formele maar onvoldoende vorm van democratie gewonnen: democratie waarin, trouw aan het losgeslagen kapitalisme dat we in de regio zien, weinig beperkingen worden opgelegd aan de invloed van geld. In beide landen hadden degene met het meeste geld verreweg de beste kansen in de verkiezingen voor de constitutionele vergaderingen.

Het geld dat religieuze partijen ontvingen van oliestaten in de Golf was van groot belang. Daarnaast kregen deze partijen volop aandacht van het belangrijkste Arabische televisienetwerk, Al Jazeera, een station dat zoals iedereen weet met hen in verband staat en met hen sympathiseert.

Ook de Volks Petitie van Mohamed Hechmi Hamdi in Tunesië en de Partij van Vrije Egyptenaren van Naguib Sawiris, deden het goed in deze vorm van democratie: beide politici zijn zakenmensen en eigenaar van belangrijke televisiestations.

De religieuze partijen hadden de beschikking over grote middelen en veel prestige omdat zij de laatste decennia de belangrijkste oppositiekrachten waren. Daarnaast maken zij gebruik van religieuze demagogie en manipuleren zij de emoties van gelovigen. Het kwam dus niet als een verrassing dat deze partijen zo snel mogelijk verkiezingen wilden; zogenaamd om de revolutie veilig te stellen maar in werkelijkheid om snel hun slag te slaan voordat andere krachten de kans kregen zich te organiseren. De werkelijke problemen, de sociale kwesties die tot de revoluties leidden, werden vrijwel genegeerd in verkiezingen die gedomineerd werden door de retoriek van groepsidentiteiten; religieus, sektarisch, regionaal en zelfs tribaal.

Een tweede stap
Voor zover zij programma’s hebben, verschillen die van de dominante politieke partijen in economisch en sociaal opzicht weinig van de oude regimes. De dominante politieke groeperingen bieden slechts holle slogans en vage beloften. Al deze politieke groeperingen vertrouwen op neoliberale principes en geloven in marktwerking, de privé sector en vrije handel: dezelfde dogma’s die onze landen in de problemen brachten. Naast de dominante rol van olie-inkomsten is het soort kapitalisme dat we in deze regio zien de oorzaak van de onderontwikkeling hier; het is een kapitalisme dat gokt op snelle winsten en geen werkt maakt van productieve investeringen voor de lange termijn.

Kapitalisten worden afgeschrikt door politieke instabiliteit en de waarheid is dat het revolutionaire proces en de steeds sterkere roep om sociale voorzieningen hun nog meer zal afschrikken.
We kunnen dus niet op privé kapitaal vertrouwen voor economische ontwikkeling. Een duidelijke breuk met het neoliberalisme is nodig om de overheid en de publieke sector opnieuw een leidende rol te geven in het ontwikkelen van de economie, mogelijk gemaakt door een progressief belastingstelsel en nationaliseringen. De massa’s weten nu hun stem te laten horen. Dit is de voornaamste voorwaarde voor democratische controle over de economische middelen van de natie en het beëindigen van corruptie.

Gelokaliseerd in het hart van de productie en het thuis van de kennis en expertise van de arbeidersklasse is een onafhankelijke arbeidersbeweging bij uitstek geschikt om het economisch beleid te overzien. De arbeidersbeweging speelde een cruciale rol in de eerste fase van de Tunesische en Egyptische revoluties. Niemand kan de rol van de Tunesische Algemene Vakbond of die van de stakingen in Egypte negeren. Binnen een paar maanden groeide de nieuwe Egyptische Federatie van Onafhankelijke Vakbonden tot 1,5 miljoen leden.

Dit is de paradox van het revolutionaire proces; mannen en vrouwen verenigd in de vakbeweging maakten de Tunesische en Egyptische revoluties mogelijk maar zijn afwezig van het electorale toneel. De vakbeweging is de enige progressieve kracht met de worteling en bereik nodig om de conservatieve partijen te verslaan. Maar zij nam geen deel aan de electorale strijd, het ontbrak haar aan een politieke vertegenwoordiging. De dominante partijen negeerden de problemen van de arbeidersklasse bijna volledig.

Hetzelfde geldt voor de jongerenbeweging waarin vrouwen zo’n grote rol spelen, en die het startsein gaf voor de opstand en overal nog steeds vooraan staat in de strijd. Ook deze beweging was bijna compleet afwezig in de verkiezingen. De oudere mannen die het electorale toneel domineren en hun puriteinse en obscurantistische culturele opvattingen worden door een diepe kloof gescheiden van de grote meerderheid van de revolutionaire jongeren.

Kortom, de situatie wordt gekenmerkt door een tegenstelling tussen de krachten die de revolutionaire bewegingen vormen en het revolutionaire proces willen verdiepen enerzijds en de dominante krachten in de parlementen, gevormd door groeperingen die zich pas in later stadium en na deze aanvankelijk afgekeurd te hebben, aansloten bij de opstand, anderzijds. De laatsten willen de strijd verminken tot een tussen ‘secularisme’ en de ‘islam’ die de oplossing zou zijn voor alle problemen. Het is een goede illustratie van de kritiek op religie als het ‘opium van het volk’, als een middel om mensen af te leiden van de dagelijkse problemen.

Deze tegenstelling kan alleen overwonnen worden door de opbouw van een politieke stem van de arbeidersbeweging, als bondgenoot van de onafhankelijke jongeren- en vrouwenbewegingen. Zolang deze niet aan de macht komen, zullen de oorzaken van de revolutionaire onrust zich verdiepen.

Dit is een verkorte versie van Achcar’s toespraak op de viering van de eerste verjaardag van het begin van de Tunesische revolutie. Gilbert Achcar is professor van Development Studies and International Relations aan de School of Oriental and African Studies (SOAS) in London.