Natuurlijk: er was verzet, we beleefden de Arabische lente, de indignados en de occupy- beweging. In verschillende landen waren er grote stakingen. Maar dat verzet bleef gefragmenteerd en langs elkaar heen gaan.

De afgelopen weken leken een aantal ontwikkelingen min of meer samen te komen. In Frankrijk moest Sarkozy plaats maken voor Hollande. We hoeven geen enkele illusie te hebben in sociaal-democraten als ze eenmaal aan het roer staan, dat hebben we gezien bij Zapatero, Papandreou, Brown en anderen. Maar het feit dat in de eerste ronde van de Franse verkiezingen meer dan tien procent van de kiezers stemde op een kandidaat links van Hollande geeft aan dat de aanhang voor een linkse oplossing van de crisis groeit. Hetzelfde zagen we in Griekenland, waar het linkse Syriza, met 16,6 procent de tweede partij werd. Ook bij de lokale verkiezingen in Duitsland (Sleeswijk-Holstein) en in Italië kregen de rechtse partijen klappen en was er een sterke proteststem op respectievelijk de Piratenpartij en de vijf- sterrenbeweging van Beppe Grillo.

Behalve een groeiende weerstand tegen het bezuinigingsbeleid en een groeiende aanhang voor links onder de bevolking lijkt er de laatste tijd ook van meer afstemming van Europese initiatieven op het vlak van verzet en alternatieven sprake te zijn. Op 7 april werd in Brussel een Europees netwerk voor strijd tegen de schuld en de bezuinigingen opgericht. Een maand later organiseerde Corporate Europe Observatory (CEO) in Brussel een zeer succesvolle conferentie over de crisis in de EU (zie verslag). Ondertussen wordt er hard gewerkt aan de acties tussen 16 en 19 mei in Frankfurt onder de naam Blockupy en allerlei acties later in het jaar.

Natuurlijk zullen bijeenkomsten van een paar honderd mensen in een zaaltje in Brussel, of een paar duizenden of zelfs tienduizenden bij een protestactie elders in Europa niet meteen het neoliberale tij doen keren. Maar de combinatie van groeiende onvrede en gehoor voor linkse oplossingen onder brede lagen van de bevolking, en sterkere coördinatie van acties en bewegingen op Europees vlak biedt perspectief. Het is in ieder geval stimulerend voor linkse activisten en dat kunnen we wel gebruiken.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de site van Konfrontatie

Hoe dat precies zit, en welke rol de Europese unie daarbij speelt, wordt door Wendela de Vries van de campagne tegen wapenhandel glas helder uiteengezet in de nieuwe brochure van het comité Ander Europa en de Campagne tegen Wapenhandel.

De brochure is gratis te verkrijgen bij de Campagne tegen Wapenhandel en kan gedownload worden via de website van de Campagne tegen Wapenhandel.

http://www.stopwapenhandel.org/sites/stopwapenhandel.org/files/Europa%20en%20de%20wapenhandel.pdf

Je kunt ook, tegen verzendingskosten, een papieren exemplaar krijgen. In dat geval maak je € 2 per brochure over op rekening 39.040.73.80 van Campagne tegen Wapenhandel Amsterdam ovv ‘Europa brochure’.

Hoe dat allemaal zit wordt nauwkeurig uit de doeken gedaan in een nieuwe brochure een coproductie van Ander Europa en het Brussels Actiecomité Europa met de titel: Het Europees economisch bestuur, de Europese unie tegen de werkende klasse. Omdat deze brochure het Europees economisch bestuur in een breder kader plaatst geeft ze ook een uitstekend beeld van het functioneren van de Europese unie op dit moment. Mede door de uitgebreide begrippenlijst is het een uitstekende gids in het Europese doolhof.

“Het Europa van het kapitaal heeft een belangrijke veldslag gewonnen. Het was een gemakkelijke overwinning, want de tegenstander was niet gewapend en wist nauwelijks wat er aan de gang was. Het is nu aan de tegenstander, en dat zijn wij, om de volgende veldslag anders te laten verlopen,” is de politieke boodschap van deze uitstekende tekst.

De brochure is niet in druk verschenen, maar kan gedownload worden via de site van het comité Ander Europa: http://www.andereuropa.org/wp-content/uploads/2012/03/BROCHURE_ECONOGOV_maart2012.pdf

Bijna twaalf jaar lang wist Vladimir Poetin, achtereenvolgens als president en premier van de Russische Federatie, een meerderheid van de bevolking in te palmen met een politiek van “orde op zaken”, van economische groei. Na de jaren van junglekapitalisme onder Boris Jeltsin, gaf Poetin veel Russen het gevoel dat hun land weer op het goede spoor zat. De parlementsverkiezingen van 4 december 2011 waren voor hem een ontnuchtering, ‘Eén Rusland’ haalde iets minder dan 50 percent, ondanks enig geknoei met de tellingen. Het vertrouwen leek zoek.

Poetin heeft het tij voorlopig kunnen keren. Aan middelen ontbreekt het hem daarbij niet. Hij controleert volledig het staatsapparaat, op regionaal vlak zorgen de door hem benoemde gouverneurs ervoor dat alles verloopt zoals gewenst. Het overgrote deel van de media zingt zijn lof. De Russisch-Orthodoxe kerk is een trouwe partner. Hij maakte min of meer een einde aan de oorlog in het opstandige Tsjetsjenië, ook al is het resultaat dat hij het gebied overleverde aan de maffioze clan van Ramzan Kadyrov die er een islamistische orde invoerde. En Poetin gaat prat op de economische successen, al waren die vooral gebaseerd op de uitvoer van olie en gas.

Dat is een van de zwakke plekken van het Poetin-systeem. Rusland heeft geen schuldenberg, er is groei, maar er wordt weinig geïnvesteerd in infrastructuur zoals wegen en spoorwegen, in gezondheidszorg, in onderwijs… Het Poetin-systeem is een erfgenaam van het onder Jeltsin ontloken jungle-kapitalisme, maar dan in een ordelijke vorm. Want al wekte Poetin de indruk dat hij de gehate oligarchen onder de duim wist te houden, dat is slechts een indruk. Poetin had begin 2000 een akkoord gesloten met de oligarchen dat ze verder hun gang konden gaan, dat ze verder konden genieten van de plunderingen uit de jaren 1990. In ruil moesten ze zich onthouden van politieke activiteiten en dulden dat de omgeving van Poetin, vooral personen uit de veiligheidsdiensten, een deel van de te plunderen rijkdommen konden meepikken. Oligarch Michail Chodorkovsky wou zich aan die afspraak onttrekken en belandde in de gevangenis voor fraude – iets waaraan alle oligarchen schuldig zijn.

Corruptie

Na de parlementsverkiezingen van 4 december kwamen Russen massaal de straat op tegen verkiezingsfraude. Dat was nog een grotere ontnuchtering voor Poetin, zoveel mensen die op straat durfden te komen. Het leek er zelfs op dat de angst van kamp veranderde. In Moskou en Sint-Petersburg werd Poetin de risee op internet en in theaters. De koning stond in zijn blootje. Hij aarzelde tussen repressie en dialoog. Ik wil de dialoog wel aangaan, maar met wie, welke opposanten, zei Poetin in een gematigde bui. Hij had geen ongelijk: bij de betogers zitten rechtse nationalisten, rechtse liberalen, nationaal-bolsjewieken, communisten en vooral verontwaardigde burgers die de corruptie van het regime beu zijn.

Corruptie is de grootste aanklacht tegen het regime. Russen stellen vast hoe corruptie alle geledingen van de machtsapparaten doordrenkte. Hoe gezagsdragers zich onbeschaamd mateloos verrijken, ook Poetin en zijn onmiddellijke omgeving. Poetin als erfgenaam van Jeltsin, inderdaad. De president was onder Jeltsin kort chef van de geheime dienst, de FSB. Hij bewees zijn baas vele diensten: hij zorgde ervoor dat de procureur die een onderzoek instelde naar de corruptie van de clan Jeltsin, met een plots opgedoken vaag filmpje over die procureur met prostituees buitenspel werd gezet. En toen hij eind 1999 Jeltsin als president opvolgde, zorgde hij er onmiddellijk voor dat die niet kon worden vervolgd en dat aan het fortuin van hem en zijn omgeving niet geraakt kon worden.

Over de omvang van Poetins fortuin (en dat van zijn vrouw, onder meer erg actief in de telecommunicatie), liet WikiLeaks eind 2010 iets lekken. Sinds 2007 doet het oncontroleerbare gerucht de ronde dat Poetins fortuin rond 40 miljard euro zou liggen, onder meer bestaande uit aandelen in Gazprom en andere grote ondernemingen waarover de staat de controle heeft. Een deel van zijn fortuin zou bestaan uit een spaarpot opgeborgen in Liechtenstein en Zwitserland. Er wordt al jaren verwezen naar de in Nederland en Zwitserland gevestigde firma voor oliehandel, Gunvor, in handen van Poetins vriend Gennadi Timsjenko. Gunvor is de vierde grootste firma voor oliehandel in de wereld.

Opposities

Poetins nieuwe ambtstermijn start wel onder voor hem ongunstiger omstandigheden dan twaalf jaar geleden. Er is in beperkte mate een “middenveld” gegroeid, rond problemen als milieu, sociaal onrecht. Om dat te kanaliseren kan het ‘poetinisme’ wel rekenen op “imbedded” oppositie. Dat zijn partijen en politici die zich neerleggen bij een tweederangs rol in ruil voor wat bescheiden invloed. Dat geldt voor nagenoeg alle rivalen die Poetin in de verkiezingen tegenover zich kreeg en hun partijen: de communisten van Gennadi Zjoeganov, de uiterst-rechtse Vladimir Zjirinovski, de ‘sociaaldemocratische’ Rechtvaardig Rusland van Sergej Mironov. En ook de “onafhankelijke” oligarch Michail Prochorov, die ogenschijnlijk het pact van 2000 schendt en die veel stemmen haalde in Moskou en Sint-Petersburg, de haarden van oppositie. Prochorov dient vooral om dat stedelijk ongenoegen te kanaliseren.

Echte opposanten zijn dat niet. Bij de manifestanten van eind 2011 en begin 2012 heerst na de zege van Poetin enige berusting. Hoe dat systeem te bestrijden? Er is vooral onduidelijkheid over wat ze in de plaats van dat verafschuwde poetinisme willen. Een einde aan corrupthie en willekeur maar met een oligarchisch systeem? Over sociaal-economische kwesties liggen de visies van de opposanten erg uiteen, voor zover sommige een visie hebben .

Westerse kijk

Het ‘mainstream’ commentaar in de westerse media luidde na de verkiezingen dat Poetin zijn zege onder meer te danken heeft aan zijn grote greep op de media die hem voortdurend positief belichten, terwijl ze zijn rivalen de grond inboren. Alsof dat zo verschillend is van het Italië onder Berlusconi en in mindere mate het Frankrijk onder Sarkozy.

Maar ondanks zijn ruime zege zal hij toch rekening moet houden met de veranderde Russische samenleving, aldus de meeste commentaren. Hij kan zo niet verder en zal moeten hervormen. Die westerse visie wordt vooral beïnvloed door hoofdstedelijke milieus die zelf contact zoeken met westerse media. Een voorbeeld is ….Kasparov die zeer vaak voor de camera’s verschijnt, maar in eigen land slechts een kleine aanhang heeft. Zij vertegenwoordigen een stedelijke elite die zich weinig gelegen laat liggen aan het “werkvolk”. Het is vooral van dat “werkvolk” dat Poetin op termijn te vrezen heeft. Vandaar de talrijke maatregelen die de voorbije tien jaar onder Poetin werden genomen om elk sociaal protest in de kiem te smoren.

Lokale ervaringen
De SP heeft de nodige ervaring als bestuurderspartij. Sinds 1996 heeft de SP in diverse gemeenten deelgenomen aan het college. Sinds vorig jaar neemt de partij ook deel aan het bestuur van Noord-Brabant en Zuid-Holland. De ervaringen zijn sterk wisselend, maar een aantal algemene lessen zijn er wel te trekken. Allereerst is het belangrijk dat er naast de fractie een krachtige afdeling staat die de politieke richting aangeeft. De afdeling moet, net als wanneer de SP in de oppositie zit, volop actief zijn op straat. Denk bijvoorbeeld aan het ondersteunen van huurders- en vakbondsacties of aan acties voor het behoud van voorzieningen als de bibliotheek en het ziekenhuis. Een sterke afdeling is ook belangrijk om te voorkomen dat de fractie zich te veel gaat richten op informatie en voorstellen die vanuit het bestuurlijk apparaat worden aangereikt en mee gaat draaien in de gevestigde routines. In plaats daarvan moet de SP zelf voorstellen inbrengen en misstanden aan de kaak stellen. Dit alles geeft geen garantie voor succes maar het zijn voorwaarden om te voorkomen dat de SP zich ontwikkelt tot een onzichtbare bestuurderspartij die vervreemd raakt van haar achterban.

In Hengelo, waar de SP sinds 2010 deel neemt aan een links college, is de afdeling steeds actief gebleven, bijvoorbeeld door volop steun te gegeven aan de acties tegen een dreigende sluiting van een bibliotheekfiliaal en door samen met huurders actie te voeren tegen achterstallig onderhoud door de woningbouwcorporatie. Ook de SP Hulpdienst is een goede manier om problemen te signaleren. Samen met een college dat nadrukkelijk inzet op het overeind houden van het sociale beleid in Hengelo vormt dit een goede basis voor een succesvolle deelname aan het bestuur.

Relatie met de crisis
Toen in 2008 de financiële crisis tot Nederland doordrong zag de SP haar kritiek op het neoliberalisme bevestigd. Dit gelijk vertaalde zich echter niet meteen in een versterking van de SP of van links in het algemeen. Na een periode van onzekerheid over de te volgen koers startte in de loop van 2009 een rechts ideologisch offensief en werd er in Europa een strikt neoliberaal bezuinigingsbeleid ingezet. Terwijl in Nederland de meest rechtse regering sinds de Tweede Wereldoorlog aan de macht kwam bleven grote delen van de vakbonden in de greep van een onderlinge verdeeldheid. Ook buiten de vakbonden bleef de sociale strijd in Nederland zwak. De deelname aan de Occupy beweging was in Nederland bijvoorbeeld beperkt vergeleken met veel andere landen. De SP zag zich zelfs geconfronteerd met een daling van het aantal leden en het actieve kader.

Nu de gevolgen van het bezuinigingsbeleid zichtbaar worden en steeds meer mensen zich zorgen maken over hun persoonlijke financiële situatie schiet de SP omhoog in de peilingen. Opvallend hierbij is dat de SP nu ook bij de middeninkomens het hoogste scoort en zelfs stemmen wint van rechtse partijen. Steeds meer mensen beseffen dat de rechtse agenda voor de meeste mensen nog meer ellende betekent en bezuinigingen geen oplossing zijn voor de crisis.

Lastige positie SP
Als er onder de huidige omstandigheden verkiezingen zouden worden gehouden zou de situatie kunnen ontstaan waarin de SP de grootste partij wordt terwijl de vakbonden en de sociale strijd zwak zijn. Daarnaast zijn er nieuwe Europese verdragen gesloten waarmee een nog strenger neoliberaal bezuinigingsbeleid wordt opgelegd aan de lidstaten.

Dit neoliberale bezuinigingsbeleid wordt door alle mogelijk coalitiepartners ondersteund en zou volgens de peilingen nog steeds op een meerderheid in de Tweede Kamer kunnen rekenen. Ook de PvdA, die nu zegt tegen het neoliberalisme te zijn, steunt tot nu toe in de praktijk het Europese beleid. Van groot belang is verder dat binnen het huidige Eurosysteem een regering voor haar financiering afhankelijk is van het vertrouwen van de financiële markten die worden beheerst door een handvol grote banken en hedgefunds. Ervaringen elders in Europa hebben laten zien dat regeringen die niet precies doen wat deze organisaties willen al snel in grote problemen komen.

Een linkse regering die onder deze omstandigheden toch probeert om een linkse koers te varen zou direct in botsing komen met de neoliberale EU verdragen en de eisen van de financiële markten. Zolang er geen sterke sociale bewegingen zijn waarop een linkse regering zou kunnen steunen zou ze een dergelijke confrontatie waarschijnlijk verliezen. Het is daarom niet reëel om te verwachten dat er op korte termijn een regering gevormd kan worden die op essentiële onderdelen breekt met het neoliberale bezuinigingsbeleid. Dit komt pas in beeld als er op Europees niveau grote politieke veranderingen plaatsvinden of als er op grote schaal verzet tegen de bezuinigingen ontstaat.

Het vasthouden van de SP aan haar verzet tegen de neoliberale agenda zou betekenen dat regeringsdeelname op dit moment nog niet mogelijk is. Met het huidige niveau van sociale strijd en politieke discussie in Nederland zal het voor de SP echter zeer moeilijk zijn om aan haar kiezers uit te leggen waarom ze als misschien wel de grootste partij buiten de regering blijft. Zo’n positie zal ongetwijfeld leiden tot verlies aan geloofwaardigheid en marginalisering. Het is de SP bijvoorbeeld jarenlang nagedragen dat de overwinning van 2006 niet tot regeringsdeelname heeft geleid. (In reactie hierop doet de SP veel moeite om te bewijzen dat ze met iedereen kan besturen en dat haar critici ongelijk hebben. Een goed voorbeeld vormt de deelname aan rechtse coalities in Noord-Brabant en Zuid-Holland.)

Zou het voor de SP dan mogelijk zijn om binnen de marges van het neoliberale beleid tot een socialere invulling van dit beleid te komen, bijvoorbeeld om de marktwerking in de zorg te beperken? In het verleden was het voor een zeer rijk land als Nederland mogelijk om binnen de marges van het systeem een sociaal beleid te voeren. Het probleem is dat die marges nu veel kleiner zijn en ze naarmate de crisis zich verdiept en er op Europees niveau steeds meer neoliberale verdragen worden aangenomen nog kleiner worden. Er blijft dan enkel het argument over dat het beter zou zijn als de “noodzakelijke” bezuinigingen door een linkse regering worden uitgevoerd zodat ze nog iets van het sociale beleid overeind kan houden.

Een SP-regering zou dan onder het motto “verantwoordelijkheid nemen” in feite het vuile werk opknappen voor de rechtse partijen door als linkse partij (noodgedwongen) rechts beleid uit te voeren. De ervaring leert dat linkse partijen die het bezuinigingsbeleid uitvoeren bij verkiezingen genadeloos worden afgestraft. Voorbeelden zijn de nederlaag van de Spaanse sociaaldemocraten of de afkalving van de steun voor het Griekse PASOK. Na zo’n verkiezingsnederlaag kan een rechtse regering eenvoudig afrekenen met die paar zaken die de vorige regering met veel pijn en moeite overeind heeft kunnen houden.

Voor de lange termijn is een implosie van de SP zeer nadelig. Er zou dan geen grote linkse partij meer zijn om de strijd aan te binden tegen het neoliberalisme.

Perspectief
Om het beschreven dilemma te doorbreken zijn een versterking van de sociale strijd en een koerswijziging op Europees niveau noodzakelijk. Met de scherpe bezuinigingen die eraan zitten te komen is er voor het eerst in jaren weer perspectief op, en noodzaak van, een herleving van de actiebereidheid. De SP zal daarom hoge prioriteit moeten blijven toekennen aan het ondersteunen van de sociale strijd en coalities moeten sluiten met iedereen die daaraan wil bijdragen.

Van groot belang is ook om het verzet tegen het neoliberale beleid op Europees niveau te versterken. Hiervoor moet een coalitie worden opgebouwd van linkse partijen en andere organisaties die strijden tegen de neoliberale koers van Europa. Naast een gezamenlijk verzet tegen de bezuinigingsmaatregelen zou deze coalitie met concrete voorstellen moeten komen om de greep van de financiële markten op de financiering van de Eurolanden te doorbreken. Pas nadat op deze punten successen zijn behaald zou een mogelijke regeringscoalitie met de SP daadwerkelijk kunnen breken met neoliberaal beleid.

William van den Heuvel is SP-raadslid in Hengelo.

Gewoon niet doen!

Met heel veel in het stuk van William van den Heuvel ben ik het zonder meer eens. Ook ik vind dat de SP bij een grote overwinning in de volgende Kamerverkiezingen voor een duivels dilemma zit. Een regering die echt met het neoliberale beleid breekt is in de huidige krachtsverhoudingen onmogelijk. Als de partij toch in een kabinet plaatsneemt, knapt ze het vuile werk op voor de rechtse partijen en wordt ze bij de volgende verkiezingen afgestraft. Als ze van regeringsdeelname afziet, verliest ze aan geloofwaardigheid onder haar kiezers. Ook over de oplossing voor dit dilemma ben ik het met William eens: de SP moet hoge prioriteit geven aan de versterking van de sociale strijd, die alleen kan een echte breuk met het neoliberalisme mogelijk maken.

Daarbovenop, vind ik het essentieel om ook een glasheldere conclusie te trekken over wat de SP in de huidige krachtsverhoudingen moet doen bij een verkiezingsoverwinning: niet aan een regering deelnemen. Niet alleen omdat dit slecht zou zijn voor de SP. Ook, en vooral, omdat deelname het verzet tegen nog meer afbraak, marktwerking en privatiseringen ernstig zou verzwakken. De ervaring laat overal zien dat deelname aan een neoliberale of sociaalliberale regering onmogelijk gecombineerd kan worden met een effectieve bijdrage aan de strijd tegen neoliberale maatregelen. Bij de deelname van bijvoorbeeld Rifondazione in Italië aan zo’n regering zagen we niet alleen dat die partij uit het parlement verdween bij de eerstvolgende verkiezingen, maar ook dat de vakbonden en andersglobaliseringsbeweging ernstig aan strijdbaarheid inboette door de terughoudendheid van de activisten van Rifondazione in hun gelederen. (Ervaringen in Portugal en Denemarken – en in negatieve zin van de PVV in Nederland – laten overigens zien dat gedoogsteun aan een regering, onder strenge voorwaarden en op een beperkt aantal terreinen, niet tot zo’n funeste uitkomst hoeft te leiden.)

Om dezelfde redenen, vind ik dat de SP ook terughoudender moet zijn over collegedeelname op provinciaal en lokaal niveau. Ik ben het met William eens dat een sterke afdeling en actiegerichtheid minimumvereisten zijn voor collegedeelname. Maar volgens mij is dat niet genoeg. In deze crisistijd, als de middelen van decentrale bestuurders steeds kariger worden, staan SP’ers bij collegedeelname voor een moeilijke keuzen: òf hun eigen wethouders of gedeputeerden afvallen, òf de rug keren naar hun medeactivisten in buurt en beweging. In deze omstandigheden is het bijna altijd, zo niet altijd beter om de strijd tegen bezuinigingen te blijven voeren van buiten de colleges.

Peter Drucker is lid van de Grenzeloos redactie.

De banken, pensioenfondsen en andere financiële instellingen zijn Griekenland te hulp gekomen en hebben ‘vrijwillig’ 107 miljard euro van de Griekse schuld kwijtgescholden, is het verhaal dat breed in de media wordt uitgemeten. In werkelijkheid betekent deze kwijtschelding dat Europese banken en financiële instellingen voor Griekse obligaties waar ze oorspronkelijk 100 euro voor hebben betaald, nu 46,50 euro krijgen – dit terwijl deze op de markt tussen de 15 en 30 euro waard zijn. De oude obligaties worden ingeruild voor waardepapieren met een veel grotere zekerheid. De banken zijn de spekkopers. Zij hebben een deel van het geld waarmee ze in 2008 en 2009 werden gered gebruikt om Griekse obligaties te kopen. Daar hebben ze enorme bedragen op verdiend. Griekenland was immers een economisch zwak land, met een zeker risico, dus moesten er hogere rentes worden berekend om het risico af te dekken. Nu Griekenland niet meer kan betalen moeten de risico’s voor de banken natuurlijk wel worden afgedekt, met belastinggeld van de Europese burgers. Griekenland krijgt een nieuwe lening van de trojka (de EU, het IMF en de ECB) van 130 miljard euro. Die lening is niet bedoeld om het lijden van de Griekse bevolking te bestrijden, of om de economie er weer bovenop te brengen. Nee, die lening is bedoeld om schulden af te betalen en de banken te steunen. Zo worden dus weer private vorderingen van Europese, en met name Duitse en Franse, banken en financiële instellingen afgekocht met gemeenschapsgeld.

De positie waarin Griekenland zich nu bevindt is te vergelijken met die van een groot aantal landen in Zuid Amerika en Afrika in de jaren tachtig. Die zaten toen ook gevangen in wat genoemd werd de ‘schuldenklem’. Door hun schulden, en vooral door de steeds verder oplopende rentelast van die schuld, werden ze gegijzeld door de schuldeneisers. Af en toe werd er iets van de schulden kwijtgescholden, want om er zeker van te zijn dat iemand je geleende geld terug kan betalen, moet je hem wel in leven houden.

En om te zorgen dat hij blijft betalen moet ook de politieke druk tot ongekende hoogten worden opgevoerd. Griekenland is onder curatele geplaatst. Niet het parlement maar de trojka maakt er de dienst uit. Niet de Griekse bevolking maar de financiële instellingen bepalen waar het geld aan wordt besteed. Verkiezingen zijn in Griekenland nog niet afgeschaft, maar ze zijn wel irrelevant verklaard, net als in de andere Europese landen met economische problemen. Het maakt niet meer uit welke partij bij de verkiezingen aan de macht komt, zowel regeringpartijen als oppositiepartijen hebben zich van tevoren neer te leggen bij het Europese dictaat. Als het aan Brussel ligt wordt overal in Europa in de grondwet vastgelegd dat het begrotingstekort niet meer dan de heilige drie procent mag zijn. De Europese democratie is teruggebracht tot het dictaat van de financiële markten. De Grieken moeten bloeden opdat de banken kunnen bloeien. En dat recept geldt niet alleen voor Griekenland. Als het aan de de Jagers van Europa ligt geldt dat voor heel Europa van Zuid tot Noord. Griekenland is nog slechts het voorbeeld van wat velen in Europa te wachten staat. Maar gelukkig is Griekenland ook een voorbeeld van het verzet, van de opstand tegen de dictatuur van de vrije markt. We kunnen veel leren van de Grieken, laten we dat ook doen.

Alles moet in het werk worden gesteld om de overheidsschulden terug te dringen, zo legde de Italiaan uit. Als dat niet gebeurt leidt dat onmiddellijk tot een reactie op de markten die de rentetarieven die de lidstaten moeten betalen opdrijven, waardoor het herstel van de overheidsfinanciën nog moeilijker, zo niet onmogelijk wordt. Dat gebeurde al met Griekenland en bijna ook met Portugal, Spanje en Italië, doceerde hij. De president van de ECB, die zelf niet gekozen is en aan geen enkel democratisch orgaan verantwoording schuldig is legde uit dat, wat het verkiezingsresultaat in verschillende landen ook zal zijn, de gekozen regeringen geen andere keus hebben dan de extreme bezuinigingsmaatregelen voort te zetten, structurele hervormingen op de arbeidsmarkt door te voeren en hun sociale model nog verder te ontmantelen.

Waar de inmiddels vele tientallen miljoenen werklozen in de EU die dankzij de crisis en het bezuinigingsbeleid hun baan hebben verloren dan van moeten leven legde Draghi niet uit. Wel gaf hij antwoord op de vraag wat het eerste was waar hij ’s ochtends naar keek: “Naar de beurskoersen”.

Bij ongewijzigd beleid hebben we volgens de berekeningen van het Centraal Planbureau in Nederland dit jaar te maken met een begrotingstekort van vier en een half procent. Dat is anderhalf keer hoger dan de drie procent die in Europa is afgesproken en waarvoor de Nederlandse regering zich hard heeft gemaakt.
De oorsprong van dit tekort is duidelijk. Om de financiële crisis, die in 2008 van de VS oversloeg naar Europa, te bezweren werden er tientallen miljarden besteed om de banken en andere financiële instellingen overeind te houden. Dat sloeg een flink gat in de overheidsfinanciën. Toen de financiële crisis zich ook tot een economische crisis ontwikkelde liepen de belastinginkomsten terug terwijl de kosten voor sociale zekerheid (uitkeringen) opliepen. Vervolgens koos de regering Rutte voor een fors bezuinigingsprogramma, waardoor de economie verder inzakte. Voor die aanpak krijgen we nu de rekening gepresenteerd.

Uitgaven en inkomsten
Politici – en anderen die duidelijk willen maken dat drastische bezuinigingen ‘echt’ noodzakelijk zijn – vergelijken de overheidsfinanciën graag met een huishoudboekje. Die vergelijking gaat mank omdat bij een gezin de inkomsten over het algemeen betrekkelijk vast liggen en het huishoudboekje alleen kloppend kan worden gemaakt door de uitgaven aan de inkomsten aan te passen. Bij de overheid ligt dat anders. In tegenstelling tot een huisgezin kan de overheid zelf in sterke mate bepalen hoeveel inkomsten ze krijgt. Zij stelt immers zelf de tarieven van de belastingen vast.
Maar over belastingen praten is nu juist het grote taboe. ‘Wij willen absoluut niet dat de lasten voor de bedrijven en de burgers omhoog gaan’, zegt VVD-er Blok dan en kijkt met een ijzige blik in de camera. ‘Nee, dat wil ik ook niet’, denkt de burger thuis die zich toch al zo belast voelt, en het onderwerp is weer van tafel. En als er al eens een suggestie wordt gedaan voor verhoging van belastingen dan gaat het over verhoging van de BTW, de belasting op alledaagse producten waardoor de minst draagkrachtigen het sterkst worden getroffen. Nee meer belasting betalen willen we geen van allen… Dus moet het huishoudboekje van de overheid op orde gebracht worden door het geld te halen bij de gehandicapten, de scholieren en studenten, de ouderen en door te korten op de lonen en het aantal ambtenaren en het snijden in ontwikkelingssamenwerking. Kortom door het af te pakken van die groepen die in het overleg in het Catshuis niet vertegenwoordigd zijn.
Het gevolg van de bezuinigingsoperatie die nu in het Catshuis wordt voorbereid zal zijn dat de economie nog verder in het slop raakt. Zelfs het IMF, het CPB en vele anderen zien dat in en waarschuwen er voor. Waarom wordt er door Rutte en Verhagen en als puntje bij paaltje komt ook Wilders toch voor een dergelijke aanpak gekozen? Omdat er grote economische en politieke belangen op het spel staan.

De inkomstenkant
Als we in tegenstelling tot de onderhandelaars wel even kijken wat er aan de inkomstenkant te halen valt dan levert dat een rooskleurig beeld op. De grote Nederlandse bedrijven doen het goed. De Koninklijke Shell is de grootste winstmaker en maakte (dankzij de stijging van de olieprijzen) het afgelopen jaar een winst van 24 miljard. Ook met de vermogende particulieren in Nederland gaat het meer dan goed. Ondanks de crisis daalde het totale vermogen van de 10% meest vermogende Nederlanders van 2008 tot 2011 met minder dan 1% en de verdeling van het vermogen werd in die periode nog een stuk schever dan het voor de crisis was, zo berekende SP senator en hoofddocent economie aan de UvA Geert Reuten op basis van gegevens van het CBS. Het totale vermogen van de rijkste tien procent van de Nederlanders bedraagt volgens deze cijfers nu € 731 miljard tegen € 737 miljard voor het begin van de crisis. (Het in Zwitserland en elders gestald ‘zwarte’ vermogen zit hier natuurlijk nog niet bij). Als we dit vermogen vergelijken met de alom als ‘gigantisch’ omschreven bezuinigingsoperatie van 16 miljard dan zien we dat in principe een eenmalige belasting van 2,2% op het vermogen van de allerrijksten voldoende is om dit hele bedrag op te hoesten. En met een kleine afronding naar boven tot 3% zijn ook de huidige korting op de uitkeringen, het onderwijs, cultuur en milieu niet nodig.
Die grote vermogens zijn de afgelopen decennia (tot 2008) zo enorm gegroeid omdat de bezitters of opbouwers ervan op allerlei wijze gefaciliteerd werden, onder andere door belastingverlaging. De vennootschapsbelasting werd verlaagd, de vermogensbelasting vervangen door een vermogensrendementsheffing en door het vrijgeven van het internationale kapitaalsverkeer werd de mogelijkheid voor legale en illegale belastingontduiking enorm vergroot.
Ook in de inkomenssfeer hebben de rijken de afgelopen periode enorm geprofiteerd van belastingverlaging. Terwijl de topinkomens stegen werd in 1990 door minister Kok (financiën, PvdA) de hoogste schijf van de inkomstenbelasting verlaagd van 72% naar 52%.

Een zegen voor de economie
Er wordt nu door sommigen gedaan alsof hogere belastingen voor de rijken tot een economische ramp zal leiden. Het tegendeel is waar. Het belasten van winsten en vermogens zal leiden tot een vermindering van het voor speculatie beschikbare kapitaal, terwijl het de koopkracht niet of nauwelijks aan zal tasten. De rijkste 10 procent van de bevolking geeft immers maar een klein deel van haar inkomsten uit aan consumptiegoederen, die gebruikt haar (extra) geld vooral om er nog meer geld mee te verdienen. Als dergelijke maatregelen gepaard gaan met een koopkrachtverbetering van de armste tien procent van de bevolking worden de binnenlandse bestedingen en daarmee de economie zelf flink gestimuleerd. De armste 10 procent van de bevolking geeft immers wel een heel groot deel van haar inkomen uit aan consumptiegoederen.
Als een dergelijke politiek in alle Noord-Europese landen wordt doorgezet zou dat ook de Zuid-Europese landen helpen er weer bovenop te komen. Met een stijging van de lonen in landen als Nederland en Duitsland wordt de economie van de zuidelijke landen weer meer concurrerend.
Waarom komt een dergelijke aanpak in het Catshuis toch niet aan de orde? In de eerste plaats natuurlijk omdat het botst met de belangen van degenen die het in Nederland voor het zeggen hebben. De bezitters van grote vermogens zitten er niet om te springen om daar een deeltje van af te staan voor het algemeen belang. En ook de Shell’s van deze wereld zien er geen heil in om iets van hun winst in te leveren. Maar minstens even belangrijk lijkt mij het politieke belang. In het Catshuis heeft men er – net als in Brussel, Washington en elders – al lang voor gekozen om deze crisis niet aan te pakken door af te wijken van de neoliberale heilsleer, maar door die juist versterkt door te voeren. Niet het geld halen, maar het geld brengen waar het zit is het devies, gedachtig Matteüs 25:29 “Want wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen”. Ook een kleine wijziging in deze koers zou maar tot wankelmoedigheid leiden en vooral zou het er toe kunnen leiden dat onder de bevolking het inzicht versterkt wordt dat er een andere weg mogelijk is. En dat wil men tot iedere prijs voorkomen. Vandaar dat men de komende tijd in het Catshuis overal op zoek is naar paaseieren, maar de gigantische bergen gouden eieren elders buiten beschouwing laat.

Volgens veel economen vind het faillissement plaats op 20 maart, de dag waarop Griekenland een mega-obligatie van 14 miljard euro moet herfinancieren. Is voor die dag het nieuwe leningsverdrag (de zogenoemde PSI) niet gerealiseerd, dan is Griekenland niet in staat deze mega-obligatie te herfinancieren. Maar ook als de PSI wel doorgaat, krijgt het faillissement slechts een paar maanden uitstel.

De Griekse bevolking heeft de afgelopen tijd een lijdensweg meegemaakt met als enige garantie dat de situatie alleen maar slechter wordt. De werkloosheid heeft de 18,5 procent bereikt en voor jongeren is die 45 procent. Salarissen en pensioenen zijn verlaagd met 30-50 procent. Belastingen zijn zoveel verhoogd dat een gemiddeld huishouden tenminste een jaarsalaris moet inleveren om de verhogingen te betalen. Het aantal daklozen en hongerigen in de grote steden groeit snel. NGO’s zoals ‘Artsen zonder Grenzen’ hebben medewerkers teruggetrokken uit Afrika en Azië om het groeiende aantal Grieken dat de stijgende zorgkosten niet meer kan opbrengen te helpen. Voor het eerst sinds de burgeroorlog in de jaren veertig kregen leerlingen dit jaar geen schoolboeken omdat de regering het benodigde bedrag niet op tijd vrij maakte. In 2011 zijn 500 kleine kinderen (twee keer zo veel als in 2010) door hun ouders gedumpt in zorginstellingen, gewoon omdat de ouders niet meer kunnen rondkomen.

Zelfs voor de meest anti-Griekse media, zoals het Duitse Bild en de Nederlandse pers in z’n geheel, is het inmiddels duidelijk dat het beleid van de ‘trojka’ (EU, ECB en IMF) om de staatsfinanciën van Griekenland in orde te brengen mislukt is. Dit beleid had twee doelen. Aan de ene kant moest het de Europese banken en de euro redden. Zoals de voormalig president van de Bundesbank Karl Otto Pohl in mei 2010 in Der Spiegel zei, ging het bij de bail-out ‘om het beschermen van Duitse, maar vooral van Franse banken, tegen het afschrijven van schulden. [...] Als je daarnaar kijkt, zie je waar dit over ging, namelijk over het redden van de banken en de rijke Grieken’. Aan andere kant zien de Griekse en Europese elite de crisis als een grote kans om een fortuin te verdienen.

De gekozen strategie van de trojka en de regering Papandreou, de zogenoemde ‘interne devaluatie’, diende deze doelen. Deze strategie was niets anders dan het bekende beleidspakket van het IMF dat herhaaldelijk – met rampzalige gevolgen – is geïmplementeerd in landen in Latijns Amerika, Azië en Oost Europa. Het idee is eenvoudig: Griekenland mocht de Eurozone niet verlaten (en mag dit nog niet, tenminste niet binnen een paar maanden) omdat dit tot een faillissement van veel banken zou leiden. De Europese belastingbetaler moest staatsleningen voor Griekenland financieren zodat Griekenland zijn schulden kan herfinancieren en de banken overeind blijven. Tegelijkertijd voerde de Griekse regering keiharde bezuinigingen door om de arbeidskosten te verlagen en het land weer competitief te maken. Bovendien verwijderde de regering alle obstakels voor financiële en andere investeringen: arbeidsbescherming is afgeschaft, publieke voorzieningen worden massaal geprivatiseerd en verkocht voor ver beneden de marktprijs.

Deze aanpak heeft tot een economische ramp geleid. De verlaging van de rijksuitgaven veroorzaakte een stagnatie van de economie. De overheid is gestopt met de betaling van projecten in de bouw, het onderwijs, de energiesector et cetera. Dit betekende voor bijna 65.000 bedrijven het faillissement. Daardoor nam de werkloosheid enorm toe. Door de hoge werkloosheid, gecombineerd met de sterke salaris- en pensioenmatigingen en de financiële onzekerheid, is de consumptie enorm afgenomen. Hoewel Griekse banken meer dan 110 miljard euro financiële steun hebben ontvangen in de vorm van subsidies en garanties weigeren ze via leningen geld in de economie te pompen. Zelfs de financiering van verschillende EU projecten is gestopt omdat banken weigeren de benodigde tien procent van die projecten te financieren.

Angst
De marionettenregering van de bankier Papademos heeft brede steun in het parlement en de media en blijft verklaren dat ‘de oplossing’ niet ver weg is. Toch lijkt een officieel faillissement nabij. De Griekse elite gedraagt zich als bandieten die alles proberen te stelen voordat ze het huis verlaten. Ook bedrijven die geen last hebben van de crisis en torenhoge winsten maken verlagen de salarissen drastisch, introduceren allerlei vormen van flexibele arbeid en overtreden de arbeidswetgeving zonder dat daar enige sanctie op volgt. Het voorbeeld van de Greek Steelworks SA is representatief: ondanks dat het bedrijf in 2010 een winst maakte van 227 miljoen euro en dat in de laatste twee jaar de productie met 15 procent is verhoogd, eist het dat arbeiders hetzelfde werk doen in minder uren en voor een lager loon. In dit bedrijf zijn werknemers al twee en een halve maand in staking omdat de werkgever 30 procent van het personeel wil ontslaan, de werkdag naar 5 uur per dag wil verlagen en de salarissen naar 500 euro per maand. Volgens de plannen van de regering en de trojka worden er 150.000 ambtenaren ontslagen voor 2015. De salarissen van overgeblevenen worden sterk gekort. Een nieuwe leraar op een basisschool verdient bijvoorbeeld maar 560 euro per maand.

Belastingen zijn niet langer een manier om geld in te zamelen om overheidskosten te betalen of de staatsschuld terug te betalen, maar worden gebruikt als een manier om mensen hun eigendom te ontnemen. De nieuwe belasting op onroerend goed eist van huiseigenaren een belasting die op kan lopen tot 10 euro per vierkante meter. Deze belasting is niet progressief, dus bijvoorbeeld ouderen met een pensioen van 500 euro die eigenaar zijn van een oud huis moeten 400 euro per jaar extra belasting betalen. Toen een regeringswoordvoerder gevraagd werd of mensen door deze belasting niet hun huizen dreigden te verliezen zei hij botweg dat het percentage van Grieken met een eigen huis ‘te hoog is’. Er bestaat voor privatiseringen geen enkele grens meer. Alles is te koop: stranden, eilanden, bergen, bossen, archeologische monumenten. Milieubescherming en bescherming van cultureel erfgoed vormen geen obstakel voor deze uitverkoop.

Defensie wordt grotendeels ontzien bij bezuinigen. In ruil voor de EU-leningen blijft Griekenland bijdragen aan de Duitse militaire industrie. In 2010 is de waarde van in Duitsland gekochte wapens met 42 procent toegenomen. Duitse scheepswerven hebben al twee miljard euro ontvangen voor nieuwe onderzeeërs.

Verzet
De Griekse situatie kan beschreven worden als een sociale oorlog die voorlopig door de Griekse elite tegen de Griekse bevolking gevoerd wordt. Daarbij wordt de Griekse bevolking niet alleen geconfronteerd met een neoliberale regering maar ook met de EU en de Europese elite als een geheel. Griekenland is het proefkonijn van de EU, de Europese elite wil daar het beleid toetsen dat men in heel Europa wil doorvoeren. Met de huidige aanpak van de Griekse crisis willen banken en financiële elite er voor zorgen dat mensen hun winsten en verliezen blijven financieren. Voor de bevolking is er voorlopig geen uitweg uit de crisis.

De Griekse bevolking lijkt met angst geslagen te zijn. Na de massale manifestaties afgelopen zomer – die met keiharde repressie van de politie werden geconfronteerd – voerde de regering Papandreou een propagandacampagne om de bevolking te overtuigen dat de gekozen oplossing het minst slechte scenario was. Ze hamerde er ook op dat als dit scenario niet gerealiseerd werd Griekenland uit de Eurozone zou worden gezet en failliet zou gaan. Tot nu toe hebben deze argumenten een groot deel van de bevolking overtuigd. Met de vorming van de marionettenregering van Papademos – waaraan ook de conservatieven (Nieuwe Democratie) en ultrarechts (LAOS) deelnemen – werd de elite een van haar laatste politieke alternatieven ontnomen: de conservatieven die vroeger tegen de bezuinigingen waren, voeren die nu als regeringspartij door. Zolang het leven van de bevolking echter elke dag moeilijker wordt, verliezen de argumenten van de elite snel aan kracht.

De Griekse bevolking balanceert tussen angst en woede. Voor de eerste keer in de geschiedenis werd op 28 oktober de militaire optocht ter herdenking van het verzet tegen de invasie van de Italiaanse fascisten in 1940 in Thessaloniki omgevormd tot een demonstratie tegen het regeringsbeleid. In tegenstelling tot wat mensen in West-Europa denken is de regering Papandreou omver geworpen door deze acties en niet door Angela Merkel. Ook na de formatie van de regering Papademos vinden er wilde stakingen plaats, zonder enige steun van de grote vakbonden. Veel mensen weigeren de nieuwe belastingen, de torenhoge tolheffingen en de peperdure kaartjes voor het openbaar vervoer te betalen. Volgens de eerste gegevens heeft 42 procent van huiseigenaren geweigerd de nieuwe belasting voor onroerendgoed te betalen.

Het belangrijkste is dat de bevolking zich steeds meer realiseert dat de EU en de euro het probleem, en niet de oplossing, zijn. Ze realiseren zich ook dat er alleen een uitweg uit de crisis is als ze zelf voor hun belangen opkomen. Mensen hebben steeds minder te verliezen in de komende strijd. Op dit moment is er geen politiek alternatief omdat links geen duidelijke politieke weg aan kan geven om de regering en het EU-beleid omver te werpen. Echter, de zwakheid van links zal de strijd van de bevolking niet verhinderen. Er komt een nieuwe confrontatie aan. De uitkomst van deze confrontatie zal mede worden bepaald door de vraag of die tot een kettingreactie in de rest van Europa zal leiden.

Dimitris Pavlopoulos is universitair docent economie aan de Vrije Universiteit, Amsterdam.

Mensen kunnen hun onvrede met de Europese Unie op diverse wijzen gestalte geven. Emotionele verontwaardiging is er een van, en een belangrijke, want ze motiveert ons om iets te doen. Aan redenen tot verontwaardiging geen gebrek, de kloof tussen de propaganda over het ‘Europa met zijn unieke waarden’ en de daadwerkelijke politiek is groot. Om maar een voorbeeld te noemen: het akkoord dat op 17 januari getekend werd in Portugal tussen regering, werkgevers en de vakbond UGT. Om aan de wensen van de geldschieters tegemoet te komen werd de arbeidsreglementering aangepast. De jaarlijkse vakantie wordt van 25 naar 22 dagen teruggebracht, er sneuvelen 4 officiële feestdagen, de ontslagvergoedingen worden verminderd van 20 naar 12 (of zelfs 8 ) dagen per gewerkt jaar, de werkloosheidsvergoeding wordt nog verder ingeperkt. Overuren bestaan niet meer, want bedrijven beschikken over een ‘krediet’ van 150 uren per werknemer, per jaar waarin ze zonder extra’s de werknemers kunnen opeisen… De grootste vakbond, de CGTP, heeft het akkoord niet ondertekend en bestempelde het als een terugkeer naar het feodalisme. Toch wordt dit akkoord in de businesswereld als een halve mislukking beschouwd, want het oorspronkelijk vlaggenschip van het regeringsvoorstel hield in dat elke werknemer dagelijks een half uur extra zou werken, zonder enige vergoeding. Het was door het schrappen van deze maatregel dat de conservatieve regering de UGT over de streep kreeg om te tekenen. De CGTP roept samen met andere bewegingen op tot een grote betoging op 11 februari.

De ‘hervorming’ van de arbeidswetgeving in Portugal is natuurlijk maar één facet van het Europese neoliberale offensief. De Griekse arbeidersklasse is ongetwijfeld het zwaarst getroffen, in die mate dat de gezondheid en zelfs het leven van de Grieken erdoor in het gedrang komen, zo bleek uit een rapport van het medische tijdschrift The Lancet. Over de levensomstandigheden van een werkloze Spaanse jongere, een Ierse of een Hongaarse arbeider of zelfs een Duitse ‘ein Euro-Arbeiter’ weten we nauwelijks iets, en het zijn niet de media die ons met informatie daarover overstelpen. Vooral over de leefomstandigheden in de nieuwe lidstaten in Oost-Europa horen we weinig, want die behoren ‘niet eens’ tot de eurozone.

Verzet
Als velen verontwaardigd zijn, kan dit leiden tot sociale actie en verzet. Daarvoor moet dan wel een organisatorisch kader bestaan of gecreëerd worden, en een zeker perspectief om resultaten te kunnen boeken. Als dit binnen nationale grenzen al een probleem is, lijkt het op Europees vlak een bijna onoverkomelijke horde. Alle grote politieke stromingen in Europa belijden een linksere of meer rechtse variant van het neoliberalisme, de linksere (groenen en sociaaldemocraten) met wat meer nadruk op regulering, de meer rechtse op orthodoxie in de begrotingspolitiek. Maar alle zijn ze verenigd door het geloof in de markt en de concurrentie waaraan de werkende klasse zich moet onderwerpen zoals een steen aan de zwaartekracht. Dat is ook de analyse die men kan maken van de stemming van het ‘wettelijk pakket’ (sixpack) in september. Was er in de commissievoorstellen wat meer sprake geweest van groeistimulerende maatregelen (wat tot niet veel verbindt in een Unie waarvan het totale budget maar een procent van het BBP bedraagt) dan had het sixpack over de hele lijn op een overweldigende meerderheid kunnen rekenen.

Een linkse strategie die gericht is op een institutioneel-politieke overwinning is niet realistisch. Er is trouwens geen institutionele weg om de Raad van ministers, partij bij elke goedkeuring van een Europese wet, af te zetten of via verkiezingen te verwijderen. Of het zou een wonderlijk getimede gelijktijdige champagne in tien of twintig lidstaten moeten zijn…

Het lijkt realistischer om op de vakbeweging te rekenen om krachten te verzamelen tegen het neoliberaal Europa. Het is voor iedereen zonneklaar dat de georganiseerde arbeidersbeweging het mikpunt is van de Europese economic governance, en dat haar bestaansgrond zelf – de collectieve verdediging van arbeidsbelangen – op het spel staat. In haar ‘aandachtspunten’ voor 2012 heeft de Commissie het bijvoorbeeld expliciet over ‘de wetgeving inzake arbeidsbescherming hervormen in overleg met de sociale partners, buitensporig rigide bepalingen van overeenkomsten voor onbepaalde tijd aan banden leggen’ en ‘herziening van de mechanismen van loonvorming’.

Genoeg redenen dus om in de georganiseerde arbeidersbeweging een belangrijke kracht te zien om de neoliberale EU te bevechten; we kunnen er nog aan toevoegen dat een vakbondsbureaucratie niet de mogelijkheid heeft om van ‘vakbondspubliek’ te veranderen zoals een partijbureaucratie haar beoogde kiezerspubliek kan veranderen.

Van onderop
In werkelijkheid is er echter van een Europees georganiseerde arbeidersbeweging weinig te bespeuren. Het Europees Vakverbond (EVV) speelt officieel die rol, maar beperkt zijn rol tot ‘Europese sociale partner’ voor de Europese Commissie, lobbyen in de instellingen, en speelt niet eens een beduidende rol als Europese informatiebron voor de bonden in de lidstaten. Maar uiteindelijk is het EVV zo sterk of zo zwak als de nationale bonden het willen; fundamenteel kan de EVV niet veranderen zolang niet een aantal belangrijke nationale bonden de noodzaak van een Europese vakbeweging ingezien hebben. Initiatieven in die richting hoeven zeker niet te wachten tot alle neuzen in dezelfde richting staan. Niets belet Nederlandse, Franse, Belgische, of andere vakbondsactivisten initiatieven te nemen, een solidariteitsbijeenkomst te organiseren met de Grieken, symposia te beleggen die activisten uit diverse landen bijeen brengen om elkaar te informeren, enzovoorts.

Maar opdat het zover kan komen, zijn eerst grassroots-initiatieven nodig die zich kunnen onttrekken aan de bureaucratische routine en inspiratie bieden aan andere ‘verontwaardigden’. Een dergelijk initiatief bestaat sinds ongeveer een jaar in België: de ‘Comités Action Europe/Actiecomités Europa’ in Brussel. Het verenigt activisten van CSC-ACV en FGTB-ABVV, politieke en andersglobalistische activisten, en staat open voor iedereen die het Europees antisociaal beleid wil bestrijden; dat betekent natuurlijk ook en vooral: de Belgische versie van het bezuinigingsbeleid. Op het vlak van de informatieverspreiding werd over het ‘Europees economisch bestuur’ een brochure uitgegeven en een studiedag georganiseerd. Op diverse manifestaties werden pamfletten verdeeld. Op 15 oktober trok een bijeenkomst (Frans-Nederlands-Spaans) 200 belangstellenden, die zich daarna bij de betoging van indignados voegden. Op 6 juni 2011, toen over het sixpack nog gestemd moest worden, werd de Thalystrein met europarlementsleden naar Straatsburg tegengehouden in Brussel-Zuid. En op 17 januari 2012 werd het kantoor van de werkloosheidsadministratie bezet als protest tegen de ingrepen in de werkloosheidsvergoeding door de regering Di Rupo.

Momenteel worden nieuwe comités opgericht, die hopelijk ook voor een betere Nederlandstalige aanwezigheid zorgen. Hoe bescheiden ook , hoe groot ook het contrast tussen de ambities (‘de EU bestrijden!’) en de krachten, het is door een vermenigvuldiging van dergelijke initiatieven dat grotere delen van de vakbondsapparaten in beweging kunnen komen. Misschien kunnen ze zelfs de weg tonen naar gecoördineerde actie over de grenzen heen.

Reflectie
De Europese Unie, haar monetaire politiek en ‘economisch bestuur’ doen ook vanuit theoretisch standpunt heel wat vragen rijzen. We spreken bijvoorbeeld van het ‘neoliberaal beleid’ van de EU, en het lijdt geen twijfel dat de hele ‘eenmaking’ sinds Delors en de Eenheidsacte (1986) zich plaats in de wereldwijde overgang van het beheer van het kapitalisme van het fordisme naar het neoliberaal model. Men kan de politieke constructie EU beschouwen als het ‘lokale agentschap’ van deze transformatie, met als belangrijke kenmerken de overdracht van ongeveer een tiende van het BBP uit de post ‘lonen’ naar de post ‘winsten’, de afbouw van de fiscaliteit op deze winsten, en de ombouw van de staat van een (overdreven gesteld) herverdelingsinstrument naar een bewaker van het contractrecht, dit alles met de bedoeling de winstvoet te herstellen.

De Europese bezuinigingspolitiek, bewerkstelligd via het ‘Europees economisch bestuur’, is ongetwijfeld een facet van deze poging tot herstel van de winstvoet, waarbij de eurocrisis gebruikt wordt voor het toedienen van een shocktherapie aan de werkende klasse. Maar kan men werkelijk spreken van het veiligstellen van de winstvoet als de meeste economen, het IMF inclusief, uit dit alles alleen maar een zware en langdurige recessie zien voortkomen? Bovenop de inconsistenties van het neoliberalisme als dusdanig, zorgt de EU en vooral haar muntunie voor een blijvende patstelling. De linkse econoom Michel Husson stelt het zo: ‘Naast het improviseren van dag tot dag, bevindt Europa zich op een kruispunt: ofwel een stap voorwaarts naar een federalisme dat toelaat de schulden onmiddellijk gemeenschappelijk aan te pakken, ofwel het uiteenspatten van de eurozone. Aangezien de Europese heersende klassen noch voor de ene noch voor de andere optie willen kiezen, volgt een bestendige crisis.’

Herman Michiel is actief in het Comité Ander Europa, www.andereuropa.org.