Natuurlijk: er was verzet, we beleefden de Arabische lente, de indignados en de occupy- beweging. In verschillende landen waren er grote stakingen. Maar dat verzet bleef gefragmenteerd en langs elkaar heen gaan.

De afgelopen weken leken een aantal ontwikkelingen min of meer samen te komen. In Frankrijk moest Sarkozy plaats maken voor Hollande. We hoeven geen enkele illusie te hebben in sociaal-democraten als ze eenmaal aan het roer staan, dat hebben we gezien bij Zapatero, Papandreou, Brown en anderen. Maar het feit dat in de eerste ronde van de Franse verkiezingen meer dan tien procent van de kiezers stemde op een kandidaat links van Hollande geeft aan dat de aanhang voor een linkse oplossing van de crisis groeit. Hetzelfde zagen we in Griekenland, waar het linkse Syriza, met 16,6 procent de tweede partij werd. Ook bij de lokale verkiezingen in Duitsland (Sleeswijk-Holstein) en in Italië kregen de rechtse partijen klappen en was er een sterke proteststem op respectievelijk de Piratenpartij en de vijf- sterrenbeweging van Beppe Grillo.

Behalve een groeiende weerstand tegen het bezuinigingsbeleid en een groeiende aanhang voor links onder de bevolking lijkt er de laatste tijd ook van meer afstemming van Europese initiatieven op het vlak van verzet en alternatieven sprake te zijn. Op 7 april werd in Brussel een Europees netwerk voor strijd tegen de schuld en de bezuinigingen opgericht. Een maand later organiseerde Corporate Europe Observatory (CEO) in Brussel een zeer succesvolle conferentie over de crisis in de EU (zie verslag). Ondertussen wordt er hard gewerkt aan de acties tussen 16 en 19 mei in Frankfurt onder de naam Blockupy en allerlei acties later in het jaar.

Natuurlijk zullen bijeenkomsten van een paar honderd mensen in een zaaltje in Brussel, of een paar duizenden of zelfs tienduizenden bij een protestactie elders in Europa niet meteen het neoliberale tij doen keren. Maar de combinatie van groeiende onvrede en gehoor voor linkse oplossingen onder brede lagen van de bevolking, en sterkere coördinatie van acties en bewegingen op Europees vlak biedt perspectief. Het is in ieder geval stimulerend voor linkse activisten en dat kunnen we wel gebruiken.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de site van Konfrontatie

De aardverschuiving wordt ook mede veroorzaakt door de steile terugval van de sociaal-democratische PASOK. Die partij verliest twee derde van haar aanhang, van 44 procent naar 13,9 procent en verliest 119 parlementsleden (van 160 naar 41). PASOK betaalt hiermee de prijs voor het bikkelharde bezuinigingsbeleid dat ze aan de Griekse bevolking heeft opgelegd en verder wilde uitvoeren. Zorgwekkend is de doorbraak van de neonazi’s van Gouden Dageraad, dat uit het niets 7 procent van de stemmen binnenhaalde, wat gelijk staat aan 21 zetels.

De communistische KKE gaat lichtjes vooruit van 7,5 naar 8,4 procent en ziet haar zetels groeien van 21 naar 26. De KKE blijft daarmee onder de eigen verwachtingen en lijkt vooral krediet verspeeld te hebben door haar eigengereide aanpak en haar afwijzing van linkse eenheid en samenwerking. Voorts is er nog Democratisch Links (Dimar), een afsplitsing van Syriza, met 6 procent. De groenen halen slechts 3 procent en zijn daarmee niet zeker van een zitje in het parlement. Het uiterst linkse Antarsya stagneert rond het procent.

Met deze uitslag ziet het ernaar uit dat alles wat links staat van de PASOK (Dimar, KKE en Syriza) samen 96 zetels behalen, ten opzichte van 34 in 2009. Het valt nu af te wachten hoe Syriza met dit electorale succes zal omspringen maar haar doorbraak is zeer goed nieuws. De coalitie schoof immers bijzonder interessante eisen naar voren tijdens de campagne: een onmiddellijk opschorten van het betalen van de Griekse schulden tijdens drie jaar, het terugschroeven van de bezuinigingsmaatregelen die sinds 2010 werden doorgevoerd en een breuk met de akkoorden die afgesloten werden met de trojka. Heel wat parlementsleden van Syriza steunden ook de campagne voor een ‘audit’, het openen van de boeken, van de Griekse overheidsschuld. In heel wat grote steden kwam Syriza als grootste partij uit de stembusslag. De Griekse bevolking heeft dus overduidelijk gekozen voor dit soort voorstellen.

De Griekse situatie wordt nu uiteraard zeer wankel, gezien de erg verspreide uitslag van deze verkiezingen. We kunnen enkel maar hopen dat Syriza het been stijf houdt en verdere toekomstperspectieven weet aan te reiken aan de Griekse bevolking, waardoor een echte linkse lente kan ingezet worden.

In Frankrijk werd 6 mei de dag waarop Francois Hollande tot president werd verkozen. Gezien de bijzonder lage populariteit van Sarkozy en de grote aanhang van Marine Le Pen, die de rechterzijde leek te verdelen, was die uitslag niet erg verrassend. Verrassend was eerder dat het gebeurde met nauwelijks 52 procent van de stemmen. De overwinning van Hollande betekent een ideologische nederlaag voor de rechterzijde, ook in Europa. Het brengt mogelijk een zekere dynamiek te weeg in de Franse linkerzijde. Maar voorts zal Hollande allicht netjes in de neoliberale pas van de Europese Unie blijven lopen. Het is dan ook vooral interessant om te volgen welke houding het Front de Gauche (11,11 procent in de eerste ronde) en de NPA (1,15 procent in de eerste ronde) verder zullen aannemen ten aanzien van het beleid van Hollande.

Dit artikel verscheen eerder op socialisme21.be

Na 16 weken staken in 2012 hebben 3000 schoonmakers weer een overwinning in de wacht gesleept. Behalve een loonsverhoging van 4,85 procent in twee jaar en verhoging van de eindejaarsuitkering, hebben zij afspraken afgedwongen over opleidingen en meer zekerheid voor uitzendkrachten. De stakers krijgen hun loon uitbetaald over de gestaakte dagen. Eerder werden de eisen van de schoonmakers door hun bazen nog als onhaalbaar gekwalificeerd. Gezien de hardnekkigheid waarmee de schoonmaakbazen steevast weigerden om over de brug te komen is dit volgens de stakers dan ook ‘de mooiste cao in crisistijd’. De strijd was harder en vergde meer van iedereen dan in 2010.

‘Niemand kan meer om ons heen. We zijn in tijden van economische storm hoger op de ladder geklommen. We zijn nog lang niet boven, maar we staan ook niet meer in de put,’ zegt een trotse Khadija Tahiri. Tahiri is ziekenhuisschoonmaker en gekozen als President van de Vakbond van Schoonmakers. ‘We hebben misschien wel de hoogste loonsverhoging van Nederland afgedwongen, maar we zijn het meest trots op de respect-afspraken over werkdruk, opleidingen, uitzendkrachten en behandeling bij ziekte.’

Respect is de belangrijkste winst van de staking. Niet alleen door de steun die de stakers wisten te krijgen uit alle hoeken van de samenleving: van de Internationale Socialisten tot aan Jort kelder. Ook omdat nu geregeld is dat er voortaan in werktijd kan worden gesproken over het organiseren in de vakbond. Vanwege veel voorkomende intimidatie op de werkvloer is dit een grote stap vooruit. Boven alles staat het zelfvertrouwen dat de stakers hebben gekregen. Dat is belangrijker dan wat er op papier is afgesproken.
Een ander belangrijk resultaat betreft de uitzendkrachten. Tegen de trend van toenemende flexibilisering in, wordt het voor degene die een jaar als uitzendkracht in de schoonmaak werkt mogelijk om daarna anderhalf jaar een tijdelijk contract bij een schoonmaakbedrijf te krijgen, om vervolgens een vast contract te tekenen.
En in tegenstelling tot 2010 zijn er nu wel afspraken gemaakt over het ziekteverzuimbeleid. De schoonmakers knokten al lang voor het afschaffen van de twee niet betaalde wachtdagen bij ziekte, maar dat is ook bij deze ronde niet gelukt. In plaats daarvan wordt er nu bij een aantal opdrachtgevers een experiment aangegaan voor het verbeteren van het ziekteverzuimbeleid. Hierin wordt een betere ziekteregeling getest, met onder andere doorbetaling bij ziekte. Aan de resultaten van de experimenten met het verzuimbeleid beloofden de werkgevers zich te zullen binden.
De strijd houdt dus niet op. Gezien het hardnekkig verzet van de werkgevers en de blijvende druk op de kosten zal er op de werkvloer aandacht moeten blijven voor het nakomen van de afspraken omtrent uitzendkrachten, werkdruk en ziekteverzuim. De noodzaak om de vakbond op bedrijfsniveau beter te organiseren is hiermee groter geworden. De afspraken over vakbondswerk in de baas zijn tijd zijn daarom ook belangrijk. Ze zijn een kans om meer schoonmakers te organiseren en zelfvertrouwen te geven.

Bij deze en de volgende strijd zal daarnaast verbreding hard nodig zijn naar andere groepen werknemers toe. Er zijn veel meer mensen die flexibele, slecht betaalde tijdelijke banen hebben. Ook werknemers met een vast contract voelen de toenemende druk van flexibiliteit en werkdruk. Er moet een band gesmeed worden met de mensen die bij de opdrachtgevers werken en de andere beroepsgroepen die bij ingeleende bedrijven werken. Dit zijn grote bedrijven die naast schoonmakers vaak ook bewaking, catering en andere diensten organiseren.

De schoonmakers hebben hun solidariteit laten zien tijdens de acties voor behoud van de sociale werkplaatsen. Dit voorbeeld verdient navolging. Kaderleden van de verschillende bonden zullen die handschoen op moeten nemen. Als kaderleden van nu nog verschillende bonden en met verschillende bazen moeten we elkaar steunen. We werken immers op hetzelfde kantoor of op dezelfde fabriek of werkplaats. We ervaren dezelfde problemen en vaak hetzelfde gebrek aan respect. Dat begint met in gesprek met elkaar komen en met wederzijdse hulp met kleine problemen. De vakbond zal zelf ook moeten veranderen. Vakbondswerk houdt niet op bij de grens van het eigen bedrijf, van de eigen CAO. We zijn allemaal onbekende helden. Jort Kelder’s daad is het verbinden van zijn naam aan een actie. De ‘onbekende Nederlanders’ moeten er hun eigen daden aan verbinden. Alleen dan kunnen we de werkgevers dwingen stappen terug te doen op het pad van de kostenverlaging en flexibilisering. Bij de volgende acties moeten niet alleen meer schoonmakers betrokken zijn maar ook veel meer andere werknemers. Dan is de toekomst aan ons.

In de Antieke oudheid betekende in schuld vervallen dat je als lijfeigene moest werken voor de rijken. Duizenden jaren lang hadden de armen over het algemeen geen ander onderpand voor hun leningen dan hun lichaam en hun arbeidskracht. In het oude Griekenland betekende dit, in de woorden van Aristoteles, dat ‘de armen….door de rijken tot slaaf gemaakt werden’.¹

Meer dan 2600 jaar geleden brak een reeks opstanden van de arme bevolking van Athene, de demos, de macht van aristocratie. Dit leidde tot een langdurig democratiseringsproces. Het gewone volk, uitgeperst door schuldeisers en de groei van schuldslavernij, maakte het bestuur van hun aristocratische samenleving onmogelijk. In 594 voor Christus deed de aristocratie een poging om stabiliteit te herstellen en deed zij grote concessies aan de demos; alle schulden werden geschrapt, de schuldslavernij afgeschaft. Voor het eerst verwierven arme mannen substantiële politieke rechten. Ze gebruikten deze rechten om systematisch de macht van de aristocratie in te perken door van de volksverzameling en de directe democratie die hierin vorm kreeg de hoogste politieke instanties te maken.² Voor Aristoteles waren de principes van democratie en economische rechtvaardigheid zo verweven dat hij de essentie van een democratische staat definieerde als ‘heerschappij van de armen’. ‘In democratieën’, legde hij uit, ‘hebben de armen meer soevereine macht dan de rijken’.³ Daarom namen pogingen van de rijken om hun sociale en economische macht te vergroten altijd de vorm aan van een strijd tegen democratie.

Ondanks de zeer grote verschillen in sociale en historische context zien we nu een soortgelijke strijd in Griekenland. Natuurlijk, de aristocratische landbezitters van de Oudheid zijn vervangen door een kapitalistische ‘financiële aristocratie’.⁴ Maar eens te meer is de Griekse samenleving in ban van de strijd tussen democratie en schuldeisers.

Sinds het begin van de ‘schuldencrisis’ – een crisis die volgde op de wereldwijde steun aan banken en de recessies die voortkwamen uit de financiële crash van 2008 – liggen de internationale financiële instituten op een ramkoers met democratie. Steeds opnieuw is de volkswil terzijde geschoven voor de belangen van banken. Neem bijvoorbeeld deze gebeurtenissen van begin november vorig jaar: op 3 november hakken leiders van de Europese Unie ongenadig in op de Griekse premier George Papandreou omdat hij een bezuinigingspakket onderwerp wil maken van een referendum. Aangezien het vertrouwen van de financiële markten geen volksraadpleging kon verdragen werd Papandreou gedwongen af te treden.⁵ Een week later werd Lucas Papedemos, het voormalige hoofd van de Griekse nationale bank en voormalig vicepresident van de Europese Centrale Bank, maar nooit verkozen tot welk publieke ambt dan ook, de nieuwe Griekse premier.

Twee weken later werd in Italië een nieuwe premier aangesteld die al net zo min verkozen was; het voormalige Goldman Sachs bestuurslid Mario Monti. Als argument voor het terzijde schuiven van de grondregels van een liberale democratie verklaarde de president van het land dat ‘in tijden van een marktcrisis Italië zich geen verkiezingen kan veroorloven’.⁶

Over verkiezingen gesproken, de Spanjaarden zaten midden in verkiezingstijd terwijl de Grieken en Italianen niet verkozen premiers opgelegd kregen. Maar zoals een journalist scherpzinnig opmerkte toonde de bevolking er weinig interesse in. ‘Dat bijna niemand geïnteresseerd is in de verkiezingen’, stelde hij, ‘komt omdat de verkiezingsuitslag als grotendeels irrelevant gezien wordt: de markt is de werkelijke heerser’.⁷

Sindsdien is steeds duidelijker geworden dat ‘de markt koning is’ en zelfs de meeste elementaire democratische principes afkalven. De aantasting van democratie was bijzonder duidelijk in de aanloop naar het laatste ‘reddingsplan’ voor Griekenland – een plan dat natuurlijk neerkwam op het redden van de Europese banken.⁸ Terwijl de Griekse regering de eigen bevolking veroordeelt tot armoede om de banken terug te betalen is de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetaire Fonds tot openlijke kolonisatie van het land overgegaan. Het ‘reddingsplan’ verplicht Griekenland het betalen van de schuld grondwettelijk tot een prioriteit te maken. Een politiek document dat bedoeld was om de rechten van de bevolking te waarborgen wordt nu gebruikt om de rechten van banken voorrang te geven.

De ‘leningen’ aan Griekenland komen op speciale rekeningen die alleen gebruikt kunnen worden om betalingen te doen aan banken. Het is de Grieken expliciet verboden het geleende geld voor pensioenen of gezondheidszorg te gebruiken.

Buitenlandse schuldeisers krijgen het recht de goudreserves van de Griekse nationale bank in beslag te nemen. Een speciale missie van de Europese Unie zal ‘uitgebreid en permanent’ aanwezig zijn in Athene om toezicht te houden op het financiële en politieke beleid van de Griekse regering. Voor zover in een kapitalistische samenleving een schijn van democratie mogelijk is, is deze in Griekenland verdwenen. Instituten van verkozen vertegenwoordigers zijn weinig meer dan schaamlapjes voor de invloed van wereldwijd kapitaal. De Grieken zijn onderworpen aan een moderne vorm van schuldslavernij, de armen en arbeiders zullen moeten betalen om de schuld af te lossen. Deel van het reddingsplan is bijvoorbeeld de verlaging van het minimumloon met 22 procent (nog meer voor jongeren); 150.000 banen in de publieke sector verdwijnen, pensioenen worden gekortwiekt. Levensstandaarden, al gemiddeld met 30 procent afgenomen, worden met nog eens 15 procent naar beneden geduwd.

De Griekse economie, die al vijf jaar in recessie verkeert en met meer dan 20 procent is gekrompen, wordt verder de neerwaartse spiraal in geduwd. Naar verwachting zullen 60.000 middelgrote en kleine bedrijven ten onder gaan en in de private sector zal een kwart miljoen banen verdwijnen. De jeugdwerkloosheid zal boven de 50 procent komen.⁹ Daklozen en bedelaars zullen nog veel meer in aantal toenemen.

Niemand kan zeggen hoe lang deze situatie nog kan voortduren. Sinds het begin van de economische crisis in 2008-9 heeft Griekenland verschillende algemene stakingen, massale demonstraties en rellen gezien. De woede en frustratie kunnen tot een explosie leiden. Zoals een vakbondsactivist het uitdrukte: ‘mensen hebben letterlijk honger en het aantal daklozen groeit dagelijks….lang zullen ze het niet meer pikken. Er komt een volksopstand’.¹⁰ Om succesvol te zijn, moet zo’n opstand het oude verband tussen democratie en economische rechtvaardigheid duidelijk maken. Democratie moet nieuw leven krijgen als ‘de heerschappij van de armen’ – de armen als machtshebbers in volksverzamelingen. Een dergelijk radicaal democratische project moet de liberale kaders doorbreken, en de volkssoevereiniteit uitbreiden van de politieke naar de economische sfeer.

Liberaal kapitalistische democratie betekent, zo stelt Ellen Meiksins Wood vast, dat ‘grote delen van ons dagelijks leven – op de werkvloer, in de distributie van arbeid en grondstoffen – niet aan democratische controle onderhevig zijn maar het domein zijn van de macht van bezit en markt’.¹¹ De machten van bezit en markt hebben getoond niet samen te gaan met werkelijke democratie. Voor radicaal links ligt de taak om de zaak van democratie opnieuw op te nemen en deze opnieuw te verbinden met de strijd tegen schuldslavernij. Dat betekent niet alleen leren van de grootste Atheense democratie, zoals C.L.R. James adviseerde.¹² Het betekent ook aandacht geven aan de nieuwe vormen van democratie in algemene verzamelingen in recente bewegingen als Occupy Wall Street en in Egypte op het Tahrir plein.¹³ Dit betekent dat radicaal links onvoorwaardelijk voorstander moet zijn van de uitbouw van directe democratie als een onmisbaar deel van de bewegingen tegen afbraak en onrechtvaardigheid.

 Europa moet een sterke en dynamische ‘kenniseconomie’ worden en deze economie heeft mensen nodig voor wie concurrentie en competitie een uitdaging vormen. Mensen voor wie studeren niet meer een tijd is van onderzoek en persoonlijke ontwikkeling, maar voor wie een opleiding een ‘investering in je eigen toekomst’ is.

Het hoger onderwijs wordt steeds commerciëler en minder democratisch. Solidariteit, gelijke kansen en culturele vorming zijn ‘achterhaalde linkse hobby’s’.”Aldus de achtertekst van nieuwste brochure in de serie Europa in de praktijk van het Comité Ander Europa. Te downloaden van de site van Ander Europa, http://www.andereuropa.org/wp-content/uploads/2012/04/brochure_hoger_onderwijs.pdf waar u ook kunt vinden hoe u één of meerdere exemplaren tegen portokosten kunt bestellen.

Eerst de inhoud van het akkoord zelf. Er wordt bijna 12 miljard euro bezuinigd. Een groot deel van dit geld komt van een twee jaar durende nullijn voor ambtenaren, met uitzondering van werknemers in de zorg. Dat betekent dus dat bijvoorbeeld brandweerlieden en leraren zelfs geen inflatiecorrectie krijgen, zij moeten opdraaien voor de crisis. De verhoging van het hoge BTW-tarief is een andere grote post. Waar GroenLinks vooral op zal willen wijzen zijn belastingverhogingen als die op de hogere inkomens en verdubbeling van de bankenbelasting. De extra belastingheffing op de hogere inkomens is slechts eenmalig, en verdubbeld brengt de bankenbelasting nog steeds maar 600 miljoen op. Ook andere winstpunten van GroenLinks, als vermindering van de bezuinigingen op het persoonsgebonden budget of passend onderwijs, zijn niet verwaarloosbaar. Maar het totaalplaatje laat duidelijk zien wat de kern is: bij elkaar opgeteld gaat minder dan 1 miljard van de  al geplande bezuinigingen niet door.

Dit akkoord en de slepende onderhandelingen in het Catshuis laten de leegheid van verschillende politieke partijen zien. Ten eerste, opnieuw, die van de PVV. Geconfronteerd met dalende peilingen en constaterend dat in tijden van economische tegenspoed aanvallen op moslims en Oost-Europeanen niet voldoende zijn om kiezers terug te winnen heeft Wilders ervoor gekozen het populistische embleem van de PVV weer op te poetsen. Dat er nu een akkoord ligt waar hij part noch deel aan heeft maakt zijn handen weer vrij. Door de bezuinigingen af te doen als een Brussels dictaat kan hij zijn afkeer ervan mooi combineren met het bekende nationalisme. Natuurlijk is die houding niet geloofwaardig. Toen in 2011 de Grieken moesten bloeden stemde ook Wilders voor een motie om in de Europese Unie de ‘begrotingsdiscipline’ met een speciale Eurocommissaris in de gaten te houden.

De andere partij die zijn leegheid heeft getoond is GroenLinks. Jolande Sap betitelt het akkoord als een ‘einde aan de rechtse wind die door Nederland waaide’. Die ‘rechtse wind’ bestond voor GroenLinks blijkbaar uit bezuinigingen op cultuur, natuur en zorg die nu gedeeltelijk worden ingetrokken. (En door bijvoorbeeld een eigen bijdrage in de AWBZ via een andere route alsnog worden uitgevoerd). Wat blijkbaar niet meer als ‘rechts’ wordt gezien is aanvaarding van neoliberaal economisch beleid. De ‘drie procent regel’ wordt als een natuurwet aanvaard in plaats van wat het is: een politieke afspraak die ook weer ingetrokken kan worden. Wat economisch beleid betreft wil GroenLinks niet meer aan politiek doen maar zich opstellen als de meest bekwame technocraat, opererend binnen de kaders die door neoliberaal beleid worden aangegeven. Voor Sap is haar finest hour dat haar ‘progressieve’ partij rechts beleid mede mogelijk maakt.

De groei van de SP en onder druk hiervan een voorzichtige linkse draai van de PvdA, geven enige hoop voor de langere termijn. Wat linkse partijen betreft formuleerde Emile Roemer het goed; ‘dit akkoord is de inzet van de komende verkiezingen’. Daar kan nog aan toegevoegd worden: ‘en zeker niet alleen van de verkiezingen maar vooral van sociale strijd’. Voor een links dat nog wel aan politiek wil doen en zich niet bij voorbaat neerlegt bij het neoliberale beleid van marktwerking en bezuinigen staat dit akkoord niet in steen gehouwen. Met het versneld invoeren van de AOW leeftijd is het pensioenakkoord definitief in de prullenbak gegooid. Dat betekent dat ook van werknemerskant een nieuwe positie bepaald moet worden. Hoe de vakbeweging zich zal opstellen zal cruciaal zijn. Voor links is de situatie in wezen hetzelfde als zeven weken geleden: rechts wil bezuinigingen, werkelijk verzet daar tegen zal van onderop moeten komen.

Public Talk by Boots Riley and The Coup in Concert from IIRE on Vimeo.

Het boek kon nauwelijks beter getimed zijn: het kabinet Rutte kondigde net drastische bezuinigingen aan op onderwijs die onder andere zullen betekenen dat het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NINSEE), het enige Nederlandse onderzoeks- en onderwijsinstituut gewijd aan de studie van het Zwarte verleden en werkplek van beide auteurs, vleugellam zal raken.

Het boek houdt de Nederlandse betrokkenheid bij de trans-Atlantische slavernij tegen het licht en beschrijft de historische gevolgen hiervan voor de Europese samenleving. Kwame Nimako en Glenn Willemsen tonen aan hoe in slavernij economische, sociale en culturele factoren samenkwamen in de formatie van de Nederlandse natie-staat en de vorming van de huidige wereldorde. De auteurs verkennen hoe Europese bevolkingsgroepen gemobiliseerd werden om een beleid uit te voeren dat slavernij mogelijk maakte. Centraal in het boek staan de manieren waarop de voormalige tot slaaf gemaakte mensen na de afschaffing van slavernij in de Europese staten geïncorporeerd werden en hoe slavernij en de gevolgen ervan verdrongen dan wel herinnerd worden in hedendaags Nederland.

Het boek opent met een heldere inleiding waarin concepten, doeleinden en kwesties die misschien nieuw zijn voor de lezer gepresenteerd worden. De rest van het boek bestaat uit drie delen: Slavery and the International system (hoofdstuk 2-3), Legal abolition and its social consequences at the intersection of race, class and gender (hoofdstuk 4-5) en Legacy of Slavery, History and Identity in The Netherlands. Hoofdstuk twee en drie bekijken de opkomst van de door Europa gedomineerde wereldorde vanuit de-koloniaal oogpunt. De-koloniaal omdat historische gebeurtenissen als de ‘Vrede van Westfalen’, vaak beschouwd als begin van het tijdperk van de soevereine natiestaat, niet los gezien kunnen worden van de ontkenning van soevereiniteit aan anderen. De auteurs laten zien welke impact verdragen tussen soevereine Europese machten hadden op de rest van de wereld, hoe het monopolie op de handel in tot slaaf gemaakte mensen in andere handen overging, hoe in seculiere blanke samenlevingen ‘wetenschap’ religie verving en hoe deze gebruikt werd om talrijke Afrikanen te ontvoeren en tot slaaf te maken.

Geïnspireerd door het werk van Andre Gunder Frank, een van de grondleggers van de wereldsysteemtheorie, besteden ze bijzondere aandacht aan de economische superioriteit die Europese machten dankzij slavernij wisten te bereiken boven Aziatische samenlevingen. Dit deel van het boek laat zien hoe belangrijk slavernij is en gaat dieper dan een beschrijving van de relaties tussen staten in het moderne wereldsysteem om de onderliggende wortels van internationale verhoudingen in de politieke economie te tonen.

Hoofdstukken vier en vijf zijn een uitstekende studie van hoe slavernij juridisch werd afgeschaft, de debatten rond slavernij, de creatie van de arbeidersklasse en het positioneren en categoriseren van tweederangs burgers in de Nederlandse samenleving. Kwame en Willemsen betogen dat de juridische afschaffing van slavernij niet gevolgd werd door assimilatie of integratie maar juist door segregatie. Na de juridische afschaffing werden uit slavernij bevrijde mensen gecategoriseerd als ‘raciaal anders’ en koloniale onderdanen: segregatie. Hun kritische blik op het befaamde poldermodel toont hoe katholieken, blanke industriearbeiders, vrouwen en Zwarten verschillende emancipatietrajecten doorliepen. Voor de eerste drie categorieën betekende emancipatie gelijkwaardigheid, voor de uit slavernij bevrijde Zwarten was ‘abolition’ slechts het beginpunt van hun emancipatie. De vrijheid en burgerrechten van uit slavernij bevrijde mensen werden geen bestanddeel van het poldermodel: de auteurs betogen dat hun emancipatie onvoltooid is. Dit deel van het boek laat het belang van parallelle geschiedenissen en de verknopingen daartussen zien. Het derde en laatste deel van het boek behandelt de invloed van het slavernijverleden op de hedendaagse Nederlandse samenleving en het belang van deze geschiedenis voor hedendaagse problemen.

Kortom, The Dutch Atlantic biedt iedereen die geïnteresseerd is in racisme, discriminatie en emancipatie nieuwe theoretische inzichten, gebaseerd op alternatieve verhalen, om hedendaagse conflicten te begrijpen. Het boek levert een nieuw vocabularium dat voor iedereen die geïnteresseerd is in het veranderen van onze wereld helpt te communiceren met elkaar. Een Nederlandse vertaling zou een essentiële bijdrage aan emancipatie in Nederland zijn.

Kwame Nimako doceert International Relations aan de Universiteit van Amsterdam en is (co-) auteur van verschillende boeken over ontwikkeling, racisme en etnische relaties, sociaal beleid en de politieke economie van Afrika. Glenn Willemsen (1948-2008) was een van de oprichters en de directeur van NINSEE van 2003 tot 2008 en de auteur van ‘Dagen van gejuch en gejubel’ (2006).
The Dutch Atlantic – Slavery, Abolition and Emancipation (Engels). p. 267 € 25,00

Ben Bella werd op 25 december 1916 in Maghnia geboren uit ouders die uit Marokko afkomstig waren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht hij tegen de Duitsers in een Marokkaans regiment o.a. na de geallieerde landing bij Monte Casino in Italië en werd een aantal malen onderscheiden – onder andere ook persoonlijk door generaal De Gaulle – voor betoonde moed.

Na het begin van het Algerijnse verzet tegen de Fransen op 1 november 1954 sloot hij zich bij de nationalistische Algerijnse beweging aan. Op 22 oktober 1956 werd hij gevangen genomen, terwijl hij op weg was naar Tunesië. Het vliegtuig, dat gecharterd was door de sultan van Tunis, werd in het internationale luchtruim door Franse jagers gedwongen in Algiers te landen waar de Franse politie stond te wachten.. Met Ben Bella werden tevens vier andere leiders van de Algerijnse revolutie: Mohamed Boudiaf, Hocine Ait-Ahmed, Mohammed Khider en Mostafa Lacheraf gevangen genomen.

Pas na het ondertekenen van het vredesakkoord tussen Frankrijk (De Gaulle) en de leiders van het Algerijnse Bevrijdingsfront (FLN) zes jaar later, werden Ben Bella en de vier andere leiders van het FLN vrijgelaten.

Ben Bella werd kort daarop tot de eerste president van het onafhankelijke Algerije gekozen. Tevens werd hij algemeen secretaris van het FLN, minister van Binnenlandse zaken en minister van Buitenlandse zaken.

In augustus 1965 werd Ben Bella afgezet als president tijdens een militaire staatsgreep onder leiding van kolonel Houari Boumediene en kwam hij opnieuw in de gevangenis terecht, dit keer een Algerijnse.. Een groot internationaal opgezette actie voor zijn vrijlating had geen succes ook al stonden de handtekeningen van de Egyptische president Nasser, ayatollah Komeini van Iran, de Chileen Salvador Allende, J.P.Sartre, Simone de Bauvoir, Francoise Sagan, Ives Montand, Simone Signoret, Daniël Guerin, Catherine Sauvage en van duizenden anderen in de hele wereld, onder het verzoek tot vrijlating. De gevangenschap van Ben Bella en de andere vier leiders duurde tot juli 1979 zonder ooit door een rechter te zijn veroordeeld. Na die datum kregen ze echter huisarrest, die tot oktober 1980 duurde en de derde Algerijnse president Chadli Benjedid hen gratie verleende. Na zijn vrijlating vestigde Ben Bella zich in Zwitserland. Pas in 1990 keerde hij naar Algerije terug.

De politieke betekenis van Ben Bella
Ben Bella was een socialist en meende dat de Islam een hulpmiddel was om het socialisme in Algerije in te voeren. Hij vaardigde wetten uit die een volledig zelfbeheer van de boeren over de landbouw ten doel hadden en de algehele nationalisatie van de industrie en de handel. Begonnen werd met het grootgrondbezit van de Fransen, die het land ontvlucht waren, onder de boeren te verdelen en die aan te moedigen coöperaties te vormen op volstrekt vrijwillige basis. Hetzelfde geschiedde in de fabrieken en handelsondernemingen die Frans waren geweest. Deze ideeën kwamen niet uit de lucht vallen en waren vooral afkomstig van de belangrijkste adviseur van Ben Bella in Algiers Michel Raptis, die vele jaren algemeen secretaris van de Vierde (trotskistische) Internationale, was geweest. Deze Michel Raptis had tot 1962 anderhalf jaar in Amsterdam in de gevangenis gezeten samen met Sal Santen ( die een grote rol speelde in de Nederlandse trotskistische organisatie) voor hulp aan de Algerijnse revolutie. (hulp bij het opzetten van een wapenfabriek voor het FLN in Marokko en hulp bij de vervaardiging van valse Franse francs ten bate van het FLN in een Duitse fabriek).
In Nederland waren in die periode actief de Stichting Nederland-Algerije, die een informatiebulletin uitgaf over de ontwikkelingen in Algerije en de stichting El Djil el Djadid, die een kindertehuis in Algiers had gesticht voor voormalige schoenpoetsertjes. De revolutionaire bevrijdingsorganisaties uit allerlei landen, die in Algerije gastvrijheid genoten, waren gedwongen elders onderdak en ruimte voor hun activiteiten te vinden. Het proces van beginnende socialistische opbouw in Algerije werd afgebroken door de militaire staatsgreep van Boumediene c.s. Met het overlijden van Ben Bella is nu een historische periode afgesloten.

De Occupy beweging nodigt ons uit het concept van organisatie opnieuw te overdenken. Wie er van uitgaat dat democratie alleen functioneert door middel van partijen en parlementaire vertegenwoordiging, moet zich door die uitnodiging aangesproken voelen. Is de vraag hoe we ons organiseren inderdaad zo’n belangrijke politieke kwestie?

Discipline tegenover hartstocht
De kwestie kwam ook in vroegere periodes van de arbeidersbeweging aan de orde. Bijvoorbeeld in 1903 naar aanleiding van Lenin’s kritiek (Wat te doen?) op de politieke vrijblijvendheid van de Russische marxisten, of in 1905, naar aanleiding van de ervaringen met de arbeidersraden in Petersburg, en in 1914-19 met de oprichting van de Derde Internationale na het bankroet van de Tweede. Ook Nederlandse socialisten roerden zich in die debatten, soms met een groot theoretisch gewicht, zoals Henriëtte Roland Holst in haar pleidooi voor de massastaking of Herman Gorter en de sterrenkundige Anton Pannekoek, die vurige verdedigers werden van het radencommunisme. En daarvoor, Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919), de lutherse predikant die socialist werd en die als een der eersten vraagtekens plaatste bij de vanzelfsprekendheid waarmee sommigen met een verwijzing naar de gelijkheidsbelofte van de Franse Revolutie voor de arbeidersbeweging een plaats opeiste in de burgerlijke democratie, met alle respect voor parlementair vertegenwoordigende principes van dien.

Legendarisch was een felle woordenwisseling met Troelstra in februari 1892 in een afgeladen Klein Walhalla, het volksgebouw van de Franeker socialisten. Domela dreef de spot met de parlementairen. Echte socialisten verwachtten alleen heil van de revolutie; ‘Wij willen geen verzorging van de armen, maar ‘de afschaffing van de armoede’’, riep hij geëmotioneerd. Niet zonder recht antwoordde de Friese advocaat dat in afwachting van die socialistische machtsovername toch alvast heel wat onrecht kon worden aangepakt.

Troelstra droomde van een massale, in het parlement verankerde partijorganisatie. Het ging hem om de verovering van de staatsmacht als begin van de overgang naar het socialisme. In dat streven hechtte hij sterker aan een gedisciplineerd partijbewustzijn dan aan emoties of ijle utopieën. Die zouden op de ineenstorting van het kapitalisme geen enkele invloed hebben. Domela bekommerde zich juist wel om die hartstochten. Revolutie moest het wel degelijk hebben van spontaniteit, van haat en woede. Niet de economische factor maar strijdlust bepaalde de uitkomst van de sociale kwestie. Wie het socialisme wilde dienen, moest dus aan de hartstocht ruim baan geven. Domela’s verhalen over de offers van de vroege christenen, over Thomas Münzer, over de Franse revolutie, de Parijse Commune van 1871, de martelaren van Chicago of over de algemene staking tegen de oorlog stonden dan ook in dat teken. Het waren vooral verlossingsverhalen, geen historische analyses, maar mobiliserende mythes.

Uitgestoten
Revolutionairen en parlementairen stonden in de jaren negentig van de negentiende eeuw scherp tegenover elkaar. Volgens Domela was er in de arbeidersbeweging een klassenstrijd gaande. Een bevoorrecht deel van het proletariaat, op sleeptouw genomen door de kleine bourgeoisie, vocht tegen het ongeorganiseerde proletariaat, de zogenaamde ‘vijfde stand’ van verstotenen en paria’s. Kleinburgerlijke elementen joegen hun conservatieve eigenbelang na en waren volop bereid water in de wijn te doen. ‘Wee dan het beginsel,’ aldus Domela, die de vrees uitsprak dat de arbeiders alleen nog gebruikt werden om de kleinburgers ‘ten troone te heffen’. Hij sloot zelfs niet uit dat de kleinburgerij samen met de arbeidersaristocratie het regeringsroer overnam.

Domela’s weerzin tegen de zogenaamde ‘heeren’, tegen Troelstra cum suis, stoelde op de overtuiging dat ze met hun fetisjering van discipline en hiërarchie iedere kritische balans onmogelijk maakte. Dat werd, volgens Domela, goed zichtbaar op het derde internationale socialistencongres dat in augustus 1893 in Zürich bijeenkwam. Daar werden dissidente anti-parlementaire en anarchistische groepen buitengesloten. Alleen de voorstanders van parlementaire actie hadden toegang. Zo kreeg de vleugel die zich met Domela tegen het reformisme kantte, een geduchte knauw.
Domela raakte meer en meer betrokken bij een breed internationaal netwerk van oppositionele socialisten en anarchisten dat de parlementaire sociaaldemocratie het eerstgeboorterecht betwistte.

Aanvankelijk oefende hij vooral kritiek uit op personen, maar geleidelijk nam hij de sociaaldemocratie als geheel op de korrel, niet alleen het allesoverheersende belang dat deze hechtte aan de rol van de staat in het veranderen van de maatschappij, maar ook haar centralistische en ondemocratische partijorganisatie. Aan een Zwitserse geestverwant schreef hij: ‘zonder hen in alles gelijk te geven, moet men erkennen dat alleen de anarchisten oog hebben voor het individu en zijn verlangens.’ In Domela voltrok zich een soort innerlijke revolutie, een bekering, zoal niet onmiddellijk tot de anarchie, dan toch tot een onafhankelijk libertair socialisme. Vanuit die positie probeerde hij met de Socialistenbond (de voortzetting van de roemruchte SDB na de afscheuring van de antiparlementaristische SDAP in 1894) een alternatief te vormen voor de SDAP. In die Socialistenbond krioelde alles door elkaar: verstokte parlementairen die Domela trouw waren gebleven, maar ook oude en nieuwe anarchisten van allerlei snit. Als het om organisatie ging, waren ze niet bang zich aan koud water te branden. Ze hadden de arbeidersklasse ontdekt als een alternatief voor de chaotische strategie van terreur die het anarchisme in de jaren zeventig en tachtig naar de afgrond voerde. De grote havenstakingen van 1889 in London, gevolgd door die in Rotterdam en Amsterdam, droegen tot dat inzicht bij.

Domela hoopte op een fusie van alle revolutionaire krachten, ook internationaal, maar dat was geen sinecure. En al helemaal niet toen in de tweede helft van de jaren negentig de strijdbaarheid wegebde en een parlementaire vleugel ook in de Socialistenbond aan kracht won. Domela klaagde dat hij zich geen raad wist in een partij die zich antiparlementair noemde maar individuen wel toestond deel te nemen aan verkiezingen. Toen er geen klaarheid kwam, hield hij het in 1897 voor gezien. Hij zou zich nooit meer politiek organiseren.

Robert Michels
In De Vrije Socialist, het blad dat hij tot zijn dood in 1919 redigeerde, propageerde hij nu zogenaamde ‘vrije groepen’, losse plaatselijke verbanden van anarchisten die af en toe voor een concreet doel konden samenwerken. Hij presenteerde ze als een alternatief voor de kille (partij)organisatie met haar centralisme en autoritaire gezag. Hij sloot vakorganisatie weliswaar niet uit, maar alleen als er behoefte aan was. Organisatie moest vrijwillig en tijdelijk zijn en in niets verplichtend. Zelf zag hij het als zijn opdracht te zaaien en af te wachten. Toch keerde hij zich niet principieel tegen organisatie. Dat werd duidelijk uit een briefwisseling met Robert Michels, de Duits-Italiaanse socioloog die naam zou maken met de ‘IJzeren Wet van de Oligarchie’. Domela ontmoette Michels voor het eerst in april 1905 toen deze in Amsterdam een aantal lezingen hield. De syndicalist Michels moest van bureaucratie en parlementarisme niets hebben. Hij kwam tot de conclusie dat de SPD onderhevig was aan een onomkeerbaar proces van oligarchisering. Hij meende zelfs dat het verschijnsel van meer universele aard was: iedere maatschappelijke organisatie, ook socialistische partijen, brengen een elite voort en maken daarmee bureaucratisering onvermijdelijk. Iedere hoop op een revolutionaire verandering was om die reden ijdel.

Domela moest niets van de conclusie hebben. Hij kende de elites als geen ander. Hij had er in de Kerk tegen gevochten en was er in de Tweede Internationale zo scherp tegen tekeergegaan dat de bonzen hem vervloekt hadden. Van antropologische verklaringen als machtswellust of egoïsme moest hij niets hebben. In ieder mens stak wel een tiran of een anarchist; het hing er maar vanaf of die mens wel of niet met macht bekleed werd. Om machtsusurpatie tegen te gaan, moest volgens Domela iedere vaste organisatie en iedere machtsuitoefening vermeden worden. De leiding had zich te beperken tot louter administratieve zaken.

Michels hield Domela’s oplossing voor onhoudbaar. Hij zou geen oog hebben voor informele machtsuitoefening. Die was op zijn minst zo fnuikend. Domela kon dat volgens Michels niet toegeven, omdat hij niet wilde erkennen dat bureaucratisering ook de eigen beweging moest treffen. Theoretisch was Domela inderdaad niet bereid die handreiking te doen. De these ging uit van onvermijdelijkheid, en daarmee postuleerde Michels dat massa-activiteit en zelforganisatie niet of alleen op een minimaal niveau mogelijk waren. Die gedachte leek Domela, met de algemene spoorwegstaking van 1903 achter de rug, moeilijk houdbaar, en bovendien reikte de consequentie verder dan het probleem van organisatie en bureaucratie alleen: het lot van het proletariaat zelf stond ter discussie. Zonder zijn zelfemancipatie was het socialisme ondenkbaar. In het beste geval bleef alleen een hervorming van het kapitalisme over. Had Domela die conclusie getrokken, dan zou hij in een radicaal andere politieke en culturele werkelijkheid terecht zijn gekomen. Dat viel met zijn levensloop niet te rijmen. Zolang het vertrouwen in het vermogen van de arbeidersklasse om zichzelf te bevrijden intact bleef, verdedigde hij, hoe abstract ook, het principe van organisatie en week hij niet van de overtuiging dat politieke democratie mogelijk was. Dat was geen zelfbedrog, zoals Michels betoogde, maar uitdrukking van zijn geloof in het socialisme.

Jan Willem Stutje is schrijver van de biografieën van Ernest Mandel en Paul de Groot. In april/mei 2012 verschijnt bij uitgeverij Atlas van hem Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Een Romantische Revolutionair.