12 August 2020

De materiële, sociale en ideologische voorwaarden voor de nazi-genocide

Dit is de tekst van de bijdrage van Ernest Mandel aan een symposium over de nazi-genocide in Brussel in 1988. De tekst werd voor het eerst in het Frans gepubliceerd in Yannis Thanassekos en Heinz Wismann, eds., Révision de l'Histoire: Totalitarisme, crimes et génocides nazis, Editions du Cerf, Parijs 1990, pp. 169-74. [leestijd 12 minuten]

1. Wat de Holocaust - een unieke gebeurtenis in de geschiedenis tot nu toe - mogelijk maakte was in de eerste plaats een biologische variant van een ultra-racistische ideologie, een extreme vorm van sociaal darwinisme. Volgens deze doctrine bestonden er 'subhumane rassen' (Untermenschen), waarvan de uitroeiing gerechtvaardigd en zelfs noodzakelijk was. Voor degenen die deze ideologie hoog in het vaandel hadden staan, waren Joden 'ongedierte dat moest worden uitgeroeid', zwarten zijn 'apen', 'de enige goede indiaan is een dode indiaan', enzovoort. De doctrine van extreem biologisch racisme komt niet uit de lucht vallen, maar heeft een materiële basis in sociaaleconomische en politieke praktijken die bepaalde menselijke groepen op zo'n onmenselijke manier behandelden dat de behoefte aan een ideologische rechtvaardiging - een ideologie van ontmenselijking - en aan een 'neutralisering' van het schuldige geweten en het individuele schuldgevoel van de daders bijna noodzakelijkerwijs ontstaat (zie Himmler's toespraak van 6 oktober 1943).

2. De systematische ontmenselijking van de Joden door de nazi's is geen geïsoleerd verschijnsel in de geschiedenis. Vergelijkbare verschijnselen doen zich voor met betrekking tot slaven in de Oudheid, vroedvrouwen ('heksen') in de veertiende en zeventiende eeuw, de Amerikaanse indianen, zwarten die in slavernij worden verkocht, enzovoort. De slachtoffers van deze verschijnselen lopen in de miljoenen, waaronder vrouwen en kinderen. Dat geen van deze slachtpartijen een systematisch, grootschalig karakter heeft gekregen dat gelijk is aan dat van de Holocaust, is niet omdat de moordenaars 'menselijker' of barmhartiger waren dan de nazi's. Het is omdat hun middelen en hun sociaaleconomische en politieke plannen beperkter waren.

3. Het is niet zo dat de uitroeiingsplannen van de nazi's uitsluitend bedoeld waren voor de Joden. Een vergelijkbaar deel van de zigeuners werd ook uitgeroeid. Op langere termijn wilden de nazi's honderd miljoen mensen in Midden- en Oost-Europa uitroeien, vooral Slaven. Dat de uitroeiing met de Joden begon, was deels te wijten aan het krankzinnige geloof van Hitler en enkele van zijn luitenanten in het 'wereldwijde Joodse complot', maar ook deels aan een meer praktische reden. Voordat ze werden uitgeroeid, moesten de slaven werken (zie de minister van justitie Thierack: 'Tod durch Arbeit'). Terecht of ten onrechte geloofden de nazi's dat de Joden minder volgzaam zouden zijn, minder gemakkelijk gereduceerd tot de slavernij van volledig berustende analfabeten, dan de andere 'inferieure rassen'. Dit betekende in hun ogen dat de Joden gedood moesten worden (ook door hen dood te werken) in kampen en niet in nog deels 'open' dorpen en steden (wat het lot was van Russen, Polen, Oekraïners en anderen alvorens op hun beurt uitgeroeid te worden).

4. De doctrine van de raciale minderwaardigheid van de Joden ('submenselijkheid') is in de hoofden van de meest fanatieke hedendaagse antisemieten verbonden met de mythe van het 'internationale Joodse complot' om de macht op wereldschaal te grijpen en 'het bloed te zuigen' van alle volken. De gezamenlijke instrumenten van deze samenzwering zijn zogenaamd groot speculatief (bank)kapitaal, marxistisch socialisme (later bolsjewisme), vrijmetselarij en zelfs - de jezuïeten! Deze mythe is niet van Duitse, maar van Russische oorsprong (de beruchte Protocollen van de wijzen van Sion, een verzinsel van de tsaristische Okhrana (geheime politie)). Aan het einde van de negentiende eeuw was het veel wijder verbreid in Frankrijk, Groot-Brittannië, Oostenrijk, Hongarije en Polen dan in Duitsland. De Oekraïense leider Petliura, verantwoordelijk voor pogroms die meer dan 100.000 Joden in relatief weinig tijd doodden, was een aanhanger van deze mythe. Er is geen reden om te twijfelen aan het feit dat hij in staat zou zijn de Holocaust te bedenken en uit te voeren als hij over de nodige materiële en technische middelen had beschikt.

5. De doctrine van het biologische racisme kan in een veel bredere context worden gezien: de opkomst van anti-humanistische, anti-progressieve, anti-egalitaire, anti-emancipatorische doctrines, die openlijk het meest extreme en systematische geweld tegen hele groepen mensen ('de vijand') bepleitten en zich tegen het einde van de negentiende eeuw op grote schaal verspreidden. Het lijkt me onbetwistbaar dat het begin van (en in mindere mate de voorbereiding op) de Eerste Wereldoorlog in dit opzicht het beslissende keerpunt was. Zonder de Eerste Wereldoorlog zouden Hitler en het nazisme als massafenomeen ondenkbaar zijn geweest. Zonder het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zou Auschwitz onmogelijk zijn geweest. De crisis van het humanisme en van de beschaving die begon met de Eerste Wereldoorlog kan nauwelijks los worden gezien van het fenomeen van de crisis van het imperialisme, waarvan de vroege manifestaties onder het kolonialisme terecht in verband worden gebracht met de geboorte van biologische racistische doctrines onder sommige kolonisten (denk aan de opschriften’ verboden voor honden en inlanders’).

6. De Holocaust had niet alleen ideologische wortels. Ze zou onmogelijk zijn geweest zonder een combinatie van materiële en technische middelen. Dit was een industrieel vernietigingsproject, geen ambachtelijke onderneming. Dat is het verschil met de traditionele pogroms. Het vereiste massaproductie van Zyklon-B gas, gaskamers, gasleidingen, crematoria, kazernes en een massaal gebruik van de spoorwegen, op een schaal die in de achttiende eeuw en het grootste deel van de negentiende eeuw onbereikbaar zou zijn geweest, om nog maar te zwijgen van vroegere tijdperken (tenzij het project over decennia of zelfs meerdere eeuwen zou zijn uitgevoerd). In die zin was de Holocaust ook (niet alleen, maar ook) een product van de moderne industrie die steeds meer is ontsnapt aan elke controle door de menselijke of humanistische rede, dat wil zeggen van de moderne kapitalistische industrie die wordt voortgedreven door een steeds intensievere concurrentie die oncontroleerbaar is geworden. Het is het meest extreme voorbeeld tot nu toe van een typische combinatie van geperfectioneerde gedeeltelijke rationaliteit en globale irrationaliteit, tot het uiterste gedreven: een combinatie die kenmerkend is voor de burgerlijke maatschappij.

7. Naast de ideologische en materieel/technische randvoorwaarden voor de Holocaust moeten ook de sociaal-politieke randvoorwaarden worden benadrukt. Het uitvoeren van de Holocaust vereiste deelname, met verschillende graden van actieve of passieve medeplichtigheid, van enkele miljoenen mensen: in de eerste plaats ongetwijfeld beulen, organisatoren en kampbewakers, maar ook staatslieden, bankiers, industriëlen, hooggeplaatste ambtenaren, legerofficieren, diplomaten, advocaten, professoren, artsen, samen met het 'voetvolk': kleine functionarissen, politieagenten, 'gewone gevangenisbewakers', spoorwegarbeiders, enzovoort. Een zorgvuldig onderzoek van deze massa van enkele miljoenen medeplichtigen zou hen verdelen naar nationaliteit, waarbij de Duitsers strikt genomen ongetwijfeld niet meer dan 50 tot 60 procent van het totaal uitmaken. Het zou hen ook verdelen naar de mate van hun irrationaliteit, met psychopaten en fanatici die een minderheid vormen, hoewel zeker een aanzienlijke minderheid. Maar de meerderheid handelde uit gehoorzaamheid, routine of berekening (het stilzwijgen van kerkelijke hiërarchieën valt in deze laatste categorie), zo niet uit lafheid (de risico's van individuele ongehoorzaamheid worden als groter beschouwd dan de risico's van medeplichtigheid aan onmenselijke handelingen).

Een van de redenen voor de Holocaust is dus een ethische of, zo u wilt, gedragsmotivatie. De Holocaust is ook het resultaat, op het niveau van de mentaliteiten - afgezien van de verheerlijking, aanvaarding of zelfs verering van massaal geweld - van de aanvaarding van de doctrine dat de staat het recht heeft aan individuen handelingen op te leggen die ze in wezen, vanuit het oogpunt van de fundamentele regels van de ethiek, zouden moeten aanvechten. Volgens deze doctrine zou het beter zijn om zich in alle gevallen te onderwerpen aan deze macht van de staat, in plaats van ‘het politieke gezag te ondermijnen’. De extreme gevolgen van deze doctrine hebben de absurditeit van de klassieke stelling van de conservatieven (waaronder Aristoteles en Goethe) aangetoond: de 'wanorde' veroorzaakt door opstand tegen het onrecht zou altijd tot meer onrecht leiden. Er kan nauwelijks meer onrechtvaardigheid zijn dan in Auschwitz. Tegenover massaal onrecht, zijn verzet en opstand - individueel, maar vooral collectief - niet alleen een recht, maar ook een plicht; ze moeten voorrang krijgen op elke reden van de staat. Dit is de belangrijkste les van de Holocaust.

8. Minderheden met fanatieke, extremistische en onmenselijke opvattingen, dat wil zeggen pathologische minderheden en individuen, hebben in vrijwel alle landen in de negentiende en twintigste eeuw bestaan en bestaan nog steeds, om nog maar te zwijgen van eerdere eeuwen. Maar ze vormen een marginaal fenomeen, met minimale politieke invloed. Ze waren zeker marginaal in Duitsland in de periode 1848-1914. Wil deze groep gehoor vinden bij miljoenen mensen dan is een diepe sociale crisis nodig (als marxisten zouden we zeggen: een diepe sociaaleconomische crisis, een diepe crisis van de productiewijze en een diepe crisis van de machtsstructuren). Opdat dergelijke individuen op korte termijn een kans hebben om aan de macht te komen, en nog meer om daadwerkelijk aan de macht te komen, moet er een correlatie van sociale krachten zijn die dit mogelijk maakt: verzwakking van de traditionele arbeidersbeweging (en in mindere mate van het traditionele burgerlijke liberalisme); versterking van de meest agressieve lagen van de rijke klassen; wanhoop onder de middenklassen; aanzienlijke toename van het aantal gedeclassificeerde mensen, enzovoort. De crisis van de Weimarrepubliek en de economische crisis van 1929-1934 hebben deze voorwaarden duidelijk gecreëerd in het Duitsland van 1932-1933.

9. De bijzonderheden van de Duitse geschiedenis; het specifieke karakter van het 'machtsblok' na de Duitse eenwording van 1871; het bijzondere gewicht van de Pruisische jonkers en hun militaristische traditie binnen dit blok; de relatieve zwakte van een liberaal-humanistische traditie in vergelijking met andere landen (door de nederlaag van de revolutie van 1848); de duidelijke wanverhouding tussen de opkomst van de industrie en het financiële kapitaal in Duitsland enerzijds en het beperkte aandeel ervan in de verdeling van de invloedssferen op wereldschaal anderzijds: dit alles maakte het Duitse imperialisme in de periode 1890-1945 agressiever dan zijn belangrijkste rivalen. In de ogen van een groot deel van de Duitse 'elite' in dit tijdperk werd de strijd om de wereldheerschappij gezien als oorlog en militarisme. Het rijk dat Duitsland zou veroveren - het equivalent van het Britse 'Keizerrijk India' - lag in Centraal- en Oost-Europa (dat later vanuit deze basis zou worden uitgebreid naar het Midden-Oosten, Afrika, Zuid-Amerika enzovoort). Dit verklaart waarom een groot deel van de Duitse heersende klassen bereid was om Hitler te accepteren, zonder zich volledig te realiseren waar dit toe zou leiden (hoewel het al op 30 juni 1934 voor iedereen die niet blind was duidelijk was dat de man bereid was om de meest elementaire principes van de moraal en de rechtsstaat te ondermijnen, in feite dat hij een meedogenloze moordenaar was).

Zowel de liberaal-humanistische tendens als de conservatief-militaristische tendens waren vanaf 1885-90 bij elk van de burgerlijke klassen van Europa, de VS en Japan aanwezig. Het verschil is dat deze laatste tendens in Frankrijk en Groot-Brittannië in de minderheid bleef, terwijl ze in Duitsland en Japan de meerderheidstendens werd (in de VS zijn beide tendensen sinds 1940 in evenwicht). Dit verschil kan niet worden verklaard door etnische factoren maar door historische bijzonderheden.

10. Als we de Holocaust zien als de tot nu toe ultieme uitdrukking van de destructieve tendensen in de burgerlijke maatschappij, tendensen waarvan de wortels diep in het kolonialisme en het imperialisme liggen, kunnen we de aandacht vestigen op andere ontwikkelingen die in dezelfde richting gaan, met name in de ontwikkeling van de wapenwedloop (kernoorlog, biologische en chemische oorlogsvoering, zogenaamde 'conventionele' wapens die krachtiger zijn dan de bommen die op Hiroshima en Nagasaki weren gegooid enzovoort). Een kernoorlog, of zelfs een 'conventionele' wereldoorlog zonder voorafgaande ontmanteling van kerncentrales, zou erger zijn dan de Holocaust. De algemene irrationaliteit van de voorbereidingen op zo'n oorlog is al merkbaar in de gebruikte taal. Wanneer men spreekt over het 'beperken van de kosten' van een kernoorlog, komt dit neer op het proberen zelfmoord te plegen en de hele mensheid te vernietigen 'tegen de laagst mogelijke kosten'. Wat hebben 'kosten' te maken met zelfmoord?

11. Deze interpretatie van de Holocaust is geenszins bedoeld om de misdaden van de nazi's tegen de mensheid, die de ergste misdaden zijn in de geschiedenis - die zo rijk is aan gruwelen - te relativeren. De interpretatie heeft zijn specifieke wetenschappelijke waarde. Degenen die haar verwerpen moeten aantonen dat ze verworpen moet worden op basis van de feiten, hun correlatie en hun onderlinge samenhang. Dit is een debat tussen historici, sociologen, economen, politicologen en moraalfilosofen. Een wetenschappelijke stelling (hypothese) kan alleen worden weerlegd met wetenschappelijke argumenten, niet met niet-wetenschappelijke argumenten.

Deze interpretatie van de Holocaust is geenszins een concessie aan de nazi's of Duitse militaristen, of zelfs aan de Duitse 'elite', maar ze heeft ook een subjectieve functie. Ze is ook nuttig en noodzakelijk vanuit het oogpunt van de belangen van de mensheid. Het stelt ons in staat om de intellectuele en morele risico's te vermijden die inherent zijn aan de tegengestelde stelling, volgens welke de Holocaust boven elke rationele uitleg verheven is en onbegrijpelijk. Dit obscurantistische standpunt is voor een groot deel een postume triomf voor de nazi-doctrine. Want als een stuk geschiedenis irrationeel en totaal onbegrijpelijk is, betekent dat dat de mensheid zelf ook irrationeel en onbegrijpelijk is. Dan zou het rijk van het kwaad 'in ons allen' zijn. Dat is een nauwelijks indirecte, zo niet hypocriete manier om te zeggen dat het niet de schuld is van Hitler, noch van de nazi's', noch van degenen die hen toestonden de macht te veroveren en te gebruiken, maar  van iedereen, wat betekent van niemand in het bijzonder.

Wij van onze kant geven er de voorkeur aan te kijken naar wat de historische waarheid was: dat verre van 'allen schuldig', mannen en vrouwen overal, ook in Duitsland, voor een van de twee kampen kozen. De misdadigers en hun medeplichtigen gedroegen zich anders dan degenen die zich verzetten. De Amsterdamse arbeiders die in staking gingen om te protesteren tegen de eerste anti-Joodse decreten waren niet dezelfde als de SS'ers. Het Deense verzet, dat vrijwel alle Joden in het land redde, was niet hetzelfde als Quisling. De meerderheid van het Italiaanse volk (een 'bende  oneerlijke leugenaars', zoals Eichmann ze noemde, met een cynisme dat grenst aan het groteske), die het mogelijk maakte de meeste Italiaanse Joden te redden, was niet dezelfde als de Kroatische Ustashe. De soldaten van het Rode Leger die Auschwitz bevrijdden waren niet hetzelfde als degenen die de gaskamers creëerden. Tussen deze twee kampen waren er natuurlijk tussenliggende situaties en gedragingen. Maar het bestaan van de beide kampen is empirisch vast te stellen. Door de oorzaken van de Holocaust op een rationele manier uit te leggen, kan tegelijkertijd het verschil tussen deze gedragingen verklaard worden.

12. Onze interpretatie van de Holocaust heeft ook een praktische, politieke functie. Het laat ons toe te ontsnappen aan de praktische onmacht en aan het gevoel van machteloosheid tegenover de risico's die het fenomeen met zich meebrengt. Wij zeggen bewust dat de Holocaust tot nu toe het hoogtepunt van de misdaden tegen de mensheid is geweest. Maar er is geen garantie dat dit hoogtepunt in de toekomst niet zal worden geëvenaard of zelfs overtroffen. Dit a priori ontkennen lijkt ons irrationeel en politiek onverantwoord. Zoals Bertolt Brecht zei: 'De baarmoeder waaruit dit monster is ontstaan is nog steeds vruchtbaar.

Om vandaag beter te kunnen strijden tegen het neofascisme en het biologische racisme moeten we de aard van het fascisme van gisteren begrijpen. Wetenschappelijke kennis is ook een wapen dat de mensheid nodig heeft om te vechten en te overleven, niet een puur academische oefening. Weigeren dit wapen te gebruiken betekent de komst van nieuwe aspirant-massamoordenaars vergemakkelijken; het betekent hen in staat stellen nieuwe misdaden te plegen. De oorzaken van het fascisme en de holocaust uitleggen betekent dat we ons vermogen tot afwijzing, verontwaardiging, vijandigheid, totale en onwankelbare oppositie, verzet en opstand moeten versterken, tegen de steeds maar weer terugkerende opkomst van het fascisme en andere ontmenselijkende doctrines en praktijken. Dit is een fundamenteel, onmisbaar werk van politieke en morele hygiëne.

Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren