Borderless

10 December 2019

De natuur in een hoofdrol

Op filmgebied is het jaar 2010 flitsend van start gegaan. In de bioscopen draaien minstens drie films die zeer de moeite waard zijn. In Avatar van James Cameron en in Antichrist van Lars von Trier speelt de natuur een hoofdrol. En met een beetje goeie wil zie je Das Weisse Band van Michael Haneke ook gaan over de natuur. Over de menselijke natuur.

Das Weisse Band
Michael Haneke heeft met Das Weisse Band een hele mooie film gemaakt. Zijn beste. Terwijl hij met Funny Games, La Pianiste en Caché toch al een aardig oeuvre had opgebouwd. Maar met Das Weisse Band overtreft hij zichzelf. De cameravoering, de enscenering, het ritme en het verhaal zijn super. Via sfeervolle zwart-wit-beelden laat Haneke je binnendringen in een Duits dorpje aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Er gebeuren merkwaardige en mysterieuze dingen in dat dorp. Op het eerste gezicht gaat het om onbegrijpelijke ongelukken en mishandelingen. Haneke loodst je echter naar een alledaagse praktijk van onderlinge verhoudingen waarin de vreemde gebeurtenissen niet meer zo onverklaarbaar zijn. Hij schildert de relatie tussen de landeigenaar, de baron, en de landarbeiders, zijn knechten. Hij toont de verhoudingen tussen de notabelen van het dorp: de dokter, de dominee en de schoolmeester. Hij laat zien hoe de mannen en de vrouwen zich tot elkaar verhouden. En bovenal schetst hij hoe ouders, in het bijzonder de vaders, omgaan met hun kinderen. Hoe walgelijk autoritaire en godsdienstige mannen hun kinderen misbruiken en misvormen en zo de kiemen zaaien voor wangedrag, gewelddadigheden en misschien wel meer dan één wereldoorlog. Uitbuiting, straf, vernedering en schuldgevoel zijn de sleutelwoorden bij het verzieken van de menselijke natuur. De tweeënhalf uur van Das Weisse Band vliegen voorbij en brengen je in schoonheid verpakte nieuwe wetenschap over een wereld in 1914.
Avatar
Van een volstrekt andere orde is Avatar. De duurste film aller tijden: gemaakt voor 500 miljoen dollar. Hiermee brak James Cameron zijn eigen record, dat hij eerder vestigde met Titanic, waarvoor de uitgaven 200 miljoen dollar bedroegen. Die film bracht overigens bijna 2 miljard dollar op. Ook met Avatar is Cameron al uit de kosten: drie weken na de première stond de inkomstenteller reeds op 1 miljard dollar!
Avatar speelt zich af op de planeet Pandora. Daar wordt een natuurvolk, de Na’vi, in zijn voortbestaan bedreigd door een aards mijnbedrijf dat uit de bodem van Pandora een kostbaar mineraal wil winnen. Geen enkel middel wordt geschuwd. Er worden nietsontziende terreurbombardementen uitgevoerd die doen denken aan de Vietnamoorlog. Uiteindelijk weten de ‘nobele wilden’ met behulp van enkele ‘overlopers’ de aardbewoners te verslaan en hun behoorlijk geromantiseerde natuur te redden. Volgens nogal wat recensenten is het verhaal tamelijk clichématig. Het is maar de vraag of dat zo is. Het behoeden van een hele planeet voor een milieuramp kun je vlak na Kopenhagen toch nauwelijks een cliché noemen. En de desertie van een Amerikaanse marinier en zijn aansluiting bij de strijd van een volk tegen een militaristische en kapitalistische onderdrukker, als dát een cliché is, dan kunnen we daar voorlopig niet genoeg van krijgen!
Overigens zijn de 500 miljoen productiekosten voor het grootste deel niet aan het plot besteed, maar aan de vormgeving. Avatar is een driedimensionale film. Een film die je met een 3D-bril op bekijkt en waarbij het lijkt alsof je ‘in de film zit’. Het effect is niet minder dan sensationeel. Drie uur in een achtbaan is er niks bij. De diepte die je ziet, of beter: beleeft, is onwaarschijnlijk waarachtig. Pluisjes die echt alleen op het filmdoek vertoond worden, lijk je zo vlak voor je neus uit de lucht te kunnen plukken. Niet voor niets wordt er gesproken van een revolutie in filmland die de bioscoop een nieuwe toekomst verschaft. Maar dat valt nog te bezien. Het gaat immers om een heel dure techniek en televisie-producenten zijn inmiddels ook druk doende om de weg naar 3D verder te verkennen. Eerst maar eens afwachten of de eerstvolgende ‘volle 3D-film’, te weten Alice in Wonderland, het niveau en succes van Avatar kan benaderen.
Antichrist
Wordt in Avatar de natuur geïdealiseerd, in Antichrist geschiedt het tegenovergestelde. En dat gaat spijkerhard. Nu zijn we van Lars von Trier – bekend van onder andere Breaking the Waves, The Idiots, Dancer in the Dark en Dogville – wel wat gewend. Maar in Antichrist gaat hij ver, heel ver. Als we in een scene in een bos een hertje, een echte bambi, krijgen voorgeschoteld, raken we bijna vertederd. Maar als het hertje weghuppelt, dan blijkt uit de geboorte-opening een dood hertenkalfje te hangen. Het levenloze kopje aan de dunne nek slingert bij elke sprong van het moederdier heen en weer. Eén ding is zeker bij Von Trier: de natuur is een hel, het Rijk van Satan. Verder kan de film kan op heel verschillende manieren worden ‘gelezen’ . De NRC besteedde twee Culturele Supplementen aan uiteenlopende visies en invalshoeken. Veel recensenten zagen een ultiem hoogtepunt van Von Triers veronderstelde vrouwenhaat. Maar volgens Vrij Nederland verlost Von Trier nou juist de vrouw. Zelf houd ik het op een interpretatie waarbij een huwelijk ineenstort onder verdriet, schuldgevoel en de verschillende manieren waarop een man en een vrouw met een verschrikkelijk verlies omgaan. Aan het begin van de film valt hun zoontje uit het raam, dood, terwijl zij vlakbij bezig zijn met een stevige vrijpartij. De verwerking van het trauma verloopt aanvankelijk keurig volgens de patronen die Martine Delfos ooit heeft beschreven. De man is overwegend rationeel en actief, de vrouw emotioneel en verlamd. In plaats van dichter bij elkaar te komen of uit elkaar te gaan, belanden ze in de film in een dodelijke omstrengeling. De man wordt abstract, arrogant, gevoelloos. De vrouw wordt wanhopig, wispelturig, onberekenbaar. Het schuldgevoel is ondragelijk en het verschil tussen man en vrouw escaleert in tegenstelling, vervolgens strijd en ontaardt uiteindelijk in een orgie van geweld. De kijker blijft weinig bespaard. De pik van de man wordt in close-up net zo lang afgetrokken tot hij bloed spuit. Zijn dijbeen wordt doorboord met een ijzeren staaf waaraan een molensteen is bevestigd. De vrouw knipt, ook in close-up, met een schaar haar kittelaar af. Hallo, bent u daar nog? De film is waarschijnlijk niet alleen op diverse manieren ‘gelezen’, sommigen zullen hem ook voor een groot deel met de ogen dicht bekeken hebben.
De gruwelijke beelden zijn aanleiding geweest voor een vertoningsverbod in veel landen of tot oproepen daartoe. Dat is misschien begrijpelijk, maar niet goed. Kunst kan aaien, strelen, kietelen. Maar kunst moet ook kunnen schuren of, zoals in dit geval: raspen. Kunst moet mensen raken, in beweging brengen en aan het denken kunnen zetten. Niet voor niets stelde Trotski in 1938: ‘In het proces van artistieke creatie moet de verbeelding los staan van alle beperkingen en mag het onder geen enkel voorwendsel toelaten zich aan bepaalde grenzen te onderwerpen.’ En: ‘op het vlak van intellectuele creaties moet er eerst en vooral een anarchistisch regime van individuele vrijheid worden gevestigd. Geen autoriteit, geen dictaten, geen enkel spoor van orders van bovenaf.’
En verder
Behalve bovengenoemde drie films heeft 2010 voor de kritische filmkijker nog meer in petto. De nieuwe Michael Moore Capitalism: a love story is inmiddels in de bioscopen gearriveerd. Op 21 janauri 2010 gaat Millennium II – De vrouw die met vuur speelde in première en op 25 maart 2010 is het de beurt aan Millennium III – Gerechtigheid. Beide films naar de boeken van de socialistische Zweedse auteur Stieg Larsson (zie www.Grenzeloos.org dossier Film besprekingen).

Add new comment

Plain text

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Reageren