14 June 2021

Ecosocialisme en een Grote Transitie

Het kapitalistische systeem – in de kern gedreven door de maximalisatie van de winst, ongeacht de sociale en ecologische kosten – is onverenigbaar met een rechtvaardige en duurzame toekomst. Het ecosocialisme biedt een radicaal alternatief dat sociaal en ecologisch welzijn vooropstelt.

Uitgaande van het verband tussen de uitbuiting van arbeid en de exploitatie van het milieu, staat het ecosocialisme tegenover zowel de reformistische 'markt-ecologie' als het 'productivistische socialisme'. Door een nieuw model van robuuste democratische planning te omarmen, kan de maatschappij de productiemiddelen en haar eigen lot in handen nemen. Kortere werktijden en een focus op authentieke behoeften boven consumentisme kunnen de verheffing van 'zijn' boven 'hebben' en het bereiken van een dieper gevoel van vrijheid voor iedereen vergemakkelijken. Om deze visie te realiseren zullen milieuactivisten en socialisten echter hun gezamenlijke strijd moeten erkennen en uitwerken hoe die zich verhoudt tot de bredere 'beweging van bewegingen' die op zoek is naar een Grote Transitie. [leestijd 25 minuten]

Inleiding

De hedendaagse kapitalistische beschaving verkeert in crisis. De onbeperkte accumulatie van kapitaal, de vermarkting van alles, de meedogenloze uitbuiting van arbeid en de exploitatie van de natuur en de daarmee gepaard gaande brute concurrentie ondermijnen de grondslagen van een duurzame toekomst, waardoor het voortbestaan van de menselijke soort in gevaar komt. De diepe, systemische dreiging waarmee we te maken hebben, vraagt om een diepe, systemische verandering: een Grote Transitie.

Door de basisprincipes van de ecologie en de marxistische kritiek op de politieke economie samen te voegen, biedt het ecosocialisme een radicaal alternatief voor een niet-duurzame status quo. Het verwerpt een kapitalistische definitie van 'vooruitgang' die gebaseerd is op marktgroei en kwantitatieve expansie (wat, zoals Marx laat zien, een destructieve vooruitgang is), en pleit voor een beleid dat gebaseerd is op niet op geld gebaseerde criteria, zoals sociale behoeften, individueel welzijn en ecologisch evenwicht. Het ecosocialisme levert kritiek op zowel de mainstream 'marktecologie', die het kapitalistische systeem niet ter discussie stelt, als op het 'productivistische socialisme', dat de natuurlijke grenzen negeert.

Nu mensen zich steeds meer realiseren hoe economische en ecologische crises met elkaar verweven zijn, krijgt het ecosocialisme steeds meer aanhangers. Ecosocialisme is als beweging relatief nieuw, maar sommige van de fundamentele uitgangspunten ervan gaan terug op de geschriften van Marx en Engels. Nu herontdekken intellectuelen en activisten deze erfenis en zoeken ze naar een radicale herstructurering van de economie volgens de principes van de democratische ecologische planning, waarbij menselijke en ecologische behoeften op de eerste plaats komen.

Het 'reëel bestaande socialisme' van de 20ste eeuw, met zijn vaak milieuonvriendelijke bureaucratieën, biedt geen aantrekkelijk model voor hedendaagse ecosocialisten. We moeten veeleer een nieuwe weg uitstippelen, een weg die aansluit bij de ontelbare bewegingen in de wereld die de overtuiging delen dat een betere wereld niet alleen mogelijk, maar ook noodzakelijk is.

Democratische ecologische planning

De kern van het ecosocialisme is het concept van democratische ecologische planning, waarbij de bevolking zelf, en niet 'de markt' of een Politbureau, de belangrijkste beslissingen neemt over de economie. In het begin van de Grote Transitie naar deze nieuwe manier van leven, met zijn nieuwe manier van produceren en consumeren, moeten sommige sectoren van de economie worden onderdrukt (bijvoorbeeld de winning van fossiele brandstoffen die verantwoordelijk zijn voor de klimaatcrisis) of geherstructureerd, terwijl er nieuwe sectoren worden ontwikkeld. De economische transformatie moet gepaard gaan met een actief streven naar volledige werkgelegenheid met gelijke arbeidsvoorwaarden en lonen. Deze egalitaire visie is essentieel voor zowel de opbouw van een rechtvaardige samenleving als voor de steun van de arbeidersklasse voor de structurele transformatie van de productiekrachten.

Uiteindelijk is een dergelijke visie onverenigbaar met de particuliere controle over de productiemiddelen en het planningsproces. Met name om investeringen en technologische innovatie in dienst te kunnen stellen van het algemeen belang, moet de besluitvorming worden onttrokken aan de banken en de kapitalistische ondernemingen die momenteel domineren, en in het publieke domein worden geplaatst. Dan zal de samenleving zelf, en niet een kleine oligarchie van eigenaren van onroerend goed of een elite van techno-bureaucraten, op democratische wijze beslissen welke productielijnen prioriteit krijgen en hoe de middelen worden geïnvesteerd in onderwijs, gezondheid en cultuur. Belangrijke beslissingen over investeringsprioriteiten – zoals het stopzetten van alle kolengestookte installaties of het geven van landbouwsubsidies aan biologische productie – zouden door middel van een rechtstreekse volksstemming moeten worden genomen. Andere, minder belangrijke beslissingen zouden kunnen worden genomen door gekozen organen, op de relevante nationale, regionale of lokale schaal.

Hoewel conservatieven bang zijn voor 'centrale planning', ondersteunt een democratische ecologische planning uiteindelijk meer vrijheid, niet minder, en wel om verschillende redenen. Ten eerste biedt het een bevrijding van de bestaande 'economische wetten' van het kapitalistische systeem dat individuen vastketent in wat Max Weber een 'ijzeren kooi' noemde. De prijzen van goederen zouden niet moeten worden overgelaten aan de 'wetten van vraag en aanbod', maar zouden, in plaats daarvan, sociale en politieke prioriteiten moeten weerspiegelen, met het gebruik van belastingen en subsidies om sociale goederen te stimuleren en sociale kwalen te ontmoedigen. Idealiter zouden, naarmate de ecosocialistische transitie vordert, meer producten en diensten die cruciaal zijn voor de bevrediging van fundamentele menselijke behoeften, vrijelijk moeten worden verdeeld, volgens de wil van de burgers.

Ten tweede betekent het ecosocialisme een aanzienlijke toename van de vrije tijd. De planning en de verkorting van de arbeidstijd zijn de twee beslissende stappen in de richting van wat Marx 'het koninkrijk van de vrijheid' noemde. Een aanzienlijke toename van de vrije tijd is in feite een voorwaarde voor de deelname van werkende mensen aan de democratische discussie en het beheer van de economie en de maatschappij.

Ten slotte betekent democratische ecologische planning de uitoefening van de vrijheid van een hele samenleving om de beslissingen die haar lot beïnvloeden te controleren. Het democratische ideaal kent geen politieke beslissingsbevoegdheid toe aan een kleine elite, waarom zou hetzelfde principe dan niet gelden voor economische beslissingen? In het kapitalisme bestaat gebruikswaarde – de waarde van een product of dienst voor het bevredigen van menselijke behoeften – alleen in dienst van de ruilwaarde, de waarde op de markt. Zo zijn veel producten in de hedendaagse samenleving maatschappelijk nutteloos, of ontworpen voor een snelle omzet ('geplande veroudering'). In een ecosocialistische planeconomie zou gebruikswaarde daarentegen het enige criterium zijn voor de productie van goederen en diensten, met verstrekkende economische, sociale en ecologische gevolgen [1].

De planning zou zich moeten richten op grootschalige economische beslissingen, niet op de kleinschalige beslissingen die gevolgen kunnen hebben voor lokale restaurants, kruidenierszaken, kleine winkels of ambachtelijke bedrijven. Belangrijk is dat een dergelijke planning in overeenstemming is met het zelfbeheer van de productie-eenheden door de werknemers. De beslissing om een fabriek om te vormen van een autoproducent tot een producent van bussen en trams zou bijvoorbeeld door de maatschappij als geheel worden genomen, maar de interne organisatie en het functioneren van de onderneming zou democratisch worden bestuurd door de werknemers. Er is veel discussie geweest over het 'gecentraliseerde' of 'gedecentraliseerde' karakter van de planning, maar het belangrijkste is de democratische controle op alle niveaus – lokaal, regionaal, nationaal, continentaal en internationaal. Zo moeten bijvoorbeeld wereldwijde ecologische kwesties zoals de opwarming van de aarde op wereldschaal worden aangepakt en vereisen ze dus de een of andere vorm van mondiale democratische planning. Deze ingebedde, democratische besluitvorming is precies het tegenovergestelde van wat gewoonlijk wordt beschreven als 'centrale planning', omdat beslissingen niet door een 'centrum' worden genomen, maar democratisch worden beslist door de betroffen bevolking op de juiste schaal.

Democratisch en pluralistisch debat zou op alle niveaus moeten plaatsvinden. Via partijen, platforms of andere politieke bewegingen zouden uiteenlopende voorstellen aan de bevolking worden voorgelegd, en de afgevaardigden zouden dienovereenkomstig worden gekozen. De representatieve democratie moet echter worden aangevuld – en gecorrigeerd – met directe democratie via het internet, waarbij de mensen kiezen – op lokaal, nationaal en later op mondiaal niveau – tussen de belangrijkste sociale en ecologische opties. Moet het openbaar vervoer gratis zijn? Moeten de eigenaars van privé-auto's speciale belastingen betalen om het openbaar vervoer te subsidiëren? Moet zonne-energie worden gesubsidieerd om te kunnen concurreren met fossiele energie? Moet de werkweek worden teruggebracht tot 30 uur, 25 uur of minder, met de daarmee gepaard gaande vermindering van de productie?

Een dergelijke democratische planning heeft een deskundige inbreng nodig, maar de rol ervan is educatief, om weloverwogen standpunten over alternatieve uitkomsten te presenteren voor de besluitvormingsprocessen van de bevolking. Welke garantie is er dat de mensen ecologisch verantwoorde beslissingen zullen nemen? Geen enkele. Het ecosocialisme veronderstelt dat democratische beslissingen steeds meer beredeneerd en geïnformeerd zullen zijn naarmate de cultuur verandert en de greep van het warenfetisjisme wordt doorbroken. Men kan zich zo'n nieuwe samenleving niet voorstellen zonder dat de bevolking door middel van strijd, zelfstudie en sociale ervaring een hoog niveau van socialistisch en ecologisch bewustzijn bereikt. Zijn de alternatieven – de blinde markt of een ecologische dictatuur van 'deskundigen' – in ieder geval niet veel gevaarlijker?

De Grote Transitie van kapitalistische destructieve vooruitgang naar ecosocialisme is een historisch proces, een permanente revolutionaire transformatie van maatschappij, cultuur en mentaliteit. Het in gang zetten van deze transitie leidt niet alleen tot een nieuwe productiewijze en een egalitaire en democratische samenleving, maar ook tot een alternatieve levenswijze, een nieuwe ecosocialistische beschaving, voorbij de heerschappij van het geld, voorbij de consumptiegewoonten die kunstmatig worden geproduceerd door reclame, en voorbij de onbeperkte productie van goederen die nutteloos en/of schadelijk zijn voor het milieu. Zo'n transformatief proces is afhankelijk van de actieve steun van de overgrote meerderheid van de bevolking voor een ecosocialistisch programma. De doorslaggevende factor voor de ontwikkeling van het socialistische bewustzijn en het milieubewustzijn is de collectieve ervaring van de strijd, van lokale confrontaties en confrontaties op deelterreinen tot de radicale verandering van de wereldwijde samenleving als geheel.

De kwestie van de groei

De kwestie van de economische groei heeft socialisten en milieuactivisten verdeeld. Het ecosocialisme verwerpt echter het dualistische kader van groei tegenover krimp, ontwikkeling tegenover achteruitgang, omdat beide standpunten uitgaan van een zuiver kwantitatieve opvatting van productiekrachten. Een derde positie komt meer overeen met de taak die voor ons ligt: de kwalitatieve transformatie van de ontwikkeling.

Een nieuw ontwikkelingsmodel betekent dat er een einde moet komen aan de schandalige verspilling van middelen in het kapitalisme, gedreven door grootschalige productie van nutteloze en schadelijke producten. De wapenindustrie is natuurlijk een dramatisch voorbeeld, maar meer in het algemeen is het primaire doel van veel geproduceerde 'goederen' – met hun geplande veroudering – het genereren van winst voor grote bedrijven. Het gaat hier niet om overmatige consumptie in abstractie, maar om het gangbare type consumptie, dat gebaseerd is op massale verspilling en het opzichtige en dwangmatige streven naar nieuwe spullen die door de 'mode' worden gepromoot. Een nieuwe samenleving zou de productie richten op de bevrediging van authentieke behoeften, waaronder water, voedsel, kleding, huisvesting en basisvoorzieningen als gezondheidszorg, onderwijs, vervoer en cultuur.

Het is duidelijk dat de landen in het Zuiden, waar deze behoeften nog lang niet zijn vervuld, moeten streven naar een grotere klassieke 'ontwikkeling' – spoorwegen, ziekenhuizen, rioleringssystemen en andere infrastructuur. Toch kunnen deze landen, in plaats van te imiteren hoe welvarende landen hun productiesystemen hebben opgebouwd, een veel milieuvriendelijker ontwikkeling nastreven, met inbegrip van de snelle invoering van hernieuwbare energie. Terwijl veel armere landen hun landbouwproductie zullen moeten uitbreiden om de hongerige, groeiende bevolking te voeden, is de ecosocialistische oplossing het bevorderen van agro-ecologische methoden die geworteld zijn in familiebedrijven, coöperaties of grootschalige collectieve boerderijen en niet de destructieve geïndustrialiseerde landbouwmethoden waarbij intensief gebruik wordt gemaakt van pesticiden, chemicaliën en genetisch gemodificeerde organismen [2].

Tegelijkertijd zou de ecosocialistische transformatie een einde maken aan het afschuwelijke schuldensysteem waarmee het mondiale Zuiden nu geconfronteerd wordt als gevolg van de exploitatie van zijn hulpbronnen door geavanceerde industrielanden en snel ontwikkelende landen als China. In plaats daarvan kunnen we ons een sterke stroom van technische en economische hulp van het Noorden naar het Zuiden voorstellen, geworteld in een sterk gevoel van solidariteit en de erkenning dat de problemen van de planeet een wereldwijde oplossing vereisen. Dit hoeft niet te betekenen dat mensen in welvarende landen 'hun levensstandaard verlagen' – alleen dat ze de obsessieve consumptie, veroorzaakt door het kapitalistische systeem, van nutteloze goederen die niet voldoen aan de werkelijke behoeften of bijdragen aan het welzijn en de bloei van de mensheid, uit de weg gaan.

Maar hoe onderscheiden we authentieke van kunstmatige en contraproductieve behoeften? Deze laatste worden in aanzienlijke mate gestimuleerd door de mentale manipulatie door reclame. In de hedendaagse kapitalistische samenlevingen is de reclame-industrie alle gebieden van het leven binnengedrongen en heeft ze alles gevormd, van het voedsel dat we eten en de kleren die we dragen tot sport, cultuur, religie en politiek. Promotie/reclame is alomtegenwoordig, en heeft onze straten, landschappen en traditionele en digitale media verraderlijk geteisterd, waarbij ze gewoonten van opzichtige en dwangmatige consumptie heeft gevormd. Bovendien is de reclame-industrie zelf een bron van aanzienlijke verspilling van natuurlijke hulpbronnen en arbeidstijd, uiteindelijk betaald door de consument, voor een tak van 'productie' die in directe tegenspraak is met de echte sociaal-ecologische behoeften. Hoewel onmisbaar voor de kapitalistische markteconomie, zou de reclame-industrie geen plaats hebben in een samenleving in de overgang naar het ecosocialisme; zij zou worden vervangen door consumentenverenigingen die informatie over goederen en diensten doorlichten en verspreiden. Hoewel deze veranderingen al tot op zekere hoogte plaatsvinden, zouden oude gewoontes waarschijnlijk enkele jaren blijven bestaan en heeft niemand het recht om de verlangens van mensen te dicteren. Het veranderen van consumptiepatronen is een voortdurende educatieve uitdaging binnen een historisch proces van culturele verandering.

Een fundamenteel uitgangspunt van het ecosocialisme is dat in een samenleving zonder scherpe klassentegenstellingen en kapitalistische vervreemding, het 'zijn' voorrang heeft op het 'hebben'. In plaats van eindeloos te zoeken naar goederen, streven mensen naar meer vrije tijd en persoonlijke ontplooiing door middel van culturele, sportieve, speelse, wetenschappelijke, erotische, artistieke en politieke activiteiten. Er is geen bewijs dat dwangmatige verworvenheden voortkomen uit de intrinsieke 'menselijke natuur', zoals conservatieve retoriek suggereert. Het wordt veeleer veroorzaakt door het warenfetisjisme dat inherent is aan het kapitalistische systeem, door de dominante ideologie en door de reclame. Ernest Mandel vat dit kritische punt goed samen:

De voortdurende accumulatie van steeds meer goederen [...] is geenszins een universeel en zelfs overheersend kenmerk van het menselijk gedrag. De ontwikkeling van talenten en neigingen in hun eigen belang; de bescherming van de gezondheid en het leven; de zorg voor kinderen; de ontwikkeling van rijke sociale relaties [...] worden belangrijke drijfveren zodra aan de materiële basisbehoeften is voldaan. [3]

Natuurlijk wordt zelfs een klassenloze samenleving geconfronteerd met conflicten en tegenstrijdigheden. De overgang naar het ecosocialisme zou het hoofd bieden aan spanningen tussen de eisen van milieubescherming en het voldoen aan sociale behoeften; tussen ecologische eisen en de ontwikkeling van basisinfrastructuur; tussen populaire consumptiegewoonten en de schaarste aan hulpbronnen; tussen communautaire en kosmopolitische impulsen. Strijd tussen tegenstrijdige belangen is onvermijdelijk. Daarom moet het afwegen en in evenwicht brengen van dergelijke belangen de taak worden van een democratisch planningsproces, bevrijd van de behoeften van het kapitaal en het winstbejag, om met oplossingen te komen door middel van een transparant, pluralistisch en open openbaar discours. Een dergelijke participatieve democratie op alle niveaus betekent niet dat er geen fouten zullen worden gemaakt, maar maakt het mogelijk dat de leden van de maatschappelijke groepering hun eigen fouten zelf corrigeren.

Intellectuele wortels

Hoewel het ecosocialisme een vrij recent fenomeen is, zijn de intellectuele wortels ervan terug te voeren op Marx en Engels. Omdat milieukwesties in de negentiende eeuw niet zo saillant waren als in onze tijd van beginnende ecologische rampen, speelden deze zorgen geen centrale rol in het werk van Marx en Engels. Toch gebruiken hun geschriften argumenten en concepten die van vitaal belang zijn voor het verband tussen de kapitalistische dynamiek en de vernietiging van de natuurlijke omgeving, en voor de ontwikkeling van een socialistisch en ecologisch alternatief voor het heersende systeem.

Sommige passages van Marx en Engels (en zeker in de dominante marxistische stromingen die daarop volgden) omarmen een onkritische houding ten opzichte van de productiekrachten die door het kapitaal worden gecreëerd en behandelen de 'ontwikkeling van productiekrachten' als de belangrijkste factor in de menselijke vooruitgang. Marx was echter radicaal gekant tegen wat we nu 'productivisme' noemen – de kapitalistische logica waarmee de accumulatie van kapitaal, rijkdom en goederen een doel op zich wordt. Het fundamentele idee van een socialistische economie – in tegenstelling tot de bureaucratische karikaturen die in de 'socialistische' experimenten van de twintigste eeuw de overhand hadden – is het produceren van gebruikswaarden, waren die nodig zijn voor de bevrediging van de menselijke behoeften, het welzijn en de ontplooiing. Het centrale kenmerk van de technische vooruitgang voor Marx was niet de onbepaalde groei van producten ('hebben'), maar de vermindering van sociaal noodzakelijke arbeid en de daarmee gepaard gaande toename van vrije tijd ('zijn'). [4] Marx' nadruk op communistische zelfontplooiing, op vrije tijd voor artistieke, erotische of intellectuele activiteiten – in tegenstelling tot de kapitalistische obsessie voor de consumptie van steeds meer materiële goederen – leidt tot een beslissende vermindering van de druk op de natuurlijke omgeving. [5]

Naast het veronderstelde voordeel voor het milieu, is een belangrijke marxistische bijdrage aan het socialistische ecologische denken het toeschrijven van een metabole breuk aan het kapitalisme – dat wil zeggen een verstoring van de materiële uitwisseling tussen menselijke samenlevingen en de natuurlijke omgeving. De kwestie wordt onder meer besproken in een bekende passage van Het Kapitaal:

De kapitalistische productie ... verstoort de metabole interactie tussen de mens en de aarde, dat wil zeggen ze verhindert de terugkeer naar de grond van de samenstellende elementen die door de mens in de vorm van voedsel en kleding worden geconsumeerd; ze belemmert dus de werking van de eeuwige natuurlijke omstandigheden voor de duurzame vruchtbaarheid van de grond. ... Alle vooruitgang in de kapitalistische landbouw is een vooruitgang in de kunst, niet alleen van het beroven van de arbeider, maar ook van het beroven van de grond. ... Hoe meer een land ... zich ontwikkelt op basis van grote industrie, hoe meer dit proces van vernietiging zich snel voltrekt. Kapitalistische productie ... ontwikkelt zich alleen ... door tegelijkertijd de oorspronkelijke bronnen van alle rijkdom – de grond en de arbeider – te ondermijnen. [6]

Deze belangrijke passage verduidelijkt Marx' dialectische visie op de tegenstrijdigheden van 'vooruitgang' en de destructieve gevolgen daarvan voor de natuur onder kapitalistische omstandigheden. Het voorbeeld is natuurlijk beperkt tot het verlies van vruchtbaarheid van de grond. Maar op basis hiervan schetst Marx het brede inzicht dat de kapitalistische productie de neiging heeft om de 'eeuwige natuurlijke omstandigheden' te ondermijnen. Vanuit een gelijkaardige invalshoek herhaalt Marx zijn meer bekende argument dat dezelfde roofzuchtige logica van het kapitalisme de arbeiders uitbuit en verlaagt.

Weliswaar zijn de meeste hedendaagse ecosocialisten geïnspireerd door de inzichten van Marx, maar de ecologie is veel centraler komen te staan in hun analyse en handelen. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw begon in Europa en de VS een ecologisch socialisme vorm te krijgen. Manuel Sacristan, een Spaanse dissidente communistische filosoof, richtte in 1979 het ecosocialistische en feministische tijdschrift Mientras Tanto op en introduceerde het dialectische concept van 'destructief-productieve krachten'. Raymond Williams, een Brits socialist en grondlegger van de moderne culturele studies, werd een van de eersten in Europa die opriep tot een 'ecologisch bewust socialisme' en wordt vaak genoemd als de bedenker van de term 'ecosocialisme'. André Gorz, een Franse filosoof en journalist, stelde dat de politieke ecologie een kritiek op het economische denken moet bevatten en riep op tot een ecologische en humanistische transformatie van de arbeid. Barry Commoner, een Amerikaanse bioloog, stelde dat het kapitalistische systeem en zijn technologie – en niet de bevolkingsgroei – verantwoordelijk was voor de vernietiging van het milieu, wat hem tot de conclusie bracht dat 'een soort socialisme' het realistische alternatief was [7].

In de jaren tachtig richtte James O'Connor het invloedrijke tijdschrift Capitalism Nature Socialism op. Het tijdschrift werd geïnspireerd door O'Connor's idee van de 'tweede tegenstrijdigheid van het kapitalisme'. In deze marxistische formulering bestaat de eerste tegenstrijdigheid uit de tegenstrijdigheid tussen productiekrachten en productieverhoudingen; de tweede tegenstrijdigheid ligt tussen de productiewijze en de productieomstandigheden, met name de toestand van het milieu.

Een nieuwe generatie van eco-marxisten verscheen in de jaren 2000, waaronder John Bellamy Foster en anderen rond het tijdschrift Monthly Review, die het marxistische concept van de metabole kloof tussen menselijke samenlevingen en het milieu verder ontwikkelde. In 2001 publiceerde Joel Kovel samen met mij Een ecosocialistisch Manifest, dat door ons, samen met Ian Angus, verder werd ontwikkeld in het Ecosocialistische manifest van Belem in 2008, dat door honderden mensen uit veertig landen werd ondertekend en in 2009 op het World Social Forum werd verspreid. Het is sindsdien een belangrijke referentie geworden voor ecosocialisten over de hele wereld. [8]

Waarom milieuactivisten socialisten moeten zijn

Zoals ik en andere auteurs hebben aangetoond, is het kapitalisme onverenigbaar met een duurzame toekomst. Het kapitalistische systeem, een economische groeimachine die sinds de Industriële Revolutie wordt aangedreven door fossiele brandstoffen, is een primaire boosdoener in de klimaatverandering en de bredere ecologische crisis op aarde. De irrationele logica van eindeloze expansie en accumulatie, verspilling van hulpbronnen, opzichtige consumptie, geplande veroudering en het streven naar winst tegen elke prijs, drijft de planeet naar de rand van de afgrond.

Biedt het 'groene kapitalisme' – de strategie van vermindering van de milieu-impact met behoud van dominante economische instellingen – een oplossing? De onwaarschijnlijkheid van een dergelijk scenario van beleidshervorming komt het meest tot uiting in het falen van een kwart eeuw van internationale conferenties om de klimaatverandering effectief aan te pakken. [9] De politieke krachten die zich inzetten voor de kapitalistische 'markteconomie' en die het probleem hebben gecreëerd, kunnen niet de bron van de oplossing zijn.

Zo hebben veel landen op de klimaatconferentie van Parijs in 2015 besloten zich serieus in te spannen om de gemiddelde wereldwijde temperatuurstijging onder de 2°C te houden (ze waren het erover eens dat een temperatuurstijging van minder dan 1,5°C ideaal zou zijn). Dienovereenkomstig hebben ze vrijwillig maatregelen genomen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Ze hebben echter geen handhavingsmechanismen ingezet, noch gevolgen voor de niet-naleving, zodat er geen garantie is dat een land zich aan zijn woord houdt. De VS, de op één na grootste uitstoter van koolstofemissies ter wereld, wordt nu geleid door een klimaatontkenner die de VS uit de overeenkomst heeft teruggetrokken. Zelfs als alle landen hun verplichtingen zouden nakomen, zou de wereldwijde temperatuur met 3°C of meer stijgen, met een groot risico op een ernstige, onomkeerbare klimaatverandering. [10]

Uiteindelijk ligt de fatale fout van het groene kapitalisme in het conflict tussen de micro-rationaliteit van de kapitalistische markt, met zijn kortzichtige berekening van winst en verlies, en de macro-rationaliteit van de collectieve actie voor het algemeen belang. De blinde logica van de markt verzet zich tegen een snelle energietransformatie, weg van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen in een intrinsieke tegenstrijdigheid met ecologische rationaliteit. Het gaat er niet om 'slechte' ecocidale kapitalisten aan te klagen, tegenover 'goede' groene kapitalisten; de fout ligt in een systeem dat geworteld is in een meedogenloze concurrentie en een wedloop naar kortetermijnwinst die het evenwicht in de natuur vernietigt. De milieu-uitdaging – het bouwen van een alternatief systeem dat het algemeen belang in zijn institutionele DNA weerspiegelt – is onlosmakelijk verbonden met de socialistische uitdaging.

Die uitdaging vereist het tot stand brengen van wat E.P. Thompson een 'morele economie' noemde, met niet op geld gebaseerde en niet-economische, sociaal-ecologische principes en bestuurd door middel van democratische besluitvormingsprocessen. [11] Veel meer dan een geleidelijke hervorming is er behoefte aan de opkomst van een sociale en ecologische beschaving die een nieuwe energiestructuur en een niet-consumptieve set van waarden en levenswijze voortbrengt. Het realiseren van deze visie zal niet mogelijk zijn zonder publieke planning en controle over de 'productiemiddelen', de fysieke input die wordt gebruikt om economische waarde te produceren, zoals faciliteiten, machines en infrastructuur.

Een ecologische politiek die werkt binnen de heersende instituties en regels van de 'markteconomie' zal niet voldoen aan de diepgaande milieu-uitdagingen die voor ons liggen. Milieuactivisten die niet inzien hoe 'productivisme' voortkomt uit de logica van de winst, zijn gedoemd te mislukken of, erger nog, te worden geabsorbeerd door het systeem. Er zijn voorbeelden in overvloed. Het gebrek aan een coherente antikapitalistische houding heeft de meeste Europese groene partijen – met name in Frankrijk, Duitsland, Italië en België – ertoe gebracht om louter 'eco-reformistische' partners te worden in het sociaal-liberale beheer van het kapitalisme door centrumlinkse regeringen.

Natuurlijk ging het in het sovjetachtige 'socialisme' niet beter met de natuur dan onder het kapitalisme. Sterker nog, dat is een van de redenen waarom het ecosocialisme een heel ander programma en een andere visie in zich draagt dan het zogenaamde 'reëel bestaande socialisme' uit het verleden. Aangezien de wortels van het ecologische probleem systemisch zijn, moet het milieuactivisme het heersende kapitalistische systeem uitdagen, en dat betekent dat de synthese van de 21ste eeuw van ecologie en socialisme-ecosocialisme serieus moet worden genomen.

Waarom socialisten milieuactivisten moeten zijn

Het voortbestaan van de beschaafde samenleving, en misschien wel een groot deel van het leven op de planeet aarde, staat op het spel. Een socialistische theorie, of beweging, die de ecologie niet als centraal element in haar programma en strategie integreert, is anachronistisch en irrelevant.

Klimaatverandering is de meest bedreigende uiting van de wereldwijde ecologische crisis en vormt een uitdaging zonder historisch precedent. Als de temperatuur op aarde meer dan 2°C boven het pre-industriële niveau stijgt, voorspellen wetenschappers steeds ernstigere gevolgen, zoals een  grote stijging van de zeespiegel zodat de meeste steden aan zee, van Dacca in Bangladesh tot Amsterdam, Venetië en New York, onder water dreigen te komen staan. Grootschalige woestijnvorming, verstoring van de hydrologische cyclus en de landbouwproductie, frequentere en extreme weersomstandigheden en het verlies van soorten zijn allemaal factoren die een rol spelen. We zitten al op 1°C. Bij welke temperatuurstijging – 5, 6 of 7°C – bereiken we een omslagpunt waarboven de planeet het beschaafde leven niet meer kan ondersteunen of zelfs onbewoonbaar wordt?

Bijzonder verontrustend is het feit dat de gevolgen van de klimaatverandering zich in een veel sneller tempo opstapelen dan voorspeld door de klimaatwetenschappers, die – zoals bijna alle wetenschappers – de neiging hebben om zeer voorzichtig te zijn. De inkt van een rapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering is nog niet droog als de toenemende gevolgen van de klimaatverandering het te optimistisch maken. Waar ooit de nadruk lag op wat er in de verre toekomst zal gebeuren, is de aandacht steeds meer gericht op wat we nu en in de komende jaren onder ogen moeten zien.

Sommige socialisten erkennen de noodzaak om ecologie te integreren, maar maken bezwaar tegen de term 'ecosocialisme', met als argument dat het socialisme nu al ecologie, feminisme, antiracisme en andere progressieve fronten omvat. De term ecosocialisme heeft echter een belangrijke politieke betekenis doordat het een beslissende verandering in het socialistische gedachtegoed voorstelt. Ten eerste weerspiegelt het een nieuw begrip van het kapitalisme als een systeem dat niet alleen gebaseerd is op uitbuiting maar ook op vernietiging – de massale vernietiging van de voorwaarden voor het leven op de planeet. Ten tweede breidt het ecosocialisme de betekenis van de socialistische transformatie uit tot een beschavingstransformatie van het productieve apparaat, de consumptiepatronen en de hele manier van leven. Ten derde onderstreept de nieuwe term de kritische kijk op de experimenten in de 20ste eeuw in naam van het socialisme.

Het socialisme van de 20ste eeuw was in zijn dominante neigingen (sociaaldemocratie en sovjetcommunisme) in het beste geval onoplettend voor de menselijke invloed op het milieu en in het ergste geval ronduit afwijzend. Hun regeringen hebben het westerse kapitalistische productieapparaat overgenomen en aangepast in een frontale poging om zich 'te ontwikkelen', terwijl ze zich grotendeels bewust waren van de diepe negatieve kosten in de vorm van de aantasting van het milieu.

De Sovjet-Unie is een perfect voorbeeld. In de eerste jaren na de Oktoberrevolutie ontwikkelde zich een ecologische stroming en werden er een aantal maatregelen ter bescherming van het milieu genomen. Maar tegen het einde van de jaren twintig, met het proces van stalinistische bureaucratisering in volle gang, werd in de industrie en de landbouw door totalitaire methoden een milieuonvriendelijk productivisme opgelegd, terwijl ecologen werden gemarginaliseerd of geëlimineerd. Het ongeluk in Tsjernobyl in 1986 is een dramatisch symbool van de rampzalige gevolgen op lange termijn.

Het vervangen van de eigenaar zonder het beheer van de eigendom te wijzigen, is een doodlopende weg. Het socialisme moet het democratisch beheer en de reorganisatie van het productieve systeem in het middelpunt van de transformatie plaatsen, samen met een stevig engagement voor ecologisch rentmeesterschap. Niet het socialisme of de ecologie alleen, maar het ecosocialisme.

Ecosocialisme en een Grote Transitie

De strijd voor een groen socialisme op lange termijn vereist een strijd voor concrete en dringende hervormingen op korte termijn. Zonder illusies over de vooruitzichten op een 'schoon kapitalisme' moet de beweging voor ingrijpende veranderingen proberen de risico's voor mens en planeet te verminderen en tegelijkertijd tijd kopen om steun te verwerven voor een meer fundamentele verschuiving. Met name de strijd om de machthebbers te dwingen de uitstoot van broeikasgassen drastisch te verminderen blijft een belangrijk front, samen met lokale inspanningen om te verschuiven naar agro-ecologische methoden, coöperatieve zonne-energie en het beheer van de hulpbronnen door de gemeenschap.

Dergelijke concrete, onmiddellijke strijd is belangrijk op zichzelf, omdat deeloverwinningen van vitaal belang zijn om de achteruitgang van het milieu en de wanhoop over de toekomst tegen te gaan. Voor de langere termijn kunnen deze campagnes helpen om het ecologische en socialistische bewustzijn te verhogen en het activisme van onderop te bevorderen. Zowel het bewustzijn als de zelforganisatie zijn doorslaggevende voorwaarden en fundamenten voor een radicale verandering van het wereldsysteem. De versterking van duizenden lokale- en deelinspanningen tot een overkoepelende systemische wereldwijde beweging smeedt de weg naar een Grote Transitie: een nieuwe samenleving en levenswijze.

Deze visie is geïnspireerd op het populaire idee van een 'beweging van bewegingen', die is voortgekomen uit de global justice-beweging en de Wereld Sociale Fora die al vele jaren het samenkomen van sociale en milieubewegingen in een gemeenschappelijke strijd heeft bevorderd. Het ecosocialisme is slechts één stroming binnen deze grotere stroom, zonder de pretentie dat ze 'belangrijker' of 'revolutionairder' is dan andere. Zo'n concurrerende claim leidt tot een contraproductieve polarisatie, terwijl er juist behoefte is aan eenheid.

Het ecosocialisme wil bijdragen aan een gemeenschappelijk uitgangspunt dat door de verschillende bewegingen voor een Grote Transitie wordt omarmd. Het ecosocialisme ziet zichzelf als onderdeel van een internationale beweging: aangezien mondiale ecologische, economische en sociale crises geen grenzen kennen, moet de strijd tegen de gevestigde orde die deze crises aanstuurt ook geglobaliseerd worden. Er komen veel belangrijke raakvlakken naar voren tussen ecosocialisme en andere bewegingen, waaronder pogingen om eco-feminisme en ecosocialisme als overeenstemmend en aanvullend met elkaar te verbinden. [12] De beweging voor klimaatrechtvaardigheid brengt antiracisme en ecosocialisme samen in de strijd tegen de vernietiging van de levensomstandigheden van gemeenschappen die lijden onder discriminatie. In Inheemse bewegingen zijn sommige leiders ecosocialisten, terwijl veel ecosocialisten op hun beurt de inheemse manier van leven, gegrondvest op een gemeenschapssolidariteit en respect voor Moeder Natuur, als een inspiratiebron zien voor het ecosocialistische perspectief. Op dezelfde manier vindt het ecosocialisme zijn stem binnen de boeren-, vakbonds-, ontgroei- en andere bewegingen.

De samenkomende beweging van bewegingen streeft naar systeemverandering, in de overtuiging dat een andere wereld mogelijk is, voorbij vermarkting, vernietiging van het milieu, uitbuiting en onderdrukking. De macht van gevestigde heersende elites is onmiskenbaar, en de kracht van de radicale oppositie blijft zwak. Maar ze groeit, en staat voor onze hoop om de catastrofale koers van de kapitalistische 'groei' te stoppen. Ecosocialisme draagt een belangrijk perspectief bij aan het begrip en de strategie voor deze beweging voor een Grote Transitie.

Walter Benjamin definieerde revoluties niet als de locomotief van de geschiedenis, à la Marx, maar als de mensheid die aan de noodrem trekt voordat de trein de afgrond inrijdt. Nooit hebben we het méér nodig gehad om gezamenlijk aan die hendel te trekken en een nieuw spoor te leggen naar een andere bestemming. Het idee en de praktijk van het ecosocialisme kan dit wereldhistorische project helpen begeleiden.

Noten

1] Joel Kovel, Enemy of Nature: The End of Capitalism or the End of the World? (New York, Zed Books, 2002), 215.

2] Via Campesina, een wereldwijd netwerk van boerenbewegingen, pleit al lange tijd voor dit soort agrarische transformatie.

3] Ernest Mandel, Power and Money: A Marxist Theory of Bureaucracy (Londen, Verso, 1992), 206.

4] De tegenstelling tussen 'hebben' en 'zijn' wordt vaak besproken in de Manuscripten van 1844. Over de vrije tijd als fundament van het socialistische 'Koninkrijk van de Vrijheid', zie Karl Marx, Das Kapital, Volume III, Marx-Engels-Werke serie, vol. 25 (1884; Berlijn: Dietz Verlag Berlin, 1981), 828.

5] Paul Burkett, Ecological Economics: Toward a Red and Green Political Economy (Chicago, Haymarket Books, 2009), 329.

6] Karl Marx, Das Kapital, Volume 1, Marx-Engels-Werke serie, vol. 23 (1867; Berlijn: Dietz Verlag Berlin, 1981), 528-530.

7] Zie bijvoorbeeld Manuel Sacristan, Pacifismo, Ecología y Política Alternativa (Barcelona: Icaria, 1987); Raymond Williams, Socialism and Ecology (Londen: Socialist Environment and Resources Association, 1982); André Gorz, Ecology as Politics (Boston, South End Press, 1979); Barry Commoner, The Closing Circle: Man, Nature, and Technology (New York: Random House, 1971).

8] An Ecosocialist Manifesto, 2001; Belem Ecosocialist Declaration 16 december 2008.

9] Zie voor een overzicht van het scenario van de beleidshervorming en andere globale scenario's.

10] Milieuprogramma van de Verenigde Naties, The Emissions Gap Report 2017 (Nairobi: UNEP, 2017). Voor een overzicht van het rapport, zie.

11]E. P. Thompson 'The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century,' Past & Present, no. 50 (februari 1971): 76-136

12] Zie Ariel Salleh's Ecofeminism as Politics (New York: Zed Books, 1997), of het recente nummer van Capitalism Nature Socialism (29, nr. 1: 2018) over 'Ecofeminism against Capitalism', met essays van Terisa Turner, Ana Isla, en anderen.

Dit artikel stond op CLIMATE&CAPITALISM. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.

Soort artikel: 

Reacties

Door Berto Aussems ( ) op

Ik vermoed dat ecosocialisme iets anders is dan sociale ecologie. Ecosocialisme is de socialist die wakker word uit zijn antropocentrische droom en ziet dat de socialisten, net als alle andere politieke bewegingen, de ecologische balans hebben verwaarloosd. Sociale ecologie stelt de ecologie centraal en gaat om te beginnen uit van een harmonische relatie van de mens met de andere levende wezens op deze planeet. Sociale ecologie heeft geen historie in het socialisme. Het is mij een raadsel waarom Murray Bookchin nergens aangehaald is geworden in bovenstaand opstel.

Door Frank Slegers op

Moet de representatieve democratie bijgestuurd worden door directe democratie via het internet? Allemaal thuis voor ons schermpje en dan "ja" of "neen" aanklikken? Dan heb ik toch meer vertrouwen in de ouderwetse vorm van bijeenkomsten in de buurt of op het werk, waar mensen elkaar daadwerkelijk tegenkomen.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren