7 July 2020

Erst das Fressen, dann die Moral

Doe je mee aan de nieuwe economie of heb je er geen deel aan? Heb je daarin iets te kiezen? Als je er niet aan meedoet, wat dan? In Voor God en de Sociale Dienst lezen we hoe het leven eruit ziet voor de maatschappelijk buitengeslotene.

De controles, de keuringen, de gesprekken, het altijd krap bij kas zitten, worden herkenbaar – en gelukkig met veel humor - beschreven. Tussen de regels door wordt nog iets duidelijk: wat doet dit allemaal met je zelfvertrouwen?

Faxen
Op een dag stuurt de bijstandsvrouw Cilia een fax aan haar ex-leraar Sam waarin ze hem vertelt hoe het haar die ochtend verging bij de Sociale Dienst. Over haar schouder heen mogen we meelezen en zo krijgen we een idee waarom ze niet werkt. De fax is 44 pagina’s lang en verschaft ons ook informatie over haar bijbaan als model, haar relaties en haar huisvestingsproblemen.
De tweede fax, die ze een paar dagen later schrijft, is al even lang. Sam stuurde haar een manuscript ter beoordeling. Daarop reageert ze weliswaar, maar steeds is er een associatie die haar terugbrengt naar haar eigen levensverhaal.
In de derde fax neemt ze de kritiek op het script van Sam terug. Daarmee wordt onderstreept dat Cilia geen sterke persoonlijkheid is. Eerst liet ze zich door Sam imponeren, vervolgens werd een andere leraar het lichtend voorbeeld en uiteindelijk ziet ze Sam als haar verlosser.

Nooit-en-never
Cilia is voortdurend in gevecht. In gevecht met de instanties, met onderwijsinstituten, met huisbazen en met zichzelf. Ze acht zich niet in staat tot werken en meent dat ze dat ook nooit-en-never zal zijn. Hiervan probeert ze anderen te overtuigen. Aanvankelijk laat ze het bij de constatering op zich, maar telkens als ze aan een nieuwe fax begint, gaat ze verder terug met het zoeken naar een verklaring. Die zoekt ze niet buiten zichzelf of in de samenleving, maar in haar eigen persoonlijkheid.
Ze vindt aanwijzingen dat het er al van jongs af in zat. Lang voordat er sprake was van de Sociale Dienst voelde zij zich al anders, een buitenstaander die niet begreep waarom in onze samenleving alles zo ingewikkeld wordt voorgesteld. “En zo zou het telkens gaan: ik mocht niet meedoen voordat ik wist hoe het zat, maar omdat ik nergens binnenkwam, kwam ik daar juist niet achter”. Wanneer ze zich – al schrijvend - realiseert dat haar grootvader een excentrieke gek was en dat ook haar ooms losers zijn, geeft haar dat een enorm gevoel van opluchting.

Naast deze zelfreflectie in onbeantwoorde faxen gebeurt er weinig in het boek. Er is geen duidelijk plot. Toch mag het de naam roman hebben: er is duidelijk sprake van een karakterontwikkeling bij de hoofdpersoon. Uiteindelijk ziet Cilia haar niet-geschikt-zijn-voor-dit-systeem niet meer als probleem en krijgt ze dit ook door de instanties volledig geaccepteerd. Dat wordt gematerialiseerd in de afkeuring en het vrijgesteld worden van verdere sollicitatieplicht.

Politiek?
Op onderdelen deed dit verhaal mij denken aan De Wetten van Connie Palmen. Ook daarin een vrouwelijke hoofdpersoon die niets voorstelt en die de ene na de andere man tot haar goeroe en minnaar maakt. Bij Mizee is het uitgesloten dat Cilia en Sam minnaars zullen zijn. De keuze van de schrijfster voor homoseksuele hoofdpersonen van verschillend geslacht is dan ook heel functioneel. En waar het bij Palmen gaat om een gestudeerde vrouw wier zelfreflectie zich op abstract filosofisch niveau afspeelt, laat Mizee een gewone bijstandsvrouw met gewone materiële problemen de hoofdrol spelen.
Schreef Mizee een politiek boek? Cilia zet zich af tegen de instanties, tegen de burgerlijkheid, tegen het zinloze van de economie en maatschappij. Dit verzet is echter volkomen individueel en a-politiek. De schrijfster laat haar hoofdpersoon een aantal fundamentele levensvragen en politieke problemen opwerpen die er niet om liegen. Antwoorden krijgen we niet. Op de vraag: “Wat heb je nou werkelijk nodig in het leven?” volgt: “Een dak boven je hoofd, jenever, de kranten”.

Nicolien Mizee – Voor God en de Sociale Dienst, Nijgh en van Ditmar, 2000

Soort artikel: 

Add new comment

Plain text

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Reageren