Borderless

7 December 2019

Europa tussen Hitler en Stalin

In de Tweede Wereldoorlog vielen wereldwijd ongeveer 60 miljoen doden. Daarvan waren er 40 miljoen burgerslachtoffers. Verhoudingsgewijs stierven de meeste burgers in Oost Europa. Tussen 1933 en 1945 vonden in Polen, Oekraïne en Wit Rusland 14 miljoen mensen de dood. Veertien miljoen maal één mens. 14.000.000 keer een man, een vrouw, een kind. Niet voor niets wordt het gebied tussen Duitsland en Rusland wel ‘de bloedlanden’ genoemd. In april 2012 is er een diepgaand en aangrijpend boek over verschenen: Bloedlanden – Europa tussen Hitler en Stalin. Geschreven door de Amerikaanse historicus Timothy Snyder.

Hongerdood en nekschoten

Timothy Snyder

Het massale sterven in de bloedlanden voltrok zich in vijf etappes. Het begon in 1933 in de Oekraïne, toen deel uitmakend van de Sovjet-Unie. Onder aanvoering van Stalin was een campagne gestart van industrialisatie en collectivisering van de landbouw. Dat laatste betekende het einde van de ‘vrije boerenonderneming’ en organisatie van de landarbeid in ‘gemeenschappelijke bedrijven’ zoals sovchozen en kolchozen. Deze reorganisatie bracht veel onrust. De onteigeningen werden echter snoeihard doorgezet, zelfs het zaaigoed moest worden afgedragen. Zo werden de industrie-arbeiders in de steden van voedsel voorzien en werden agrarische producten geëxporteerd ten behoeve van deviezen waarmee machines werden aangeschaft. In de gehele Sovjet Unie ontstond op het platteland hongersnood. De Oekraïne, voorheen de ‘graanschuur van Europa’, werd het zwaarst getroffen. Drie miljoen mensen stierven de hongerdood.

De tweede massaslachting vond plaats in 1937-1938. Wederom in de Sovjet-Unie. Ditmaal behalve in de Oekraïne ook in Wit Rusland en de Baltische Staten (Estland, Letland en Litouwen). Ditmaal in het kader van de ‘Grote Terreur’. De bedoeling van Stalin en de zijnen was het opruimen van de laatste resten van het kapitalisme in het ‘socialistische vaderland’. In het bijzonder de rijke boeren die er nog zouden zijn, de koelakken, vormden een mikpunt. Maar ook zogenaamde verraders in eigen communistische rijen, trotskisten en andere dissidenten moesten worden ‘weggezuiverd’. Er werd zelfs een gewapende verzetsgroep bedacht, de Poolse Militaire Organisatie (PMO), als excuus om de klassenvijand nog harder aan te kunnen pakken. Overigens werd de bedenker van deze fictieve PMO uiteindelijk zelf geëxecuteerd, omdat hij te laat voor deze levensgevaarlijke organisatie zou hebben gewaarschuwd! In de bloedlanden kregen een kleine miljoen veronderstelde tegenstanders van Stalin een nekschot.

Doodslag en gaskamers
De derde golf van bloed overspoelde Oost Europa in 1939. Hitler en Stalin verdeelden Polen onder elkaar met het Molotov-Ribbentrop Pact. Elk ruimde in door hem bezet gebied zijn potentiële tegenstanders op. Ongeveer tweehonderdduizend Polen, met aan Duitse kant enkele tienduizenden Joden, werden afgemaakt.

De vierde massamoord voltrok zich na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie in 1941. Het ‘Russische deel’ van Polen, de Baltische landen, Oekraïne en Wit-Rusland werden snel veroverd. Achter het naar het oosten schuivende front werden Einsatzgruppen ingezet. Elke ‘bolsjewiek’ of partizaan en de vele Joden die zij te pakken kregen werden vermoord. Krijgsgevangenen die niet werden doodgeschoten, werden verhongerd. In totaal kwamen hierbij meer dan vier miljoen ‘Slaven’ om. Een enorm aantal, maar nog veel minder dan de Duitsers eigenlijk van zins waren. In hun Drang nach Osten en voor hun Lebensraum hadden ze een plan opgesteld om het oosten vrij te maken van de Slavische bevolking zodat er ‘Germanen’ gevestigd konden worden. Hun plan voorzag in het doodhongeren van 30 miljoen mensen! Het verloop van de oorlog maakte uitvoering van dit voornemen echter onmogelijk.

De vijfde vorm van uitroeiing is de meest bekende: wat de nazi’s de Endlösung der Judenfrage noemden oftewel de Holocaust. Vanaf eind 1941 werd het bewust beleid van de nazi’s om alle Joden binnen hun bereik te doden. Tot dan waren er plannen voor de ‘verwijdering’ van de Joden uit Europa, bijvoorbeeld door transport naar Madagaskar, nu werd het doel de totale vernietiging. Ongeveer vijfenhalf miljoen Joodse mannen, vrouwen en kinderen uit heel Europa werden vermoord. Anders dan wat vaak gedacht wordt, werd de helft van hen doodgeslagen of doodgeschoten. De andere helft eindigde in de gaskamers van Auschwitz, Majdanek, Treblinka, Sobibor, Belzec en Chemno. Allemaal plaatsen gelegen in bloedland Polen.

Merkwaardigheden
Zoals het een hoogleraar aan Yale betaamt heeft Timothy Snyder met Bloedlanden een degelijk en uiterst toegankelijk boek geschreven. Hij baseert zich op vrijwel al het wetenschappelijk onderzoek ter zake en hij vertelt ‘het verhaal’ op zo’n manier dat het af en toe je strot dichtknijpt. Soms haalt hij één van de 14 miljoen slachtoffers uit de anonimiteit en schildert diens schrikbarende levenseinde. Twee zaken zijn wel wat merkwaardig.

Snyder besteedt bijna geen aandacht aan de Wannsee Konferenz. Dat was de bijeenkomst in januari 1942 waarop hoge Nazi-leiders, waaronder Eichmann, de uitroeiing van de Joden praktisch organiseerden. Kennelijk hecht Snyder meer belang aan het besluit van Hitler in december 1941 om alle Joden, ook de vrouwen en kinderen, vanaf dat moment te laten behandelen ‘als partizanen’. Het klopt wel om dat als het eerste collectieve doodvonnis te zien. Maar ‘Wannsee’ was voor de uitvoering cruciaal.

Een andere merkwaardigheid is dat Snyder nauwelijks refereert aan de besloten SS-bijeenkomst van oktober 1943 in Posen (Poznan). Op die bijeenkomst informeerde Himmler de Gauleiter van de Nazi-partij over de in gang gezette, maar geheim gehouden en te houden, daadwerkelijke vernietiging van het Jodendom. Vaak wordt de toespraak van Himmler aldaar gezien als één van de weinige keren dat een nazi-leider de Holocaust erkende. Al was het maar om ‘de eigen rijen op te schudden, te laten zien dat er geen terugweg was, dat de toekomst slechts een volledige overwinning of een volledige puinhoop kon brengen’. Gezien het onderwerp van het boek was wat meer aandacht voor Wannsee en Posen/Poznan passend geweest.

Hannah Arendt
Snyder neemt in de discussie over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust op een aantal punten uitdagend stelling. Zo vindt hij de term genocide (volkerenmoord) niet nuttig, want niet verhelderend. Ook weigert hij een of andere ‘zin’ in de massaslachting te zien. Immers, wordt de ‘zin’ dan niet groter naarmate er meer doden zijn gevallen? Tevens zet hij zich af tegen het cultiveren van het slachtofferschap: Hitler en Stalin zagen zichzelf ook al als slachtoffers, respectievelijk van het Jodendom en van de klassenvijand. Het koesteren van ‘de herinnering’ vindt bij Snyder evenmin genade, want die is onbetrouwbaar. Wetenschappelijk onderzoek verdient de voorkeur en die behoeft, dat bewijst hij, allesbehalve ongevoelig of kil te zijn.

Bij zijn verklaring van hoe de massamoord in de bloedlanden heeft kunnen plaatsgrijpen, zet Snyder zich af tegen een deel van de theorie van de vaak hierover aangehaalde Hannah Arendt. Hij accepteert haar conclusie dat de moderne maatschappij met zijn anonimiteit het moorden waarschijnlijk makkelijker heeft gemaakt. Hij bestrijdt haar opvatting dat de concentratiekampen verantwoordelijk waren voor het vervagen van de laatste restjes medemenselijkheid. Daarvoor speelden de vernietigingskampen getalsmatig (maximaal drie miljoen doden) een te geringe rol en speelde de ontmenselijking daar zich te veel in het verborgene af.

Vasili Grossman
Snyder gaat jammer genoeg helemaal niet in op de analyse die de Italiaanse marxist Enzo Traverso in bijvoorbeeld Understanding the Nazi Genocide maakte. Traverso duidde de Holocaust als een ‘industrieel proces’, als een barbaarse ontsporing van met elkaar verstrengelde bureaucratie en technologie onder kapitalistische verhoudingen. Traverso roept op om tegen dat kapitalisme in opstand te komen, de blinde en wilde voortgang van bureaucratie en technologie een halt toe te roepen en een economie en maatschappij ten dienste van de mens te scheppen. Dat brengt hij naar voren als het socialistische alternatief.

Snyder neemt ook stelling, maar dan vooral ten gunste van ‘de humaniteit’. Hij sluit zich aan bij de grote Russische schrijver, Vasili Grossman, bekend van Leven en Lot en Alles Stroomt, die in de geschiedenis een hoofdrol ziet weggelegd voor ‘de utopie’. De redenering gaat dan als volgt: Hitler en Stalin hadden allebei een utopie, hun soort van paradijs op aarde, voor ogen. Beider idealen bleken onbereikbaar. Zij zagen zich gedwarsboomd. Hitler gaf de schuld aan de Joden, Stalin aan de klassenvijand. Die werden de zondebokken. Zij werden gedehumaniseerd, ontmenselijkt. En vervolgens vernietigd.

Natuurlijk speelden ook andere redeneringen en belangen een rol, maar het uit de weg ruimen van ‘hindernissen’ bij het realiseren van een Groot Ideaal is de meest wezenlijke drijfveer. Voor Snyder reden om ervoor te pleiten om nooit of te nimmer een mens of een groep mensen zijn, haar of hun menselijkheid te ontzeggen. Dat is een belangrijke conclusie die wordt getrokken na 640 toch weer danig onthutsende pagina’s.

Timothy Snyder – Bloedlanden, Europa tussen Hitler en Stalin. April 2012. 640

Soort artikel: 

Add new comment

Plain text

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Reageren