Borderless

18 November 2019

LHBTIQ’s tegenover extreemrechts: slachtoffers, meelopers, verzetsstrijders

In het ene na het andere land is extreemrechts in opkomst. Het is onmiskenbaar een centrale factor geworden in de hedendaagse Europese- en wereldpolitiek. Ik denk dat de strijd tegen extreemrechts de komende jaren van doorslaggevend belang zal zijn voor radicaal- en revolutionair links. Het wordt steeds dringender dat we de extreemrechtse dreiging waarmee we worden geconfronteerd, begrijpen. [leestijd 12 minuten]

Tot op zekere hoogte kunnen we leren van marxistische analyses van het klassieke fascisme, met name in nazi-Duitsland en het fascistische Italië. Maar er is veel veranderd aan de uiterst rechtse kant. Om de term van onze kameraad Enzo Traverso te gebruiken: het grootste deel van extreemrechts is tegenwoordig 'postfascistisch': soms in continuïteit met het oude fascistische rechts, soms niet. En gender en seksuele politiek zijn geen bijzaak voor extreemrechts - ze staan centraal. Dit is dus een van de dingen die we dringend moeten begrijpen. [1]

Extreem rechts en heteronationalisme

Nu extreemrechts is gegroeid, zijn er steeds meer voorbeelden van aanvallen op LHBTI-rechten. De nieuwe extreemrechtse president van Brazilië, Jair Bolsonaro, is een prominent en walgelijk voorbeeld. Hij heeft openlijk gezegd dat hij de voorkeur geeft aan een dode zoon boven een homoseksuele zoon. Niet verrassend, heeft zijn verkiezing een toename van anti-LHBTIQ-geweld in Brazilië, dat al een van de landen met het hoogste niveau van anti-LHBTIQ-geweld was, veroorzaakt. Hoewel de standpunten van Donald Trump minder duidelijk waren vóór zijn verkiezing als president van de VS, heeft ook hij zich sindsdien gericht op het reactionaire anti-LHBTIQ-rechts. Zijn regering is in rechtzaken in verzet  tegen antidiscriminatie maatregelen en heeft geprobeerd om transseksuelen uit het leger te zuiveren.

Er zijn soortgelijke voorbeelden in Europa. De Italiaanse Lega was de meest meedogenloze tegenstander in het parlement van samenlevingscontracten van mensen van hetzelfde geslacht - om nog maar te zwijgen van het homohuwelijk! - en diende meer dan 5.000 amendementen in, in een poging het wetsvoorstel te laten sneuvelen. En in de Spaanse staat heeft de extreemrechtse partij Vox op haar website pride-evenementen  afgekeurd als 'schandalig'.

Sommige mensen noemen deze rechtse anti-LHBTIQ-aanvallen 'politieke homofobie'. Dit is misschien niet de beste term. Hoewel de mensen die de term gebruiken het niet noodzakelijkerwijs zo bedoelen, klinkt het als een soort geestelijke ziekte. Ik denk dat het zinvoller is om het 'hetero-nationalisme' te noemen. Dit is een dimensie van bredere rechtse nationalistische projecten met diepe maatschappelijke wortels.

Wat is de bron van de anti-LHBTIQ-vooroordelen van nationalistisch rechts? Waarom valt extreemrechts LHBTIQ's aan? Een belangrijke reden is de diepe vijandigheid tegen vrouwen, de misogynie, die verband houdt met de tegenstrijdige relatie met het neoliberalisme. De combinatie van vrouwenhaat en economisch populisme steunt de aantrekkingskracht van extreemrechts op boze, heteroseksuele mannen. De deïndustrialisatie en de stagnerende lonen in veel economieën, het meest recentelijk na de diepe recessie die in 2008 uitbrak, heeft het gevoel van mannelijkheid van veel mannen ondermijnd. Veel cisgender hetero-mannen geven vrouwen en LHBTIQ's de schuld hiervoor.

Wetenschappers als George Mosse, zelf een homoseksuele man wiens familie uit nazi-Duitsland is gevlucht, hebben laten zien hoe sterk agressief nationalisme verbonden is met een beperkt concept van mannelijkheid. Dit concept maakt van de patriarchale familie iets vanzelfsprekends, ziet vrouwen als dragers van kinderen en helpers van mannen en ziet LHBTIQ-mensen als een verzwakking van de morele kracht van het land. Dit was een van de redenen waarom de nazi's in Duitsland zeer vijandig stonden tegenover homoseksualiteit, althans onder de Duitsers: ze dachten dat het het 'Arische meesterras' verzwakte. Extreemrechts over de hele wereld heeft vandaag de dag nog steeds een gelijkaardig concept van mannelijkheid. Vooral in katholieke landen heeft extreemrechts de aanval van de paus op de 'gender-ideologie' en zijn verdediging van de traditionele grenzen van de mannelijke en vrouwelijke rollen overgenomen.

Dit vrouwenhatende en seksueel reactionaire extreemrechts is in veel landen waar LHBTIQ-bewegingen overwinningen hebben behaald, in opmars. Deze LHBTIQ-bewegingen ontstonden en groeiden vooral na 1968, toen ze radicaal-linkse leidingen hadden die ze zagen als onderdeel van een bredere links-radicale beweging. Hun militante visies en tactiek hielpen bij het behalen van de eerste overwinningen in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw tegen discriminatie en geweld. Later, toen de LHBTIQ-bewegingen groter werden en de bredere links-radicale bewegingen zwakker, werden de reguliere LHBTI-groepen gematigder. Ze legden minder nadruk op solidariteit tegen seksisme, racisme en klassenonderdrukking en richtten zich meer op zaken als huwelijksgelijkheid. Maar dit heeft er niet toe geleid dat extreemrechts van hen houdt. In de meeste landen verzet extreemrechts zich nog steeds en vaak hevig tegen het huwelijk van mensen van gelijk geslacht.

Reguliere LHBTI-groepen hebben echter banden opgebouwd met sociaal-liberale centrum-linkse en zelfs neoliberale centrum-rechtse partijen. Enkele van de meest extreemrechtse anti-LHBTIQ-standpunten moeten, althans gedeeltelijk, worden opgevat als reacties op de officiële steun voor LHBTI-rechten, die nu overheerst in het politieke midden in West-Europa en enkele andere imperialistische landen. Dit is niet overal een factor. Trump's aanvallen op LHBTIQ-mensen zijn niet bepaald geïnspireerd door vijandigheid tegen Europa, hoewel hij vaak anti-Europees is. En anti-LHBTIQ-aanvallen in Brazilië weerspiegelen ook niet echt een anti-Europees discours. Maar veel neoliberale, autoritaire Afrikaanse en Arabische regimes beweren - ondanks veel historisch bewijs van het tegendeel - 'hun eigen' cultuur te verdedigen tegen de Europese LHBTIQ-invloed. En iets dergelijks geldt ook voor extreemrechts in Oost-Europa.

In West-Europa waren hervormingen zoals decriminalisering, antidiscriminatiewetten en huwelijksgelijkheid nationale hervormingen die hun oorsprong vinden in de nationale politiek. Sommige Oost-Europese hervormingen hadden ook een nationale dynamiek; Oost-Duitsland bijvoorbeeld heeft seks met hetzelfde geslacht een jaar eerder dan West-Duitsland gedecriminaliseerd. Maar meer recente Oost-Europese hervormingen zijn vooral het resultaat van het beleid van de Europese Unie. LHBTI-mensen uit Oost-Europa hebben geprofiteerd van juridische voordelen als gevolg hiervan. Maar veel Oost-Europeanen zien de bescherming van LHBTI's nu als iets dat van buitenaf wordt opgelegd.

En het promoten van LHBTI-rechten door de EU, is tegelijkertijd een instrument van het neoliberalisme in Oost-Europa. Het neoliberale beleid heeft geleid tot een groeiende aanwezigheid van West-Europees kapitaal, bezuinigingen op sociale zekerheid en toenemende ongelijkheid. Het neoliberale beleid is gerechtvaardigd met een liberale ideologie van vrijheid, inclusief LHBTI-rechten. Dit heeft ertoe bijgedragen dat LHBTI's het doelwit zijn geworden van anti-Europese wrok en een heroplevend nationalisme. In een reflexreactie op de instrumentalisering van LHBTI-rechten door het neoliberalisme, heeft hetero-nationalisme een instrumentele rol gespeeld in de anti-LHBTI-houding. In landen zoals Polen en Hongarije speelt rechts, dat aan de macht is, in op wrok over de neoliberale ideologie, terwijl ze veel belangrijke kenmerken van de neoliberale economie behouden.

In dit klimaat is geweld tegen Oost-Europese lesbische en gaypride-evenementen deels het werk van neofascistische groepen die geloven dat de EU 'wordt geleid door flikkers. De Griekse fascistische partij Gouden Dageraad heeft een gelijkaardige dynamiek en ziet de LHBTI-rechten als onderdeel van dezelfde EU-agenda die het Griekse volk heeft verarmd.

Extreemrechts en homonationalisme

Nu moet ik de discussie ingewikkelder maken door het te hebben over de minder homofobe kant van extreemrechts. Dat betekent dat we het over homonationalisme moeten hebben, een term die door de Amerikaanse wetenschapper Jasbir Puar is bedacht. Het betekent de instrumentalisering van LHBTI-rechten in dienst van imperialisme en nationalisme.

Hoewel extreemrechts meestal anti-LHBTIQ is, denk ik dat extreemrechts homonationalisme ook een ernstig probleem is. Zo is het hedendaagse Europese extreemrechts soms inconsistent op het gebied van gender en seksualiteit. Als we de vijandigheid van de nazi’s tegen homoseksualiteit tachtig jaar geleden als uitgangspunt nemen, is extreemrechts nu niet altijd in continuïteit met vroegere fascistische tradities.

En een fenomeen dat marginaal lijkt bij het analyseren van extreemrechts in Europa als geheel, kan soms verre van marginaal zijn in de LHBTI-gemeenschappen in sommige landen. Homo-extreemrechts is een stroming binnen het bredere homo-rechts en ze zijn allebei gegroeid. De meeste LHBTI-leiders steunen misschien niet extreemrechts, maar het falen in de strijd tegen neoliberalisme en racisme heeft veel gewone LHBTI's opengesteld voor de aantrekkingskracht van extreemrechts. Een peiling in Brazilië de week voor de tweede ronde van de presidentsverkiezingen van vorig jaar liet zien dat 29% van de kiezers die zichzelf als niet –heteroseksueel indentificeerden, van plan was om op de openlijk homofobe Bolsonaro te stemmen. En de opiniepeilingen hebben een vergelijkbaar niveau van steun laten zien, met name onder blanke homo's, voor Le Pen in Frankrijk en extreemrechts in Nederland.

De vijandigheid van extreemrechts in Europa tegen moslims lijkt soms zwaarder te wegen dan hun vijandigheid tegen LHBTI's. In Oost-Europa doet rechts een beroep op het christelijk erfgoed van Europa om moslimvluchtelingen buiten de deur te houden. In West-Europa waarschuwt extreem-rechts voor het gevaar van wat zij 'Eurabië' noemt om een harde lijn te rechtvaardigen tegen immigratie, tegen uitkeringen die ook mensen in immigrantengemeenschappen ontvangen en tegen bepaalde moslimpraktijken (zoals hoofddoeken en halal eten). De marxistische feministe Sara Farris heeft laten zien hoe Frans, Italiaans en Nederlands extreem-rechts een soort 'femonationalisme' hebben ingevoerd dat beweert Europese vrouwen, zelfs vrouwen van allochtone afkomst, te verdedigen tegen moslimmannen en andere mannen van niet-Europese afkomst. In sommige gevallen heeft een soortgelijke dynamiek sommige Noordwest-Europese extreemrechtse partijen ertoe aangezet een zekere mate van homonationalisme aan te nemen en ‘hun’ lesbische en homoseksuele mensen te verdedigen tegen een vermeende moslimdreiging.

Columnist Bas Heijne heeft beschreven hoe een moslimdreiging is gebruikt om een rechtse ommezwaai in LHBTI-kwesties te rechtvaardigen. De rechtse columnist Gerry van der List sprak in 1998 zijn afschuw uit over wat hij zag als het seksuele exhibitionisme van homoseksuele mannen op de Gay Games in Amsterdam. Toch was dezelfde Van der List een paar jaar later enthousiast over het uitbundige gedrag van homomannen op de Amsterdamse Canal Parade. Deze keer vond hij dat ze zich heroïsch verzetten tegen de islam. ‘Het zijn nog steeds dezelfde naakte kerels', vat Heijne samen, 'maar nu staan ze voor iets anders'.

Ook in de publieke standpunten van verschillende Noordwest-Europese extreemrechtse partijen zijn er enkele soortgelijke veranderingen waar te nemen. De Vlaamse extreemrechtse leider Filip Dewinter stemde in 2003 in het Belgische parlement tegen het homohuwelijk, maar in 2014 verklaarde hij dat zijn partij nu vóór was. De Franse extreemrechtse leider Marine Le Pen brak met haar vader Jean-Marie Le Pen en zei in 2010 tegen 'homo-kiezers': 'Ik weet dat jullie lijden onder discriminatie. En wie discrimineert jullie? Immigranten en moslims’. In Nederland zei Martin Bosma van de PVV in een parlementair debat over de rechten van homo's, dat ‘vijandigheid tegen homo's de moslimcultuur doordringt’. Leden van de extreemrechtse Zweedse Democraten hebben een zogenaamde ‘Pride March’ door een overwegend door immigranten bewoonde wijk in Stockholm geleid, onder het motto: ‘Geen homohaters op straat!’

Dit soort extreemrechts homonationalisme is niet alleen een opportunistische manier om LHBTI-stemmen te trekken. Het past in een breder discours over 'de verdediging van het gezin'. Homonationalisme moet breder worden opgevat als een dimensie van 'homonormativiteit', die Lisa Duggan omschreef als een homoseksuele mentaliteit die niet 'de dominante heteronormatieve veronderstellingen en instellingen betwist, maar deze in stand houdt en steunt'. Homonormativiteit helpt sommige lesbiennes en homo's zich te integreren in bestaande familie-instellingen en zich aan te passen om een veiliger plek binnen de neoliberale orde te bezetten. Tot op zekere hoogte hebben sommige extreemrechtse partijen een homonormatieve houding aangenomen. En ten minste een minderheid van de homoseksuele kiezers houdt ervan.

In sommige gevallen zijn lesbische en homoseksuele mensen zelfs te vinden aan de top van extreemrechtse partijen. In Duitsland is Alice Weidel, de voorzitter van de parlementsfractie van de extreemrechtse AfD, een openlijke lesbienne. De voormalige nationale secretaris van het Franse Front National, Florian Philippot, is een openlijke homoseksuele man. Ondanks de aanvallen van Donald Trump op LHBTIQ's heeft hij onder de zogenaamde Log Cabin Republikeinen homoseksuele verdedigers. Hij heeft een openlijk homoseksuele ambassadeur in Duitsland benoemd, Richard Grenell, die in het openbaar extreemrechtse partijen in heel Europa steunt. Nog vreemder is dat zelfs een ministerie van een openlijk onverdraagzame man als Bolsonaro in Brazilië - zijn ministerie van Vrouwen, Gezin en Mensenrechten - hoge openlijk lesbische en transgender ambtenaren heeft, die Brazilië vertegenwoordigen op internationale mensenrechtenbijeenkomsten.

We moeten echter voorzichtig zijn: zelfs de meest homonationalistische extreem-rechtse partijen vinden dat het steunen van LHBTI-rechten op gespannen voet staat met hun eigen basis. Een officiële Nederlandse studie concludeerde dat de kiezers van de PVV, ondanks haar publieke pro-homo-uitspraken, een grotere anti-LHBTIQ-afkeer hadden dan die van welke andere grote partij dan ook. En extreemrechtse partijen die zich te ver van hun basis verwijderen, kunnen stemmen verliezen, zoals we onlangs hebben gezien bij de PVV  en de Deense Volkspartij. Dit verklaart mede hoe voorzichtig extreemrechtse steun voor LHBTI-rechten kan zijn. Toen het Nederlandse parlement bijvoorbeeld onlangs stemde voor een verbod op de zogenaamde 'homo-bekeringstherapie', gaven de PVV en Forum voor Democratie in eerste instantie signalen af dat ze voor zouden stemmen, maar uiteindelijk stemden ze tegen.

Het Franse Rassemblement National (voorheen Front National) heeft misschien wel het meest met deze tegenstrijdigheid geworsteld. Zoals ik al eerder zei, begon Marine Le Pen tien jaar geleden homo-stemmen te werven. Maar toen de regering van de Parti Socialiste in 2012 te maken kreeg met massaal verzet tegen het voorstel voor het homohuwelijk, kon de partij van Le Pen de verleiding niet weerstaan om de leiding van de kruistocht tegen het huwelijk van mensen van gelijk geslacht op te eisen en toch gaven ze het werven van homo-kiezers niet op. Le Pen zelf zweeg meestal over het huwelijk en liet het vuile werk over aan haar nichtje Marion Maréchal Le Pen. In haar programma voor de verkiezingen van 2017 probeerde de partij haar homoseksuele en anti-homo-aanhangers met elkaar te verzoenen door te beloven bestaande homohuwelijken om te vormen tot sterke samenlevingscontracten.

Achter al deze tegenstrijdigheden gaat echter een onderliggende eenheid van doelgerichtheid schuil. Hier is er een analogie. Uiteindelijk verdedigt extreem-rechts de kapitalistische orde, ook al voert ze soms een populistisch sociaal beleid. Op dezelfde manier verdedigt ze in laatste instantie patriarchale familie- en genderrollen, ook al toont ze soms enige tolerantie voor sommige LHBTI-mensen en -relaties.

En toch worden sommige lesbische en homoseksuele mensen nog steeds aangetrokken door de visie van extreemrechts. Dit suggereert dat LHBTIQ-gemeenschappen, net als extreemrechts, worden doorkruist door tegenstrijdigheden.

Strategieën en perspectieven voor internationaal LHBTIQ-verzet

Hoe kunnen radicaal en revolutionair links met al deze spanningen en tegenstrijdigheden helpen om LHBTIQ's tegen extreemrechts te mobiliseren? De sleutel is solidariteit, samen met een flexibele en creatieve eenheidsfront tactiek. We moeten bereid zijn om ons in actie te verenigen met alle LHBTIQ-groepen en mensen die bereid zijn om tegen extreemrechts te mobiliseren. Dit betekent met name het opkomen voor en het aangaan van allianties met moslims en andere door extreemrechts bedreigde geracialiseerde groeperingen, die laten zien hoe racisme en hetero-nationalisme met elkaar verbonden zijn. Wanneer extreemrechts beweert dat het LHBTIQ-mensen beschermt tegen moslims en Afrikanen, moeten LHBTIQ-mensen luid en duidelijk reageren met: niet in onze naam!

Tegelijkertijd moeten we niet zwijgen over de verantwoordelijkheid die reguliere LHBTI-groepen dragen voor het verliezen van een deel van hun basis aan reactionair populisme. We moeten oproepen tot een terugkeer naar de geest van 1968. Dit jaar, de 50ste verjaardag van de Stonewall rebellie, claimen alle officiële Pride-vieringen de erfenis van Stonewall, terwijl ze weinig of niets begrijpen van de radicaal-linkse politiek die de rebellie en de homobevrijdingsfronten die daaruit voortkwamen, inspireerde. In sommige gevallen hebben extreemrechtse blokken achter spandoeken met slogans over Stonewall kunnen marcheren - wat een absolute aanfluiting is. We moeten de ware, volledige erfenis van Stonewall terugwinnen. Dat betekent dat we het niet over tolerantie moeten hebben, zelfs niet over alleen maar acceptatie, maar over seksuele bevrijding. En seksuele bevrijding vereist uitdagende genderrollen, een transformatie van het gezin in plaats van een integratie in het gezin en een transformatie van de samenleving als geheel.

Bovenal moeten we LHBTIQ-werknemers, dakloze queer-jongeren, vrouwen, geracialiseerde en onderdrukte mensen - die toch de al-te-onzichtbare meerderheid van LHBTIQ-gemeenschappen zijn - mobiliseren tegen zowel extreemrechts als neoliberalisme. We moeten duidelijk maken dat het anti-armoedebeleid van onze regeringen inherent homo-, trans- en bifobisch is. Door de arbeidersklasse en onderdrukte meerderheid van onze gemeenschappen te mobiliseren, kunnen we massa's LHBTIQ-mensen bereiken die hebben geleden onder en verbitterd zijn door neoliberaal beleid - en zich in sommige gevallen helaas hebben gericht tot reactionair rechts om hun woede te uiten. Het bouwen van brede progressieve allianties die LHBTIQ-mensen omvatten die open staan voor acties tegen neoliberalisme en reactie, kan een efficiënte manier zijn om anti-LHBTIQ-vooroordelen te bestrijden. En waar sommige homoseksuele mensen en lesbiennes uit racisme of vermeende klassenbelangen een blijvende betrokkenheid bij extreemrechts hebben, kan het mobiliseren van de LHBTIQ-meerderheid rond een visie van solidariteit het mogelijk maken om extreemrechts uit onze beweging te gooien en er buiten te houden.

We moeten deze boodschap vooral op Pride-evenementen overbrengen, waarbij we de tactiek gebruiken die het beste werkt in een specifieke situatie: brede anti-racistische blokken bouwen, of radicale queer-blokken organiseren, of als daar te weinig ruimte voor is, alternatieve Pride-events. Dit zal veel creativiteit en discussie, vallen en opstaan, vergen. Dus laten we de discussie hier beginnen!

Voetnoten

1] Dit is de tekst van een inleiding tijdens het jeugdkamp van de Vierde Internationale op 25 juli 2019. Met dank aan de deelnemers aan de discussie, wier bijdragen met name het deel  over het verzet hebben versterkt. Dit stuk verscheen in het Engels  op de website ESSF. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren