Borderless

16 December 2019

Oorlog recht voor z'n raap

Op het onlangs gehouden 10e Amnesty International Film Festival gingen er van de 40 vertoonde film drie over de oorlog in Irak en Afghanistan. Ongetwijfeld de meest spraakmakende van die drie films is Redacted van Brian de Palma. In Venetië bekroond met een Zilveren Leeuw en op het festival van Amnesty bejubeld door een jongerenjury. Maar door neoconservatieve commentatoren in Amerika weggezet als ‘landverraad op het witte doek’. En bij de vertoning in het Haagse Filmhuis goed voor een doodse stilte na afloop, slechts verbroken door een luid gesnik achter in de zaal…

Een andere keer
Er is een flinke stroom op gang gekomen van behoorlijk kritische films over The War On Terror, vooral over hoe die in Irak en Afghanistan gevoerd wordt. Amnesty kon ze op haar festival natuurlijk niet allemaal laten zien. Zo ontbrak bijvoorbeeld In the Valley of Elah. Een film met Tommy Lee Jones over de speurtocht van een Amerikaanse vader naar de omstandigheden waaronder zijn zoon de dood vindt, vlak na zijn terugkeer van het slachtveld in Irak. Ook was bij Amnesty Lions for Lambs niet te zien. Een film met Robert Redford en Tom Cruise over twee studenten die hun studie afbreken om in Afghanistan mee te vechten. En Rendition met o.a. Meryl Streep ontbrak, waardoor we het beeldverhaal van hoe de CIA soms volkomen onschuldige terreurverdachten ‘kwijtmaakt’ op een ander moment moesten bekijken.
Helaas was evenmin Charlie Wilson’s War geselecteerd. Een film met Tom Hanks en Julia Roberts die laat zien hoe de Amerikanen in de jaren 80 van de vorige eeuw miljarden dollars over hadden om de Russen uit Afghanistan te krijgen, maar daarna geen cent wilden steken in de bouw van scholen. Zo gaven ze vrij spel aan door hen zelf tot de tanden bewapende ‘achterlijke’ Taliban en Osama’s Bin Laden. In de eigen woorden van verantwoordelijk senator Charlie Wilson: “We wonnen de oorlog, maar verklootten het eindspel”. Een vlotte, soepele film die thuishoort in het lesprogramma van het voortgezet onderwijs, omdat ie goed laat zien ‘hoe het allemaal zo is gekomen’.
Een film, een documentaire, die Amnesty nog niet kón vertonen, omdat hij ‘bewaard’wordt voor het IDFA-festival dit najaar in Amsterdam, is Standard Operating Procedure. Een product van Errol Morris over de mensonterende toestanden in Aboe Ghraib, de gevangenis bij de Iraakse hoofdstad Bagdad. De geïnteresseerde moet nog 150 nachtjes slapen en loopt dan naar het schijnt wel de kans vervolgens enige nachten geen oog dicht te kunnen doen.

Het thema
Een documentaire met een vergelijkbaar onderwerp als in Standard Operating Proceuredie die al wél bij Amnesty viel te bekijken was Taxi to the Dark Side. Gemaakt door Alex Gibney, die reconstrueert hoe taxichauffeur Dilawar in de door Amerikanen gerunde gevangenis Bagram in Afghanistan verzeild raakt en daar binnen vijf dagen na afgrijselijke martelingen sterft. Een Amerikaanse ondervrager zegt in de documentaire: “Breng mensen in een idiote situatie en ze doen idiote dingen”. En dat is tevens misschien wel ook hét thema van die twee andere Terror-films van het Amnesty International festival.
In Battle for Haditha worden we door Nick Broomfield meegetroond naar Irak in 2005. Bij het plaatsje Haditha zijn we getuige van de dood van een Amerikaanse marinier door een bermbom én van 24 dorpsbewoners, inclusief vrouwen kinderen, die bij de blinde represaille van de collega-mariniers het leven laten. Broomfield vertelt dit waargebeurde verhaal vanuit het standpunt van de mariniers, de dorpsbewoners en de bommenleggers. Dat maakt empathie, het ‘inleven’ in verschillende zienswijzen en emoties van betrokkenen mogelijk. Bij de derde Terror-film op het Amnesty festival Redacted gaat het om een vergelijkbare gebeurtenis. Enkele Amerikaanse soldaten wreken zich op een Iraaks gezin na een kameraad bij een booby trap te hebben verloren. Ze verkrachten een 15-jarig meisje en vermoorden haar en haar familie. Tot inleving in het lot van de slachtoffers worden we door regisseur Brian de Palma niet uitgenodigd. Hij brengt uitsluitend de daders in beeld. Wat hélemaal niet betekent dat we hen ‘met begrip’ laat staan ‘goedkeuring’ volgen. Integendeel.

Opgefokte leipen
Brian de Palma maakte in 1989 de film Casualties of War, waarin Amerikaanse soldaten in Vietnam een heel dorp uitmoorden. Als reden voor het maken van Redacted nu geeft hij lichtelijk onderkoeld als mening dat zijn boodschap toen kennelijk niet goed genoeg is overgekomen. En die boodschap is inderdaad vooral weer dat mensen in idiote omstandigheden walgelijke dingen doen. Volkomen weirdo’s krijgen en grijpen in zo’n situatie hun kans. Je moet wel héél zeker weten dat een militaire operatie nuttig is, want ontsporingen zijn vrijwel onontkoombaar. In Redacted zijn we getuige van zo’n ‘proces’. Van de vier soldaten die we meemaken, zou er één overal en altijd brokken maken, die is totaal verknipt. Eén is een geile smeerlap, die thuis misschien in een dronken bui wel eens wat ongewenste intimiteiten zou kunnen plegen. Eén is een lacherige meeloper en de vierde soldaat is een keurige jongen die het net aan genoeg lef ontbreekt om zijn maten tegen te houden. Ze zitten dag in dag uit op een checkpoint, een wegversperring midden in de woestijn. Uren, dagen, weken gaan voorbij in absolute verveling, maar er kán elk moment een aanslag gepleegd worden. De combinatie van geestdodend wachten en opgefokte spanning is niet gezond. Als dan een mede-militair wordt opgeblazen, dan is de reactie eigenlijk geeneens wraak, het is een ontlading. Het lijkt of de leipen, die er in hun diensttijd nou niet echt op vooruit zijn gegaan, erop hebben zitten wachten. Omdat De Palma ons vooral opzuigt in het brein van de nette knul die tegen zijn zin bij het incident betrokken raakt, belanden we zelf in een danige wirwar van angst, schaamte, schuld, woede, twijfel, onmacht en zelfverwijt. Dat maakt je stil of doet je snikken.

Effectbejag
In veel recensies wordt De Palma verweten wel erg op effectbejag uit te zijn. Subtiliteit is nou niet bepaald zijn handelsmerk. Dat klopt. Hij maakt ruige films met vette scènes. Of het nou gaat om een masturbatie onder de douche in Dressed to Kill of om de conversatie tijdens een spelletje poker in Redacted. Maar zijn aanpak wérkt wel. En het is maar de vraag of zijn weergave van de feiten, zoals de door soldaten gebezigde taal en hun gedrag, werkelijk zo overdreven zijn. Wie wel eens heeft gemasturbeerd onder de douche of een legertent van binnen heeft gezien kan zich waarschijnlijk goed voorstellen dát het zo gaat.
In vrijwel alle besprekingen van Redacted wordt veel nadruk gelegd op de vele media die er in voorkomen. Allerlei communicatie-middelen passeren de revue: video, film, foto, tv, e-mail, mobieltje, internet. We zouden zelfs te maken kunnen hebben met een ‘media-film’. Pure onzin! Het gaat hooguit om verpakking. De oerboodschap blijft de onontkoombare waanzin van een oorlog recht voor zijn raap. En vanzelfsprekend besteed De Palma als gewoonlijk veel aandacht aan de verpakking. Het boek dat één van de soldaten leest gaat niet voor niets over een niet te vermijden afspraak met de Dood in Isfahan. En het verhaal dat de gevaarlijk gestoorde soldaat vertelt over zijn wellicht nog knettergekkere criminele broer in Las Vegas is fantastisch in al zijn verontrusting.
Een hele mooie symbolische scène zit al aan begin van de film. Een Amerikaanse soldaat bij een checkpoint filmt met zijn mobieltje een schorpioen die door honderden mieren wordt belaagd. De soldaat is uitgerust met uniform, kogelvrij vest, helm, koppel, laarzen, veldfles, verbindingsapparatuur, dolk en een automatisch wapen terwijl wat verderop de kinderen van de ‘zandnikkers’ een balletje trappen. De soldaat filmt een schorpioen, die hoewel duizend keer sterker en dodelijker, het aflegt tegen de vijandige massa mieren. Die soldaat filmt zichzelf…
Aan het eind van de film herinnert De Palma ons er aan dat in de oorlogen in Irak en Afghanistan niet alleen bij afschuwelijke ‘incidenten’, zoals de verkrachting van een 15-jarig meisje en de moord op haar en haar familie, slachtoffers vallen. Tegen de aftiteling aan, bij het vertonen van foto’s van wegblokkades memoreert hij fijntjes dat er inmiddels 2000 doden zijn gevallen bij diverse roadblocks, dus tijdens de ‘reguliere taakuitoefening’ door de Amerikaanse militairen en hun bondgenoten. Slechts van 30 van die doden is achteraf vastgesteld dat ze mogelijk verkeerde bedoelingen hadden. De rest betrof onschuldige burgers. Nog een reden voor doodse stilte en een snik. En misschien voor een beetje actie?

Soort artikel: 

Add new comment

Plain text

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Reageren