Zeven stellingen over sociale reproductie en corona pandemie

04.05.2020

Stelling 1: In het kapitalisme gaat het maken van winst altijd voor op de zorg voor het leven. Wij willen dit omkeren.

De huidige pandemie en de manier waarop de heersende klasse ermee omgaat zet de kernstelling van de Sociale Reproductie Theorie pijnlijk in de verf: de zorg voor het leven is ondergeschikt aan de vereisten van het winstsysteem.

Winst is de levensader van het kapitalisme. Winst genereren kan alleen maar dankzij de dagelijkse ‘productie’ van werkers. Het kapitalisme is dus afhankelijk van leven-voortbrengende en leven-onderhoudende processen, die het echter niet helemaal en niet direct beheerst en onder controle heeft. Tegelijk vereist de logica van de kapitalistische accumulatie dat lonen en belastingen, die de productie en het onderhoud van het leven ondersteunen, zo laag mogelijk blijven. Daarin zit de wezenlijke contradictie van het kapitalisme. Het kapitalisme is een systeem dat net die mensen die de echte sociale rijkdom voortbrengen achterstelt en onderwaardeert: namelijk de werksters en werkers in ziekenhuizen en in de gezondheidszorg, in de landbouw, in voedingsbedrijven, in supermarkten, in de transportsector, in de vuilnisophaling, in het onderwijs, in de kind- en ouderenverzorging… Het zijn vaak mensen van kleur en overwegend vrouwen. Het kapitalisme vernedert en stigmatiseert hen. Hun lonen zijn laag en hun werkomstandigheden vaak gevaarlijk.

Maar evenzo blijkt bij de huidige pandemie overduidelijk dat onze samenleving gewoon niet kan overleven zonder de inzet van deze mensen. Onze samenleving kan ook niet overleven met een farma-industrie die gedreven wordt door een wedloop om winst en die teert op ons recht op leven. En het is ook duidelijk dat de ‘onzichtbare hand van de markt’ geen wereldwijde gezondheidsinfrastructuur zal opzetten en beheren, hoewel die, zoals de pandemie aantoont, van levensbelang is voor de mensheid.

Nu dwingt de gezondheidscrisis het kapitalistisch systeem te focussen op het leven en op leven-ondersteunend werk zoals in de gezondheidszorg, sociale voorzieningen, voedselproductie en – distributie. Wij eisen dat die focus, ook na de pandemie, aangehouden wordt en dat gezondheid, opvoeding en andere leven-voortbrengende en leven-ondersteunende activiteiten onttrokken worden aan elke vorm van vermarkting en toegankelijk worden gemaakt voor iedereen.

Stelling 2: Mensen die werken in de sociale reproductie zijn essentiële werkers: wij eisen dat ze voor eens en altijd als dusdanig erkend worden.

De meeste waren (goederen) producerende bedrijven die hun winsten en beurswaarde steil naar beneden zien gaan bij gebrek aan arbeidskrachten, zijn we nu afhankelijk van organisaties, gemeenschappen, huishoudens en individuen die levens in stand houden. Maar omdat in het kapitalistisch systeem winst voortbrengen altijd voorgaat op leven voortbrengen en in stand houden, kunnen die organisaties, gemeenschappen, huishoudens en individuen de uitdaging amper aan. Niet alleen omdat COVID-19 zijn tol eist van de mensen die werken in de gezondheidszorg, het openbaar vervoer, de warenhuizen, vrijwilligersorganisaties enz. Maar ook omdat de jarenlange ontmanteling van essentiële sociale diensten door besparingen ertoe geleid heeft dat sectoren in de sociale reproductie veel minder personeel hebben dan vroeger en dat er minder maatschappelijke organisaties zijn met minder middelen.

Wij eisen dat alle financiële middelen en stimulerende maatregelen geïnvesteerd worden in  leven-voortbrengend en leven-ondersteunend werk en niet in het draaiende houden van kapitalistische ondernemingen.

Om in de crisis de effecten van jarenlange verwaarlozing te compenseren verleggen heel wat kapitalistische staten en ondernemingen hun prioriteiten, zij het gedeeltelijk en tijdelijk. Ze sturen cheques naar huishoudens, ze verruimen het systeem van werkloosheidsvergoeding zodat ook mensen met onzekere banen er recht op hebben, ze laten autofabrikanten omschakelen naar de productie van mondkapjes en beademingstoestellen. In Spanje nam de overheid tijdelijk privéziekenhuizen over. In de VS zien verzekeringsmaatschappijen af van de eigen bijdrage voor COVID-19 testen. Deze voorbeelden tonen onder meer aan dat de middelen om tegemoet te komen aan de noden van de mensen ruim aanwezig zijn en gemakkelijk aangesproken kunnen worden, mits de nodige politieke wil aanwezig is.

Wij eisen dat mensen die werken in sociale reproductie sectoren – verplegend personeel, schoonmaakpersoneel, leerkrachten, vuilnisophalers, personeel in de voedingsector en supermarkten – voor eens en altijd erkend worden voor de essentiële diensten die ze leveren en dat hun beloning, uitkeringen en sociale status opgewaardeerd worden tot ze in verhouding zijn tot de rol die ze spelen in het behoud van de hele samenleving.

Stelling 3: Red mensen in plaats van banken

Regeringen besteden veel meer middelen aan de redding van bedrijven. Ze hopen zo een totale instorting van het kapitalistische waardesysteem af te wenden, met andere woorden hun winsten die geproduceerd worden door de arbeidskrachten, die – herinner u – geleverd worden door de sociale reproductieve arbeid. CEO’s van hotel- en restaurantketens, techbedrijven en luchtvaartmaatschappijen, enz. zetten miljoenen werkers op straat, terwijl ze hun eigen mega lonen en voordelen ruim veilig stellen. Zo gaat het altijd omdat het kapitalistisch systeem niet anders kan dan de tegenstelling tussen leven en loonarbeid beslechten ten voordele van het kapitaal en niet van het leven van de mensen.

Wij eisen dat alle financiële middelen en stimuleringsinitiatieven geïnvesteerd worden in leven-voortbrengend en leven-onderhoudend werk en niet in het draaiende houden van kapitalistische ondernemingen.

Stelling 4: Open grenzen, sluit gevangenissen

De pandemie treft migranten en gevangenen super hard: zij die vastzitten in gevangenissen en gesloten centra in schandelijke hygiënische omstandigheden en zonder gezondheidsvoorzieningen; zij die geen papieren hebben en in stilte lijden zonder hulp te vragen uit angst uitgewezen te worden; zij die werken in leven-ondersteunende sectoren (gezondheid, zorg, landbouw, enz.) en een grotere kans lopen geïnfecteerd te worden omdat ze niet anders kunnen dan aan het werk blijven (zonder geschikte bescherming); zij die in transit zitten tussen twee landen omdat ze zich bij hun familie willen voegen; en zij die hun land niet uit kunnen door reisbeperkingen en sancties.

Pandemie of niet, Trump volhardt in de sancties tegen Iran (waar de infectiegraad en het aantal doden torenhoog zijn). Noch Trump, noch de EU zetten Israël onder druk om de sancties tegen Gaza op te heffen, waardoor hoognodige medische voorraden ontzegd worden aan de 2 miljoen mensen die er vastzitten. Dit soort ongelijke antwoorden op de pandemie komt voort uit en versterkt de racistisch en kolonialistische onderdrukking eigen aan het kapitalisme.

Wij eisen dat noden rond gezondheidszorg voorrang krijgen op migratiewetten en -regels, dat de meeste gevangenen onmiddellijk in vrijheid worden gesteld en dat voor zieke gevangenen alternatieve sancties worden gevonden, dat gesloten centra en andere opsluitingsinstellingen, die afgestemd zijn op disciplinering en niet op zorg voor het leven gesloten worden.

Stelling 5: Solidariteit is ons wapen, ook tegen het kapitalistisch systeem

De pandemie leert ons hoe in crisissituaties wereldwijd werkende mensen creatieve overlevingsstrategieën bedenken. Velen vallen terug op naaste vrienden en familie. Sommigen slaan zich er door dankzij wederzijdse hulp. Daklozen en mensen die de kapitalistische maatschappij als een last verstoot krijgen hulp van sociale-reproductie-vrijwilligers die heroïsche initiatieven opzetten waarmee ze anderen niets minder dan het recht op leven aanbieden. Overal in het VK starten buurten whatsapp groepen om in contact te blijven met de meest kwetsbaren en hen te helpen met voedsel en medicatie. Scholen sturen voedselbonnen naar arme gezinnen met kinderen die recht hebben op gratis maaltijden.

Nieuwe vrijwilligers komen de voedselbanken en liefdadigheidsinstellingen versterken. Het zijn voorbeelden van sociale reproductie ‘commons’, die ontstaan uit pure noodzaak. Maar we trekken ook lessen uit het verleden: we kunnen niet toelaten dat kapitalistische regeringen die sociale reproductie commons misbruiken om de overheid haar verantwoordelijkheid te laten ontlopen.

Als socialistische feministen moeten we nog verder gaan. We moeten er samen voor oproepen dat alles wat nodig is voor het goede leven van mensen openbaar ter beschikking wordt gesteld. Dit veronderstelt dat we werken aan solidariteit tussen verschillende gemeenschappen, die niet op dezelfde manier getroffen worden door de crisis en die niet over dezelfde middelen beschikken. Dit veronderstelt steun aan de meest gemarginaliseerden. Dat veronderstelt dat organisaties – vakbonden, NGO’s, basisorganisaties – die over sociale middelen beschikken deze middelen delen met organisaties die die middelen niet hebben. Dit veronderstelt dat de overheid sociaal reproductiewerk erkent als de hoeksteen van het bestaan.

Wij eisen dat regeringen leren van het volk en dat ze datgene wat gewone mensen vandaag doen om elkaar te helpen omzetten in beleidskeuzes.

Stelling 6: Feministische solidariteit tegen huiselijk geweld

De lockdown maatregelen die de meeste landen namen om de verspreiding van het COVID-19 virus in te perken waren absoluut noodzakelijk, maar ze hebben ook zware gevolgen voor mensen die in gewelddadige relaties zitten. Binnen moeten blijven met een gewelddadige partner of familielid is niet evident. Het aantal meldingen van huiselijk geweld tegen vrouwen en LGBTQ mensen is tijdens de pandemie dan ook gestegen. Blijf thuis campagnes, die geen rekening houden met de specifieke ellende van huiselijk geweld, zijn bepaald zorgwekkend, zeker in een context waarin vele vluchthuizen en opvangdiensten het met minder moeten doen als gevole van neoliberale besparingen.

Wij eisen dat regeringen onmiddellijk de bezuinigingen in opvangdiensten voor slachtoffers van huiselijk geweld terugdraaien, ze van de nodige middelen voorzien voor hun functionering en hun hulplijnen ruim bekendmaken.

Stelling 7: Mensen die werken in de sociale reproductie hebben macht: Laten we die gebruiken om de samenleving te herorganiseren

Links kan en moet de pandemie aangrijpen om een concrete agenda naar voor te schuiven: hoe het goede leven laten voorgaan op de winst en dat op zo’n manier dat we het kapitalisme achter ons laten. Deze pandemie toonde ons al hoe zwaar het kapitalistisch systeem steunt op de mensen die in de sociale reproductie werken – betaald en onbetaald – in ziekenhuizen en andere infrastructuur, in huishoudens, in gemeenschappen. Dat moeten we altijd voor ogen houden zoals we de sociale machtspositie van die mensen voor ogen moeten houden. Van die machtspositie moeten we ons bewust worden niet alleen in een nationale context maar ook over de grenzen heen die ons in de hele wereld verdelen.

Als wij stoppen, stopt de wereld. Dat inzicht kan niet alleen een beleid inspireren dat ons werk respecteert, maar ook politieke acties die de bouwstenen leveren voor een vernieuwde antikapitalistische agenda, die niet de winst maar het leven-voortbrengend en leven-ondersteunend werk tot de drijvende kracht van de samenleving maakt.

Het Marxistisch Feministisch Collectief bestaat uit Tithi Bhattacharya, Svenja Bromberg, Angela Dimitrakaki, Sara Farris, Susan Ferguson. Zij organiseerden de Marxist Feminist Stream tijdens de Historical Materialism Conference.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op Spectre. Nederlandse vertaling: Ida Dequeecker.

Soort artikel
Reactie van:

Frank Slegers

di, 05/05/2020 - 14:10

De zorg voor het leven lijkt inderdaad ondergeschikt aan de vereisten van het winstsysteem. Dat merk je aan de druk die nu van alle kanten wordt opgevoerd om een einde te maken aan de lockdown. Gemakshalve wordt de behoefte van mensen er eens een dagje uit te kunnen en de behoefte van CEO’s weer winst te gaan maken op één hoop gegooid. Social media en opiniebladzijden doen hun duit in het zakje. Uit opinieonderzoeken blijkt weliswaar dat de meerderheid gezondheid nog steeds belangrijker vindt dan de economie, maar dat wordt - al dan niet bewust - ondergesneeuwd.
In de gangbare werkloosheidsregeling krijg je een werkloosheidsvergoeding omdat je baas beslist je tijdelijk of definitief zonder werk te zetten. De baas beslist op basis van ‘economische’ motieven. Met het coronavirus is iets anders aan de hand. Hier spelen gezondheidscriteria. Hoe normaal is het dan dat het de baas is die beslist of het bedrijf in productie blijft, en het inkomen van een werknemer enkel dan gewaarborgd is wanneer het de baas is die beslist te sluiten? Moet de werknemer zelf niet kunnen beslissen waar en wanneer het verantwoord is weer aan het werk te gaan? En moet de inkomensgarantie dus niet losgekoppeld worden van wat de baas wil? Mits de inkomensgarantie substantieel en stevig genoeg is geef je de werknemers dan meteen een machtpositie in maatschappelijke keuzes over de omgang met het coronavirus. Een vorm van arbeidscontrole als het ware. Het doet denken aan argumenten die van oudsher worden aangehaald voor een onvoorwaardelijk basisinkomen, alleen liggen de reële bedragen die voor dat inkomen dan worden aangehaald veel te laag.
Dit zou toch een hoeksteen moeten vormen van linkse en syndicale agenda’s in de coronacrisis: hoe de machtspositie van de werknemers versterken? Het gaat per slot van rekening om hún gezondheid. Dat zou een uitgangspunt moeten zijn voor links in de opzet van financiële noodprogramma’s door de overheid, en ook in de organisatie van steun aan werknemers die het heft in eigen handen nemen, zoals bij Amazon.
Wat zijn overigens noodzakelijke productieprocessen? Als we het hebben over enkele weken is het lijstje snel gemaakt: voedsel, medische en andere zorg, minimaal transport, en dergelijke. Maar na een tijd wordt het lijstje toch langer. ‘Er even tussen uit kunnen’ wordt dan ook een basisbehoefte. Dit kunnen we enkel samen beslissen. Maar een constructief democratisch gesprek wordt bemoeilijkt door de neoliberale en uiterst-rechtse stoorzenders met andere agenda’s die steeds luider gaan klinken in sociale media en opiniepagina’s.
Ik zag dat in Italië de productie van de Ferraris weer wordt opgestart, maar dat de scholen voorlopig dicht blijven. Ik kan me niet voorstellen dat de doorsnee Italiaan een Ferrari nu belangrijker vindt dan onderwijs.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.