Borderless

10 December 2019

Gevaren van neoliberalisme voor activisme

Activisme voor de rechten van minder validen vertoont soms grote overeenkomst met dat van provocerende queer-actiegroepen. Zoals de laatste groep de belediging queer als geuzennaam zijn gaan gebruiken, gebruikt de eerste groep de term crips, van cripple (kreupel). Beide vormen van activisme streven naar een andere wereld, gedreven door onvrede over hoe onrecht, onderdrukking en hiërarchieën soms letterlijk ingebouwd zijn in onze samenleving.

Een sticker die opdook in Amerikaanse steden dreigde ‘make it accessible or we’ll piss anywhere’. Door zo’n provocatie wordt zichtbaar hoe sommige ruimtes die voor iedereen toegankelijk lijken, in werkelijkheid bepaalde groepen uitsluiten. Net zoals voor homo’s, lesbo’s, biseksuelen en transgenders (HLBT’s) biedt neoliberalisme aan gehandicapte mensen een beperkte vorm van acceptatie, zolang mensen maar de overheersende normen accepteren. Volgens de theoreticus Lisa Duggan is er een vorm van ‘homonormativeit’ ontstaan: het accepteren van blanke, middenklasse, op de familie gebaseerde normen in relaties waarin alleen de gender van de partner afwijkt van de dominante norm. Het concentreren op slechts één enkel verschil, dat van seksuele oriëntatie, lichamelijke beperking of iets anders, maakt het moeilijk bondgenoten te vinden en ondermijnt activisme rond kwesties die niet direct aan dit identiteitsbepalende verschil verbonden zijn zoals armoede of gezondheidszorg.

Neoliberalisme, het dominante culturele en economische systeem van onze tijd, ziet de markt als de oplossing voor alles. Elk probleem kan zogenaamd door marktwerking opgelost worden en daarom levert neoliberalisme diensten en goederen die eerst publiek verzorgd werden over aan de markt. Alle beperkingen aan de marktwerking moeten worden opgeruimd. Terwijl neoliberalisme vrijheid en groei belooft, groeien bestaande ongelijkheden. De neoliberale ideologie slaagt er echter in om zichzelf, inclusief de onvermijdelijke gevolgen van ongebreidelde marktwerking, te presenteren als modern en aantrekkelijk.

Neoliberalisme is zogenaamd ‘progressief’ en bestaande regulering ‘conservatief’. Activisme kan hierdoor gerecupereerd worden voor neoliberaal beleid, zoals gebeurd is met delen van de HLBT- en gehandicaptenbewegingen. Neem het voorbeeld van het homohuwelijk: met de afbraak van de verzorgingsstaat in het neoliberalisme wordt het gezin weer belangrijker om bijvoorbeeld zorg voor jonge of oude familieleden te regelen. Sommige activisten voor het homohuwelijk propageren nu het idee dat homo’s graag dergelijke verantwoordelijkheden zouden dragen, als ze maar mogen trouwen. Een dergelijke visie heeft geen plaats voor andere relatievormen dan het huwelijk noch probeert ze een ander, meer collectief antwoord te geven op de vraag op welke schouders de zorgtaak moet liggen. Naarmate bewegingen zich om steun te verwerven aanpassen aan de heersende normen vernauwt hun politieke ambitie en verbreken ze de solidariteit met groepen die buiten die normen vallen.

Erkenning
De HLBT-beweging van de afgelopen tien jaar is zonder twijfel vooral gericht geweest op het streven naar respect en erkenning, niet zozeer op sociale rechtvaardigheid in het algemeen. Vaak worden homo’s door het gewonnen respect niet geconfronteerd met makkelijk identificeerbare, homofobe instituten als ‘de familie’ of ‘de staat’ – we zijn een onmisbaar deel van de moderne samenleving geworden. De acceptatie van homo’s komt echter met de verwachting dat we ons als goede neoliberale consumenten zullen gedragen - en het stereotype beeld van een homo is iemand die nauwelijks als zodanig is te herkennen. Dit stereotype is niet iemand die herkenbaar is als niet-hetero noch is het iemand die, bijvoorbeeld vanwege een handicap, meer zorg nodig heeft dan de familie kan leveren.
De beweging voor rechten van gehandicapten loopt een vergelijkbare risico om integratie in de maatschappij belangrijker te vinden dan het veranderen ervan. Net zoals in de HLBT-beweging wordt opstandigheid en non-conformisme afgezworen. Terwijl de HLBT-beweging in de VS zich richt op het recht om te trouwen, en om dienst te nemen in het leger, worden andere kwesties genegeerd. Veel HLBT’s en gehandicapten hebben te maken met vergelijkbare problemen die de mainstream beweging echter niet aankaart, zoals werkloosheid, dakloosheid of moeilijke toegang tot gezondheidszorg.

Recuperatie
Neoliberalisme is een politiek en economisch systeem met internationale gevolgen. Internationale instituten als de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds spelen een voortrekkersrol in het verspreiden van neoliberaal beleid. Als deel van het verzet tegen deze vorm van globalisering is het Wereld Sociaal Forum opgekomen, oorspronkelijk als tegenhanger van het Wereld Economisch Forum in Davos maar daarna meer en meer als zelfstandige factor.

Queer en gehandicaptenactivisme waren allebei belangrijke thema’s in het WSF van 2007 in Kenia. In de VS worden rebelse queers afgekeurd vanwege hun afwijzing van de ‘redelijke’ eis om te mogen trouwen en vermijdt de mainstream HLBT-beweging bondgenootschappen met groepen die minder salonfähig zijn of de aandacht zouden kunnen afleiden van de roep om invoering van het homohuwelijk. Op het WSF in Nigeria waren de meest zichtbare HLBT-activisten juist degenen die in de beweging in de VS gemarginaliseerd worden: vrouwen en transgenders. En trouwen was zo’n het beetje het laatste waar ze zich mee bezig hielden. AIDS-preventie, seksualiteit, het doorbreken van gender rolpatronen en het vormen van internationale coalities werden allemaal verbonden met de strijd voor sociale rechtvaardigheid en tegen de impact van het neokoloniale beleid van machtige multinationals. De weinige aandacht die er was voor het homohuwelijk werd juist gebruikt om de activisten aan te vallen: in paniek berichten kranten dat Keniaanse HLBT’s wilden trouwen en HLBT-activisten werd verweten ‘on-Afrikaans’ te zijn. Het idee dat het homohuwelijk een belangrijke eis is voor Keniaanse HLBT’s past bij de verwachtingen van westerse activisten en schrijvers maar het staat in werkelijkheid laag op hun prioriteitenlijst.

Veel belangrijker zijn eisen voor de meest elementaire rechten en zorgen om hun veiligheid. Tijdens het queer feest mochten bijvoorbeeld geen foto’s gemaakt worden. Maar wat de bijeenkomsten van queers in het WSF zo belangrijk maakte was juist dat hier niet de westerse, neoliberale prioriteiten overheersten.

Gehandicapten werden minder hard aangevallen door de staat of de media, ook al was de locatie, en Nairobi in het algemeen, een nachtmerrie wat toegankelijkheid betreft. Terwijl de staat een bedreiging was voor de HLBT-activisten, vestigden veel van de organisaties die opkomen voor de rechten van gehandicapten juist hun hoop op deze staat. Gezien de kolossale mislukking van de Americans with Disabilities Act (meer dan driekwart van de zaken die op basis van deze wetgeving worden aangespannen, worden gewonnen door werkgevers) was dit opvallend. Maar het was niet de focus op wetswijzigingen die me verontruste, maar wel dat een deel van de activisten gebruik leek te maken van hetzelfde raamwerk als de Wereldbank; ‘gehandicapte mensen worden uitgesloten van ontwikkeling’, ‘handicaps zijn een van de belangrijkste oorzaken van armoede in de ontwikkelende landen’. Er zit een kern van waarheid in dergelijke verklaringen maar de vraag is in welk beleid ze ingepast worden.

De Wereldbank heeft een zogenaamde ‘veelzijdig’ model voor het verminderen van ‘armoede’ en het bevorderen van ‘ontwikkeling’. Dit model spreekt nooit over kapitalisme maar slechts over een reeks andere factoren die tot armoede zouden leiden. Het is verbazingwekkend hoe vaak de notie dat het hebben van een handicap verband houdt met armoede verwordt tot een idee dat ‘een handicap tot armoede leidt’. Dit idee vrijwaart kapitalisme van kritiek en op deze manier dreigen neoliberale noties ook ruimtes als het WSF binnen te sluipen.

Zowel queers als gehandicapten zijn geen homogene groepen. Er zijn verschillende manieren om beide te zijn en te leven. We verlangen naar een andere wereld, een andere wereld die mogelijk en leefbaar is. Om zo’n wereld werkelijkheid te maken, moeten we blijven nadenken over nieuwe manieren van leven, nieuwe alternatieven en nieuwe bondgenootschappen.

Dit is een bewerkte versie van een artikel dat eerder verscheen op The Scholar & Feminist Online: http://sfonline.barnard.edu.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren