3 December 2020

Een klein imperialistisch land - Met een groot hart voor de VS

De Amerikaanse Britse aanval op Irak in 2003 was voor veel mensen aanleiding om te speculeren over een groeiende kloof tussen de VS en Europa. Opvallend is dat de regering Balkenende zich achter de regering Bush schaart. Die goede band met de Verenigde Staten is een structureel kenmerk van de Nederlandse buitenlandse politiek en kan verklaard worden uit de positie van Nederland als kleine imperialistische macht in de wereld.

Wie teksten van Nederlands links over internationale betrekkingen doorleest zal het opvallen dat men die betrekkingen analyseert met begrippen als ‘het westen’ of het Amerikaanse dan wel het Europese imperialisme. Het Nederlandse imperialisme op zich is nooit onderwerp van analyse en er zijn linkse mensen die het idee dat er überhaupt zoiets als Nederlands imperialisme bestaat, ronduit komisch vinden. Dat heeft alles te maken met de manier waarop veel linkse mensen imperialisme definiëren. Voor hen is een land imperialistisch als het met militaire middelen andere landen probeert te domineren. Als je imperialisme zo definieert is het logisch om landen als Turkije en Israël imperialistische landen te noemen.

Marxisten vinden dat een land imperialistisch is als de kapitalistische bedrijven van dat land dusdanig groot zijn geworden, dat ze een groot deel van hun kapitaal in het buitenland moeten gaan beleggen. Voor marxisten zijn Nederland, Zwitserland en Zweden net zo goed imperialistische machten als Frankrijk, Duitsland, Engeland, Japan en de VS. Tegelijkertijd beschouwen ze landen als Turkije en Israël ondanks hun militaire avonturen en nationalistische aspiraties niet als imperialistische mogendheden.
Nederland is een klein imperialistisch land. Omdat imperialistische landen andere landen uitbuiten en onderdrukken, bestaat het gevaar dat die landen daartegen in opstand komen. Daarom hebben imperialistische landen behoefte aan legers en sterke staten om die opstanden te onderdrukken. In tegenstelling tot sommige linkse en rechtse theoretici over globalisering, die beweren dat het belang van staten voor het kapitalisme afneemt, geloof ik dat de internationalisering van het kapitalisme, de behoefte aan sterke staten groter maakt.
Voor de Tweede Wereldoorlog hadden de imperialistische staten hun legers ook nodig om hun eigen land en de landen die ze beheersten, te beschermen tegen de hebzucht van andere imperialistische staten. De Tweede Wereldoorlog was een ramp voor de imperialistische landen. Ze maakten ruzie met elkaar en het einde van het lied was dat de Russen in Oost-Europa stonden, de Europese landen hun koloniën kwijt waren en China verloren ging aan de communisten.
De Nederlandse burgerij heeft die les uit de Tweede Wereldoorlog goed begrepen. Voor de Tweede Wereldoorlog werd vanuit Den Haag een wereldrijk bestuurd. Het is belangrijk dat te onderkennen. Nederlandse historici die de Nederlandse geschiedenis vooral analyseren als een conflict tussen Nederlands kapitaal en Nederlandse arbeid of erger nog als de emancipatie van bevolkingsgroepen maken een provincialistische analyse. De geschiedenis van de burgerlijke kapitalistische maatschappij in Nederland voor de Tweede Wereldoorlog is onderdeel van de geschiedenis van Nederland als imperialistisch wereldrijk. Het is geen toeval dat de belangrijkste roman van de negentiende eeuwse literatuur, de Max Havelaer (Multatuli) en de belangrijkste politieke roman van voor de Tweede Wereldoorlog Het land van herkomst (E. du Perron) de relatie tussen Nederland en Indië. à wissen punt als onderwerp hebben.
Na 1945 was het afgelopen met het Nederlandse wereldrijk. De Nederlandse burgerij heeft uit de Tweede Wereldoorlog de conclusie getrokken dat er alleen nog maar plaats is voor haar eigen imperialisme, als het samenwerkt met andere imperialistische staten. Het middel is de NAVO. De NAVO is opgericht als een bondgenootschap tegen de Sovjet-Unie. De NAVO landen in Europa concentreerden hun defensie-inspanningen op de strijd tegen de Sovjet-Unie. Amerika garandeerde de stabiliteit van het imperialisme op wereldschaal. Sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie verwachten de VS van hun Europese bondgenoten meer inspanningen wat betreft de handhaving van het imperialistisch systeem op wereldschaal.
Nederland is zich er altijd van bewust geweest dat de NAVO alleen functioneert zolang de VS er deel van uitmaken. De transatlantische relatie, de manier waarop de relatie tussen de Europese NAVO-landen en de VS gestalte moet krijgen, is dan ook het onderwerp, dat dat deel van de Nederlandse burgerij dat vorm geeft aan de buitenlandse politiek, constant bezighoudt. Het onderwerp is bijvoorbeeld een terugkerend thema bij twee prominente columnisten van de NRC, J.L. Heldring en H.J. Hofland. Maar is het denkbaar dat de Nederlandse burgerij ooit met de NAVO breekt, neutraal wordt of samen met andere Europese landen een blok gaat vormen dat met de Amerikanen concurreert?

Neutraliteit?
Nederland was tussen 1815 en 1940 neutraal. Nederlands koloniale aspiraties waren volledig vervuld. Men kon in een oorlog alleen maar iets verliezen. Dat de Duitse bourgeoisie twee wereldoorlogen begon en de Nederlandse geen enkele, zegt weinig over de morele superioriteit van de Nederlandse bourgeoisie en veel over de problemen van Duitsland, waar het kapitalisme zich pas volledig ontwikkelde, toen de wereld al verdeeld was. De neutraliteit was dus geen ethische keuze.
Zwitserland is nog steeds neutraal. Het land wordt door veel mensen vaak als een modelnatie beschouwd omdat het nog nooit oorlog heeft gevoerd. Wat deze mensen vergeten is dat vanuit het belang van alle imperialistische landen als collectief, Zwitserland zich helemaal niet als een modelnatie gedraagt, sterker zelfs, zich heel asociaal opstelt. De Zwitserse kapitalisten hebben over de hele wereld hun kapitaal geïnvesteerd. Maar als in een van de landen waar het zijn kapitaal investeert het imperialisme of het kapitalisme ter discussie wordt gesteld, dan leveren de Zwitsers geen bijdrage aan het herstel van de orde. Zwitserland heeft wel de lusten van het imperialisme - een stabiele omgeving waarin het zijn kapitaal kan beleggen - maar niet de lasten, een bijdrage aan de alliantie van imperialistische staten, waarvan de VS het hart vormt. Het Zwitserse imperialisme is een freerider imperialisme, het rijdt wel mee met de bus, maar het betaalt niet.
De Nederlandse imperialisten zien vanuit hun ervaring in de Tweede Wereldoorlog het belang van de interimperialistische samenwerking. De Amerikanen, die de zwaarste last dragen, hechten er natuurlijk aan dat alle NAVO landen hun bijdrage leveren. De VS en Nederland hebben in die zin een gemeenschappelijk belang vis à vis de andere NAVO-landen, die vaak wat meer hun twijfels hebben. Nederland maakt zich bij de VS verdienstelijk door andere landen er toe aan te sporen om onder Amerikaanse leiding samen te werken. Men dient zo zijn eigenbelang en haalt tegelijk een wit voetje bij de VS. En dat verkoopt men dan ook nog eens onder het motto van het belang van internationale -lees imperialistische- samenwerking. Dit mengsel van eigenbelang, kruiperigheid en hypocrisie blijft meestal onopgemerkt. Maar niet tijdens het bezoek van Balkenende en De Hoop Scheffer vorig jaar aan Bush. De heren wilden zo graag aan Bush laten zien dat De Hoop Scheffer de meest ideale kandidaat was om als secretaris-generaal de NAVO bij elkaar te houden, dat heel Nederland gegeneerd toekeek. Dat men zo ver wil gaan zegt wel iets veel over de waarde die de Nederlandse bourgeoisie hecht aan de interimperialistische alliantie, die door de aanval op Irak in een ernstige crisis was geraakt.

Nederland wordt dus waarschijnlijk nooit net als Zwitserland neutraal. Dat Zwitserland de rol van freerider kan spelen heeft te maken met de rol die het land op zich neemt als financiële draaischijf van het wereldimperialisme. Op die manier -en op humanitair en diplomatiek vlak- levert het een belangrijke bijdrage aan de handhaving van de stabiliteit van het imperialisme op wereldschaal. Voor Zweden geldt min of meer hetzelfde. Beide landen waren tijdens de Koude Oorlog ook feitelijke bondgenoten van de NAVO. Zweden vocht zelfs mee in de Koreaoorlog. Een land dat de laatste jaren de rol van freerider probeert te spelen is België. Zowel tijdens deze aanval op Irak als de vorige leverde het land geen bijdrage. De VS zijn hierover duidelijk ontstemd. En Nederland heeft er ook geen waardering voor. Zoiets ondermijnt de transatlantische relatie. 'Voor België is het beter als hij niet in een kabinet terugkeert', schreef de NRC over de Belgische minster van buitenlandse zaken Louis Michel -het symbool van de Belgische Irakpolitiek- in een commentaar op de laatste Belgische kabinetsformatie..

Investeringen in Amerika
Als er in vooroorlogse romans van schrijvers als Christopher Isherwood of Thomas Mann Nederlanders voorkomen, zijn het vaak grove materialisten, die bulken van het geld. Vlak na de Tweede Wereldoorlog was de Nederlandse bourgeoisie arm. Maar sinds jaar en dag exporteert Nederland weer kapitaal.
De VS is een van de belangrijkste bestemmingen van Nederlandse investeringen. Dat is op zich niets bijzonders. In het klassieke imperialisme van voor de eerste wereldoorlog warende koloniën de belangrijkste bestemming van geëxporteerd kapitaal. Sindsdien investeren kapitalisten uit imperialistische landen steeds meer in elkaars landen. Uniek aan het Nederlandse imperialisme, is de verhouding tussen het door de bourgeoisie in een ander imperialistisch land geïnvesteerd kapitaal en de totale hoeveelheid kapitaal die die bourgeoisie bezit.
Onderstaande cijfers -afkomstig van het Amerikaanse ministerie van Handel- over de totale hoeveelheid kapitaal die de belangrijkste buitenlandse investeerders in de VS in de jaren 1999, 2000 en 2001 in de VS investeerden laat dat zien.

Nederland 89.459 miljoen Dollar
Frankrijk 93.946
Duitsland 65.783
Zwitserland 71.159
Verenigd Koninkrijk 198.446
Luxemburg 18.316
Japan 17.778
Canada 57.030

Deze tabel werpt een interessant licht op de diplomatieke crisis naar aanleiding van de aanval op Irak. De Duitse bourgeoisie heeft veel meer kapitaal dan de Nederlandse, maar zij investeert minder in de VS. De Franse bourgeoisie investeert een beetje meer in de VS dan de Nederlandse, maar ook zij bezit veel meer kapitaal. Als we er van uitgaan dat Luxemburg de financiële draaischijf van het Belgisch imperialisme is, zien we dat België in vergelijking met Nederland veel minder belangen heeft in de VS.
Dat de belangrijkste investeerder in de VS, het Verenigd Koninkrijk, de beste bondgenoot van de VS is, past in het beeld. Maar ook in vergelijking met het Verenigd Koninkrijk -een veel grotere economie- blijkt hoe groot de Amerikaanse belangen van Nederland zijn.
Nederlandse kapitalisten maken als kapitaalbezitters in de VS in zekere zin ook deel uit van de Amerikaanse burgerij. Nederland deed dan ook feitelijk mee aan de Amerikaanse oorleg tegen Irak en het levert nu openlijk troepen voor de bezettingsmacht. Nederland heeft geen belangstelling voor de vorming van een Europees machtsblok, dat de VS militair naar de kroon probeert te steken. Den Haag is wel voor Europese militaire samenwerking die de VS ontlast, maar dat is Washington zelf ook.

Euroscepsis
De Nederlandse burgerij is onder de indruk van de manier waarop men in Amerika zaken doet. Men ziet dat de Amerikaanse burgerij niet belemmerd wordt door een verzorgingsstaat en een sociaal-democratische invloed op de politiek. De economische opgang van de Nederlandse economie in de jaren negentig maakte de Nederlandse burgerij zelfverzekerder en meer overtuigd van haar eigen neoliberale gelijk. Sinds Fortuyn is de mogelijkheid om af te rekenen met de sociaal-democratie reëel.
Dat alles heeft gevolgen voor de Nederlandse stemming ten aanzien van Europa. Het stabiliteitspact is opgesteld om alle landen te dwingen te snijden in hun verzorgingsstaat. Dat de Franse en de Duitse regering er niet in slagen hun begrotingstekort terug te brengen tot onder de drie procent is uiteindelijk een gevolg van de kracht van de sociale bewegingen in die landen. De Nederlandse burgerij zag het eerst nog als onmacht van de Duitse en Franse bourgeoisie, maar door het optreden van de Duitsers en de Fransen in de kwestie Irak, is het wantrouwen ten aanzien van hun bedoelingen gegroeid. Zo schrijft J.L. Heldring in de NRC van 4 december 2003 met de titel Euroscepsis, en niet zonder reden: ‘Intussen heeft Duitsland de Nederlandse beleidsmakers diep teleurgesteld. In de eerste plaats door zijn militant anti-Amerikaanse houding inzake Irak (...) en in de tweede plaats door zijn niet-naleving van het Stabiliteitspact. Daarmee is de Nederlands-Duitse verhouding in een crisis geraakt. Een eenzijdige crisis, want de Duitsers zullen er niet wakker van liggen. Voor Duitsland is Frankrijk een belangrijkere partner. En Nederland? Dat kan slechts op Bots 'variërende coalities', waarvan de betrekkelijke waarde onlangs nog is gebleken, toen heel wat landen die eveneens kritiek hadden op de niet-naleving van het stabiliteitspact (...) Zalms principiële verzet niet steunden. Nederlands buitenlands beleid is in de lucht komen te hangen. En Amerika? Bot zegt: De Nederlandse houding tegenover de VS zal niet veranderen. Akkoord, maar zal Amerika's houding tegenover Europa, waarvan Nederland maar een klein deel uitmaakt niet veranderen? Dát is de vraag.’

Transatlantische economie
Toch is het niet waarschijnlijk dat Europa en de VS in de toekomst als twee machtsblokken tegenover elkaar komen te staan. Want ook andere imperialistische staten aan beide kanten van de oceaan investeren veel in elkaars economieën. Relatief minder dan Nederland, maar toch. Europa, Canada en de VS vormen het meest geïntegreerde deel van de wereldeconomie, als je kijkt naar de wederzijdse investeringen en niet naar de handel. Van alle buitenlandse investeringen van VS ging in de jaren negentig 22 procent naar het Verenigd Koninkrijk. De Amerikanen investeerden in die jaren een bedrag van 56,7 miljard Dollar in Nederland. Dat is bijna het dubbele van wat ze in dezelfde periode investeerden in Mexico. Toch krijgen die Amerikaanse investeringen in Mexico (NAFTA!) veel meer aandacht in de media. Ook Zwitserland, Duitsland en Frankrijk horen tot de top tien van landen waar Amerikanen investeren. Japan hoort daar niet bij. Europese imperialisten investeerden in dezelfde periode jaarlijks gemiddeld 110 miljard dollar in de VS. In dezelfde periode investeerden zij gemiddeld jaarlijks 18 miljard dollar in Oost-Europa.
De integratie van de economieën van de belangrijkste imperialistische landen lijkt Toni Negri's theorie dat er tegenwoordig nog slechts een groot imperium bestaat, dat alle imperialistische landen omvat, te bevestigen. Ik stel dat al deze geïnvesteerde kapitalen nog steeds met elkaar concurreren en nog steeds rondom bepaalde staten gegroepeerd zijn. Maar deze staten werken ook samen om een stabiele omgeving te creëren waarin ze kunnen functioneren. Die samenwerking gebeurde na de Tweede Wereldoorlog onder de leiding van de VS. De ruzie tussen Frankrijk en Duitsland enerzijds en de VS en Engeland anderzijds is een uiting van de concurrentie van rondom staten gegroepeerde kapitalen. Maar ze was ook een ruzie over de manier waarop die staten moesten samenwerken en over de manier waarop en met welk doel de VS zich opwierp als politieke leider van de alliantie van imperialistische staten. De VS en Europa zijn in economisch opzicht wel gelijkwaardiger partners geworden, wat het politieke leiderschap van de VS enigszins ondermijnt.

Vrijhandelszone
De EU is de belangrijkste afzetmarkt van het Nederlands kapitalisme. Naast een sterke NAVO, is een als een vrijhandelszone gedachte EU, die niet probeert de VS militair naar de kroon te steken, daarom het belangrijkste fundament van de Nederlandse buitenlandse politiek. De Nederlandse bourgeoisie is het braafste neoliberale jongetje van de Europese klas. Dat is eigenbelang. Ze verzette zich tegen de Duitse en Franse politiek inzake Irak, omdat die een gevaar voor de NAVO vormde. Ze eist dat de Duitse en Franse het stabiliteitspact nakomen, omdat ze vindt dat de Duitsers en de Fransen nog veel meer de confrontatie met de sociale bewegingen in hun land moeten aangaan.
Ze kan ook volharden in dat verzet. Premier Aznar moest er mee stoppen zijn eigen overschot op de begroting aan de Duitsers en de Fransen ten voorbeeld te stellen, omdat dat overschot ook bestaat dankzij Europese fondsen die naar Spanje gaan en die als EU bijdrage wel op de Franse en Duitse begroting drukken. Dat zal Nederland niet overkomen – dit land is rijk genoeg, het hoeft niet te bezwijken voor druk. Het is het soms ook met Frankrijk en Duitsland eens. Samen met Duitsland en Frankrijk -ook netto betalers aan de EU- komt het er voor op dat de Europese begroting nooit groter is dan een procent van het BBP van de EU.

Europa als alternatief?
Veel mensen zijn op zoek naar een manier om Bush af te remmen in zijn poging de wereld te beheersen. Veel van die mensen geloven niet in de mogelijkheid een beweging op te bouwen die krachtig genoeg is om Bush tegen te houden. Zij gaan op zoek naar meer 'realistische' alternatieven. Een voorbeeld is het lid van het Europese Parlement voor Groenlinks, Joost Lagendijk. Hij pleit voor de versterking van de militaire macht van de EU. Maar hoe realistisch is Lagendijk zelf? De Nederlandse bourgeoisie is niet te winnen voor een breuk met de Amerikanen. De kans dat mensen van het type J.L. Heldring, Lagendijk laten meespelen in de transatlantische relatie, is net zo groot als de kans dat ze Rasti Rostelli laten goochelen met hun antieke Delfts Blauw. En als Lagendijk nu de versterking van de Europese defensie steunt, komt hij op voor iets dat de meeste Amerikaanse politici zelfs verlangen van Europa. Mensen als Lagendijk zijn het vijfde wiel aan een wagen die precies de verkeerde kant oprijdt.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren