Borderless

10 December 2019

Tan Malaka

In 1946 eiste de Tribune, toen nog het blad van de Nederlandse sectie van de Vierde Internationale, zijn onmiddellijke vrijlating. Hij was ooit voorzitter van de PKI, de communistische partij van Indonesië, maar werd vanaf de jaren veertig door diezelfde partij verketterd. Hij werd vader van de Republik Indonesia genoemd, maar werd geëxecuteerd door het officiële leger van diezelfde republiek. Wie was deze Tan Malaka? Een lijvige biografie van de Leidse Indonesië-kenner Harry Poeze probeert hier een antwoord op geven.

Als student in Nederland kwam Tan Malaka in aanraking met het communisme. Hij was onder de indruk van de Russische revolutie en kwam in contact met Henk Sneevliet. Sneevliet was juist daarvoor door de Gouverneur-Generaal uit Nederlands-Indië verwijderd, waar hij de communistische partij had opgericht. In 1921 ging Malaka naar Nederlands-Indië, waar hij zich volop inzette voor de Partai Komunis Indonesia – PKI - die nu volop werd aangepakt. Hierdoor raakte de partij in korte tijd veel van kaderleden kwijt, en kon de nieuw aangekomen Tan Malaka snel opklimmen. Nog voor het einde van 1921 was hij al voorzitter van de PKI.

Verbanning
Tan Malaka is maar een half jaar voorzitter gebleven: daarna werd hij al verbannen. In de korte tijd dat Malaka de lijnen uitzette, was zijn politiek vooral gericht op de verhouding met de grote islamitisch-nationalistische beweging Sarekat Islam. De PKI had al sinds Sneevliet een grote invloed op deze massabeweging, en Tan Malaka probeerde deze invloed, tegen weerstand uit islamitische hoek in, te behouden. Deze politiek zou zijn visie voor de rest van zijn leven blijven kleuren.
Na zijn verbanning zette hij zijn politieke activiteiten door. Uiteindelijk werd hij verantwoordelijke voor Oost Azië in de Komintern, de Communistische internationale. De opvolgers van Malaka, Moeso en Alimin, voeren een steeds radicalere koers. Dit leidde ertoe dat in 1926 een voortijdige revolutie-poging werd ondernomen. Malaka was tegen dit tot mislukken gedoemde avontuur en probeerde het de verijdelen.
De PKI-leiding wilde het plan echter doorzetten, en Moeso en Alimin trokken naar Moskou om buiten Tan Malaka om toch toestemming te krijgen voor de opstand. Tijdens deze reis brak de opstand uit. Malaka’s twijfels bleken terecht, en de opstand werd snel en hard neergeslagen door het Nederlandse koloniale bewind. De PKI werd opgerold en verboden, voor de vele arrestanten werd het strafkamp in Boven-Digoel opgericht. Opgejaagd door de Engelse en Amerikaanse politie, en gekweld door een slechte gezondheid, trok Malaka zich terug op het Chinese platteland, waar hij tot 1942 zou blijven. Ondertussen werden zijn naam en zijn rol als strijder voor onafhankelijkheid legendarisch.

Onafhankelijkheidsstrijd
De bovenstaande levensloop beschreef Poeze al in een eerdere biografie. Verguisd en Vergeten behandelt minutieus het leven van Tan Malaka vanaf 1945. Poeze beschrijft hoe Malaka in 1945 in Jakarta aankwam, graag zijn bijdrage wilde leveren aan het uitroepen van de republiek, maar niet wist waar hij naar toe moest. Nationalistische leiders als Soekarno en Hatta waren pas actief geworden in de onafhankelijkheidsbeweging toen Malaka al lang verbannen was. Via een groep radicale jongeren, een drijvende kracht achter de onafhankelijkheidsstrijd, werd Malaka kort na de Proklamasi alsnog bij Soekarno geïntroduceerd. Die zag hem aanvankelijk als een voorbeeld en een waardevolle aanvulling van de republikeinse krachten en een mogelijke plaatsvervanger. In de korte periode waarin hij zich in het centrum van de politieke macht van de nieuwe Republik bevond, viel op dat Malaka wel graag zijn visie op de toekomst van de republiek etaleerde, maar niet op de voorgrond wilde treden. Poeze wijt dit aan de 20 jaar ballingschap, die Malaka voorzichtig en schuw hadden gemaakt. Deze schuwe houding werd een probleem op het moment dat zijn politieke visie niet overeen bleek te komen met die van Soekarno, Hatta en de vers benoemde premier Sjahrir.

Persatuan Perjuangan
Eind 1945 ging Malaka zich inzetten voor een breed nationaal front, de Persatuan Perjuangan – het Strijdfront. Het doel van de PP was alle Indonesiërs te verenigen in een strijd tegen Nederland met als uitgangspunt honderd procent merdeka, vrijheid. De politiek die Tan Malaka in 1922 ten opzichte van de Sarekat Islam voerde weer te is hier weer herkennen. In de praktijk verenigde de PP alle oppositionele partijen van links tot rechts, waarvan een aanzienlijk deel de organisatie vooral zag als een vehikel om voor zichzelf regeringsmacht af te dwingen. Tan Malaka was het brein achter deze losse formatie, maar bracht zelf geen partij of organisatie in. Ook koos hij niet voor de positie van voorzitter, maar werd hij promotor van de PP, weer een rol op de achtergrond dus.
Hierdoor was zijn positie in de politiek wankel. De ster van de PP steeg snel, maar daalde nog sneller. Kort nadat de PP faalde een kans om een nieuw kabinet te vormen te verzilveren, werden Tan Malaka en een aantal andere drijvende krachten van de PP in maart 1946 opgepakt. In juli 1946 deden een paar van deze gevangenen, zeer waarschijnlijk zonder medeweten van Tan Malaka, een poging om met dreiging van geweld een nieuw kabinet af te dwingen. De staatsgreep werd verijdeld, en tegenstanders hadden nu een stok om Malaka mee aan te pakken. De feiten wijzen echter in een andere richting. Poeze beschrijft de rechtszaak tegen de coupplegers met behulp van de overgeleverde processtukken tot in de kleinste details. Hieruit blijkt duidelijk dat een paar oppositieleiders samen met leden van de legertop inderdaad coupplannen hadden. Zij werden dan ook veroordeeld. De meeste verdachten werden echter vrijgesproken. Tan Malaka niet. Tegen hem werd, tot zijn eigen frustratie, niet eens een proces gestart. Na 2,5 jaar werd hij vrijgelaten.

Strijd met de PKI
Veel PKI-leden hadden de Tweede Wereldoorlog buiten Indonesië doorgebracht. Een deel bevond zich in Nederland, een deel was als Digoel-gevangene naar Australië gebracht, en mensen als Moeso en Alimin zaten in Moskou. Geheel in lijn met de heersende theorie hadden deze communisten in de oorlog een zogenaamd 'volksfront' tegen het fascisme gevormd. Voor de oud-bannelingen van Digoel hield dit dus in dat ze samen met Nederland tegen Japan vochten. In 1946 was deze politiek nog steeds van toepassing. Nu betekende het in de praktijk dat de PKI samen met Sjahrir een brede socialistische partij vormde, die in de Indonesische kabinetten tot en met 1947 de grootste machtsfactor vormde. Hun politiek was gericht op erkenning door de westerse geallieerden, een politiek waar Tan Malaka zich tegen verzette. Malaka zag echter meer in een strijd door het volk die tot volledige onafhankelijkheid en uiteindelijk een communistische maatschappij moest leiden.
In 1948 wijzigde Moskou, in het kader van de beginnende Koude Oorlog, de koers van zijn internationale politiek. Het volksfront moest worden opgegeven en vervangen door een anti-kapitalistische koers. Voor Indonesië hield dit in dat de PKI zich losmaakte van de socialistische partij, en oppositie ging voeren tegen de akkoorden van Linggajati en Renville tussen Nederland en de Republik. Akkoorden overigens gesloten door PKI-voorman Amir Sjarifuddin.
De koerswijziging werd vormgegeven door Moeso, die met instructies uit Moskou was teruggekomen. Deze radicalisering leidde tot een met veel geweld neergeslagen opstand in Madiun, waar de PKI de 'Sovjetstaat Indonesië' uitriep. Over deze opstand is altijd erg verschillend gedacht. Communistenvreters zagen de hand van Moskou in de opstand, vooral omdat Moeso net aangekomen was. PKI-aanhangers claimen daarentegen dat de partij werd geprovoceerd tot een opstand. Poeze heeft over Madiun meer bronnen bij elkaar gebracht dan elke onderzoeker voor hem. Op basis van deze gegevens weet hij overtuigend te concluderen dat de opstand misschien niet in Moskou was opgezet, maar de PKI-leiding er wel degelijk bij betrokken was.

Vermoord
Na het uitbreken van de Madiunopstand werd Tan Malaka vrijgelaten, maar hij vervulde niet de anti-PKI-rol die de regering voor hem bedacht had. Hoewel hij de opstand zag als een nieuwe putsch van Moeso, weigerde hij deze publiekelijk te veroordelen. Hij zal weinig behoefte hebben gehad de regering die hem 2,5 jaar zonder aanklacht gevangen zette te verdedigen. Na zijn vrijlating probeerde hij zijn versnipperde aanhang te verenigen in de Partai Murba, de Volkspartij. Tan Malaka schreef het programma, maar wilde weer niet als leider van de partij op de voorgrond treden. Kort hierna moest Malaka onderduiken, als gevolg van de Tweede Politionele Actie. Hij kwam onder bescherming te staan van een strijdgroep, waarvan de leider hem gunstig gezind was. Er werd een guerrilla begonnen, waarbij niet alleen de Nederlandse troepen als tegenstander golden. De commandanten van de in de omgeving gelegerde reguliere troepen moesten het in Malaka’s pamfletten ontgelden omdat zij niet fanatiek genoeg streden. Hun troepen werden opgeroepen zich tegen de leiding te keren, of zich aan te sluiten bij Malaka’s guerrilla-groep. Dit zette zoveel kwaad bloed, dat zijn guerrilla-basis werd aangevallen door het Indonesische leger. Malaka en enkele medestanders werden geëxecuteerd. Hoewel bekend was welke legereenheid hiervoor verantwoordelijk was, is Poeze de eerste die de naam van de daadwerkelijke dader weet te onthullen.

Trotskist?
Vanuit de PKI en CPN is Malaka in de jaren veertig consequent als trotskist aangeduid, wat vanuit deze partijen natuurlijk niet als compliment was bedoeld. Malaka heeft zichzelf nooit als trotskist gezien, hij verzette zich zelfs tegen het stempel. Poeze laat zien hoe weinig inzicht Malaka in 1946 had in de verhoudingen van de internationale communistische beweging. Malaka zocht namelijk in Stalins “Geschiedenis van de Sovjet Unie” een definitie van trotskisme om aan te tonen dat hij geen trotskist was. Hij had dus ten eerste geen idee waar trotskisme voor stond - hij moest het opzoeken - en ten tweede had hij geen idee dat een boek van Stalin moeilijk als een objectieve bron hiervoor kon dienen. Vanuit de naoorlogse Vierde Internationale was er wel sympathie voor Tan Malaka, maar contacten waren er niet.

Poeze heeft een zeer lijvig boek geschreven, 2500 pagina’s in drie delen. Inhoudelijk is er voor de historicus veel te vinden. Door zijn enorme bronnenverzameling weet Poeze op een aantal gebieden belangrijke nieuwe inzichten te verschaffen. Maar hij richt zich hierbij puur op het academische publiek, waarbij de geïnteresseerde leek slecht wordt bediend. Veel gegevens worden bij de lezer bekend verondersteld, en de vele personages worden niet geïntroduceerd. Voor een introductie in de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd zijn de boeken uit de bijgaande bibliografie veel toegankelijker. Maar voor het wetenschappelijk onderzoek over Tan Malaka en de linkse beweging in Indonesië tussen 1945 en 1949 is het een zeer waardevolle aanvulling van de bestaande kennis.

Verguisd en Vergeten
Tan Malaka, de linkse beweging en de Indonesische Revolutie, 1945-1949
Harry A. Poeze
2194 pp
99,90 euro
ISBN: 978-90-67182-584

 

Meer lezen?
H. Poeze Tan Malaka, strijder voor Indonesië’s vrijheid. Het eerste deel van Poeze´s biografie.
H. Jarvis, From Jail to Jail, autobiografie van Tan Malaka vertaald in het Engels
B. Anderson, Java in a time of revolution. Herwaardering van Tan Malaka in de historiografie.
G. Kahin, nationalism and revolution in Indonesia. Standaardwerk, hoewel de rol van Tan Malaka erg negatief beschreven wordt.
R. McVey, The Rise of Indonesian Communism. Alles over de PKI in de jaren ´10 en ´20.
W. Van der Doel, Afscheid van Indië. Het beleid van de Nederlandse regering in de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren