De organisaties van de werknemers hebben lange tijd constructief met de NS-top meegedacht. Op 6 Juli 1999 is een zogenaamd basisakkoord gesloten. De leden van de bonden hebben met dit akkoord ingestemd. Daarna zijn de afspraken verder ingevuld. Op 10 februari 2000 is een principeakkoord bereikt met de NS Reizigers BV en getekend door FNV, CNV, VHS, VVMC en de OR. De leden van CNV en VHS waren hiermee akkoord. De leden van de FNV (Inmiddels gefuseerd met FSV), VVMC en OR niet. Dat meedenken was ondertussen al zo ver gegaan dat de werknemers zich los van de traditionele organisaties gingen organiseren. Omdat het personeel niet meer te overtuigen was moesten de onderhandelaars terug en is op 29 januari 2001 een "vredesakkoord" gesloten. Nieuwe afspraken zijn gemaakt over variatie in dienstrooster en voorwaarden van aanbesteding. Terwijl vervolgens de bonden wederom een nieuw akkoord sloten, de kaderleden van de bonden met het nieuwe akkoord instemden, hebben de leden van FNV en VVMC, gemobiliseerd door de personeelscollectieven, het bereikte resultaat afgewezen. De woordvoerder van de FNV vond dit "kinderachtig". Voor de bonden zat er toen echter niets anders meer op dan de afspraken die zij hadden gemaakt op te zeggen, de FNV op 8 maart 2001 en VVMC op 14 maart 2001. Daarop hebben personeelscollectieven acties aangekondigd. Het Collectief Zutphen kondigde aan op 21 maart 2001 te gaan staken.

ramkoers
In dit conflict heeft de minister van verkeer en waterstaat vervolgens een oplossing trachten te vinden door op 13 maart 2001 een advies-commissie te benoemen. Deze commissie Blankert/Stekelenburg kwam op 20 maart 2001 met het voorstel om met elkaar verder te praten, maar dan wel na opschorting van het nieuwe dienstrooster zoals dat op 10 juni 2001 in werking moet gaan treden. De NS-directie wil echter niet inbinden op dit punt. Nog tijdens de persconferentie van Blankert en Stekelenburg meldt de NS-directie dat van opschorting van het nieuwe dienstrooster geen sprake kan zijn. Voor het management gaat het er om een bedrijf op de markt te zetten en dan is van essentieel belang dat met "koninkrijkjes van het rijdend personeel" wordt afgerekend. Vanaf dat moment ligt voor ieder zichtbaar de NS-directie op ramkoers. Op 26 maart 2001 heeft de bemiddelingscommissie haar opdracht aan de minister van verkeer en waterstaat teruggegeven.

Na het falen van de bemiddeling is de chaos compleet en kunnen de bonden niet veel anders dan de acties ook organiseren. Van enige coördinatie is echter geen sprake. Terwijl de VVMC oproept voor een 24-uursstaking maandag 2 april 2001 wil FNV-bondgenoten de donderdag en vrijdag die week staken. Maandag 2 april wordt dan toch weer niet gestaakt, waarna later de VVMC, op gronden die voor de buitenstander eigenlijk niet goed meer te volgen zijn, toch weer oproept. Voor het personeel is echter wel volstrekt duidelijk waar het over gaat en de stakingen zijn, ondanks de verwarring en verdeeldheid, keer op keer een succes.

consumenten
De personeelscollectieven hebben als eerste opgeroepen tot staking over te gaan. Opmerkelijk genoeg heeft de NS-directie hiertegen geen juridische actie ondernomen. Deze eer viel de Consumentenbond, Roover en ANWB ten deel. Op 20 maart 2001 vond een Kort Geding plaats tegen het Zutphens Personeels Collectief. In dit geding voegde zich echter nog een partij. Na afloop van de bijeenkomst van SOLIDARITEIT ontstond in Levant namelijk de gedachte een reizigerscollectief te vormen. Zondagavond 18 maart 2001 werd per e-mail door Jeroen Zonneveld de oprichting bekend gemaakt, waarop snel de leden binnenstroomden. Naast, uniek voor de Nederlandse arbeidsverhoudingen, het bestaan van personeelscollectieven, ontstond een het eveneens nieuwe fenomeen waarbij de maatschappelijke discussie over maatschappelijke belangen in verhouding tot het belang van werknemers de rechtszaal wordt binnengesleept. Het reizigerscollectief schoof dinsdag 20 maart aan in Kort Geding en herhaalde dat, nu met twee advocaten, namelijk de SP-er Bob Ruers en SAP-er Pim Fischer, op 30 maart in Utrecht.

In Zutphen werd de staking nog verboden. Dat was ook wel voorspelbaar, omdat volgens heersende jurisprudentie staken ultimum-remedium is, dat wil zeggen pas naar het stakingswapen mag worden gegrepen als er niet meer door partijen met elkaar wordt gepraat. De commissie Blankert/Stekelenburg gaf pas na het Kort Geding, en wel op die dag haar eerste bevindingen en pas op 26 maart haar opdracht terug. Bijzonder, en juridisch ook wel vreemd, was echter wel dat niet de werkgever zich op het standpunt stelde dat er nog werd overlegd en dus het stakingswapen nog niet mocht worden ingezet, maar dat een buitenstander (consumentenbond) zich op dat standpunt stelde. Maar naast de consumentenbond, Roover en ANWB was ook een heel ander consumentenverhaal te horen geweest en dat was voor het personeel een stevig hart onder de riem.

Nu de bonden, onder druk van de personeelscollectieven (velen daarvan zijn lid gebleven of weer lid geworden van vakorganisaties) en na het teruggeven van de bemiddelingsopdracht, acties moesten uitschrijven, kwam Consumentenbond cs. weer in actie. Op zaterdag 30 maart diende een Kort Geding tegen VVMC. Dit keer, mede onder de toenemende publieke druk op de consumentenbond was ook de NS-reizigers BV mee gedagvaard. Van de VVMC werd geëist dat zij niet ging staken en van de NS werd gevraagd de schade te beperken. Dit keer was de zaak juridisch spannender. Onderhandeld werd er niet meer. Dus dit keer was het punt dat de VVMC gebonden was aan de in het verleden afgesloten akkoorden en de procedureregels (te kort tijd had genomen om acties aan te kondigen) niet in acht had genomen. Waarschijnlijk mede omdat het geding niet tussen werkgever en vakbond speelde, maar tussen de derde belanghebbende en werknemers kwam de rechter in het geheel niet toe aan de vraag of tussen VVMC en NS bindende afspraken waren gemaakt. Het probleem dat de eisen van de VVMC op zijn zachts gezegd onduidelijk waren werd door de in de zaal aanwezige directeur van NS-reizigers opgelost door, naar daarom door de President om gevraagd te zijn, mee te delen dat nimmer bindend advies zou worden geaccepteerd. En dus kon de President concluderen dat de onderhandelingen waren vastgelopen en dat sprake was van een "onwrikbaar conflict", zodat deze staking onder de bescherming van artikel 6 lid 4 ESH valt. Op maandag 2 april mocht het VVMC staken. Hoewel deze staking dus niet door ging zijn de consumenten na "Utrecht" niet meer in actie gekomen.

Twee bijzondere aspecten aan deze strijd 1 zelforganisatie en moderne communicatie

Op de eerste plaats is bijzonder en hoopgevend de rol van de zelforganisatie. Mede vanwege de moderne communicatiemiddelen zijn de werknemers goed op de hoogte. Toen in Zutphen om 14.00 uur geen van de gedaagden van het Zutphens Personeels Collectief kwam opdagen belde deze president van de rechtbank Zurtphen de woordvoerder thuis op en vroeg hem of hij niet toch wilde komen. Nadat de heer D. v.d. Meulen aangaf dat 14.30 hem wel schikte, kwamen na beëindiging van het gesprek binnen tien minuten van alle kanten omstreeks 70 machinisten en conducteurs aangelopen, en kon met een volle zaal het Kort Geding beginnen. Een tweede voorbeeld. Na afloop van het Kort Geding in Utrecht stonden ongeveer 15 machinisten en conducteurs met de mobiele telefoon, verspreid over de wachtruimte, de achterban te informeren. Met SMS en vervolgens e-mail is in no-time bijna iedereen op de hoogte gebracht.

2. kracht van de burgerlijke ideologie en de derde belanghebbende

Het lijkt er op dat het juridische forum in dit conflict een grotere betekenis heeft dan hiervoor. Het gevecht speelt zich voor een deel af in de rechtszaal en het geloof/acceptatie in/van het burgerlijk recht is ook groot. Het CNV vraagt op een gegeven moment de rechter om het eens te zijn met de commissie Blankert/Stekelenburg dat het dienstrooster moet worden opgeschort. Dat is, behalve uiterst ongelukkig, ook wel bijzonder nu dat op een moment plaats vindt dat er allerlei acties worden ontwikkeld. Over de kracht van de burgerlijke ideologie (d.w.z. de juridische ideologie) moet beslist nader nagedacht worden. In relatie hiermee is de juridische betekenis van de derde belanghebbende van groot belang. De rol van de consument is prominent. Het maatschappelijke debat over het vervoer vindt nu ook plaats in de rechtszaal. Echt nieuw is dat in het juridische proces zich nu ook een partij mengt met een heel andere opvatting over wat het consumentenbelang dan wel zou zijn. Volgens de Leidse advocaten van de consumentenbond c.s. beperkte dat de publieke en juridische ruimte ernstig.

meedoen
Om vele redenen is van groot belang de acties van het personeel te versterken en het publieke debat over het vervoer aan te gaan. Bij de spoorwegen zien wij nu ontwikkelingen die tegelijk nieuw als zeer hoopgevend zijn. Bij elkaar voldoende redenen om ons te engageren, hiervan te leren en onze bijdrage te leveren.

- Het maatschappelijke debat over veilig en goed openbaar vervoer moet doorgezet worden. Concreet ook in de rechtszaal. Nu het tussenkomen in een juridische strijd van een ander goed lukt is het zaak de volgende keer dat met meer gewicht te doen. Op de volgende zitting moet tegenover de consumentbond, Roover en ANWB niet slechts het reizigerscollectief plaats nemen maar met haar vele andere maatschappelijke organisaties, zoals milieuorganisaties, organisaties van ouderen en gehandicapten. Laten we tegenover een organisatie die voor meer asfalt is (ANWB), een organisatie die zich met wasmachines bezig houdt (Consumentenbond) en een club Roovers, met naar eigen zeggen 7.000 leden, andere maatschappelijke organisaties plaatsen.

Het NS reizigerscollectief heeft een pamflet gemaakt. Dat pamflet moet vermenigvuldigd worden en uitgedeeld. De mogelijkheden die wij tot onze beschikking hebben moeten we gebruiken. Het uitedelen van het pamflet ook vooral op momenten dat er geen actie plaats vindt! Als er gedeeld wordt meldt dat dan ook aan de plaatselijke pers. KRO-ontbijt TeeVee heeft van Lot (Rotterdam) en Jeroen (Amsterdam) al een heel aardig portret gemaakt.
Het NS reizigerscollectief heeft voor zondag 22 april en vergadering belegd. Een bestuur voor de vereniging ns reizigerscollectief is nog niet gevormd. Ook hiervoor dient capaciteit vrij gemaakt te worden.
De SAP gaat ook een inhoudelijke bijdrage leveren. Materiaal over privatisering van de spoorwegen publiceren. Wellicht zijn passages uit het boek van Ian Jack, The Crash that Stopped Britain, te vertalen. Een concrete uitwerking is nog niet gemaakt, maar het PB kan op dit punt wel enige ondersteuning gebruiken en zal om te beginnen dit ook met de redactie van Grenzeloos bespreken.

slot
Deze strijd van het personeel en dit publieke debat over privatisering is mogelijk van groot belang voor de wijze waarop in de toekomst zich de krachtsverhoudingen tussen kapitaal en arbeid ontwikkelen. Daarin engageren spreekt voor zich.

Onze partij kan hier wat van opsteken en tegelijk ook een positieve bijdrage in deze strijd leveren. Bovendien is het voor de ontwikkeling van onze partij niet verkeerd wanneer we ons hierin stevig laten horen. Als we het hebben over het zoeken van gezamenlijke grond dan ligt hier een goede kans om in de actuele strijd met elkaar de discussie aan te gaan. Ook de SP heeft inmiddels het NS-reizigerscollectief ontdekt (zie de Groene Amsterdammer van 14 april 2001). Een goede kans dus om met SP-partijafdelingen en SP-leden in contact te treden en de lopende discussie over de rol van deze partij bij komende radikalisaties wat concreter te maken. Hier is toch het wachten van iedereen op? Voor de toekomst van de SAP is deze strijd mede richtinggevend en het is om die reden dat het Partijbestuur hoopt en verwacht dat veel partijleden op de een of andere wijze in deze discussie en strijd betrokken raakt.

14 april 2001

Bestuur SAP