Borderless

19 October 2019

Turkse zigeuners tussen conformisme en verzet

Met een zigeunerpopulatie die naar schatting tussen de 4 en 5 miljoen ligt, heeft Turkije getalsmatig de grootste zigeunerbevolking ter wereld. Nog sterker dan andere minderheden in Turkije hebben zigeuners te kampen met marginalisering, uitsluiting, armoede en werkloosheid. Hun dagelijkse strijd is vooral een voor dagelijkse behoeften, zoals onderdak en voedsel. Om te kunnen overleven in Turkije verbergen veel van hen hun zigeuneridentiteit en leggen juist de nadruk op hun loyaliteit aan de Turkse staat – dit in scherp contrast met de beweging voor Roma emancipatie in Europa die juist de nadruk legt op het transnationale karakter van de zigeuner/Roma -identiteit. Dit zou een verklaring kunnen zijn voor het relatieve gebrek aan aandacht op wetenschappelijk, journalistiek en politiek niveau voor de zigeuners in Turkije.

Wie zijn de zigeuners in Turkije?
De verschillende volkeren die 'zigeuners' genoemd worden stammen uit wat tegenwoordig noord en centraal India is. Aldaar begonnen ze hun reis naar Noord Afrika – de Dom – en Europa – de Roma. Alhoewel de term 'zigeuner' vaak als een belediging gebruikt wordt, zijn er goede redenen om de naam toch te gebruiken. Het is de enige term die alle verschillende groepen omvat. Ten tweede kan de term teruggenomen worden. In de woorden van Rudko Kawczynski, voorzitter van het Europese Roma en Nomaden Forum: “...ik gebruik het woord zigeuner bewust omdat wij onder deze naam eeuwenlang vervolgd zijn en het tijd wordt dat het begrip een nieuwe inhoud krijgt”.
De voorouders van de Roma waren een gemengde groep van soldaten, ambachtslieden, musici en kooplieden. Tegen het einde van de elfde eeuw kwam deze groep groep aan in het Byzantijnse rijk. In feite leefden er al zigeuners in Turkije voor de komst van de Turken. Ze vestigden zich in de hoofdstad van het rijk, Constantinopel - het tegenwoordige Istanboel - dichtbij de stadsmuren. Deze buurt, Sulukule, wordt ook in het huidige Istanboel nog bewoont door zigeuners en vormt waarschijnlijk 's werelds oudste door Roma bevolkte gebied. Vandaag de dag moeten de inwoners van Sulukule vechten om hun buurt te behouden want het stadsbestuur heeft besloten de hen uit hun huizen te zetten, de gebouwen te slopen en nieuwe huizen en een winkelcentrum te bouwen. Elk moment kunnen de bulldozers arriveren in Sulukule en de levens van honderden mensen verwoesten. De zigeuners in Turkije zijn verdeeld over verschillende groepen – deze groepen zijn zeer heterogeen en herbergen verschillende andere groepsidentiteiten en eigen vormen van sociale rangorde.

Lumpenproletariat
Groepen met een afwijkende identiteit zijn in Turkije vaak economisch buitengesloten en sociaal gemarginaliseerd, wat weer tot een versterking van de eigen identiteit leidt. Het aantal zigeuners met een hoge opleiding en een stabiele baan is zeer klein – en zigeuners die wel enig succes weten te boeken in deze opzichten verbergen vaak hun identiteit. Over het algemeen valt de meerderheid van de zigeunerbevolking in wat Marx het lumpenproletariat noemde – ook al vinden we natuurlijk, zoals met elke andere etnische groep, zigeuners in alle lagen van de bevolking, inclusief de bourgeoisie. Karl Marx definieerde het lumpenproletariat als “een sterk van het industriële proletariaat onderscheiden massa, ...welke leeft van de kruimels van de maatschappij, mensen zonder een vast ambacht, vagebonden, mannen zonder haard of thuis”. Dit beeld komt in sterke mate overeen met wat we in de zigeunerbuurten in Turkije kunnen zien. Alhoewel we natuurlijk in gedachte moeten houden dat geen enkele natie in klassentermen gedefinieerd kan.

Een natie zonder een grondgebied?
In feite zijn zigeuners verspreid over de hele wereld maar overal worden ze buitengesloten. Als we de claim van zigeuners dat ze gezien moeten worden als een “natie zonder een grondgebied” accepteren - iets waar de Internationale Roma Unie voorstander van was tijdens het Wereld Roma Congres in Praag in juni 2000 – worden enkele bijzonderheden duidelijk. Ten eerste is het een zeer heterogene groep, met een aantal verschillende dialecten en leden die vaak volgeling zijn van de lokale religie. Het gevoel tot een gemarginaliseerde en gediscrimineerde bevolking te behoren versterkt het gevoel te behoren tot een zigeunernatie en is misschien wel bepalend hiervoor. In tegenstelling met veel andere minderheden hebben zigeuners geen thuisland – geen baro than, in het Romanës en geen natie-staat die zich hun lot aantrekt. De beweging voor de emancipatie van zigeuners heeft daarom het potentieel het concept van een natie te transformeren door het los te koppelen van het streven naar een exclusief, etnisch homogeen gebied. Voorstanders van een soort 'Romanistan' zijn zeer zeldzaam. In dit opzicht is het trans-nationale en non-territoriale karakter van de Roma politiek heel anders dan dat van de Joodse emancipatiebeweging van de negentiende en vroege twintigste eeuw. Met de opkomst van zionisme, dat uiteindelijk leidde tot de creatie van de staat Israël, de gedwongen vlucht van bijna een miljoen Palestijnen en de feitelijke bezetting van Palestina is Israël geen voorbeeld van een progressieve en trans-nationale natie.

Vatbaar voor fascisme
In scherp contrast met dit trans-nationale karakter van de Europese Roma beweging vertegenwoordigen zigeuners in Turkije juist vaak standpunten die de Turkse staat prijzen en de heersende Turkse nationalistische ideeën steunen. Het complexe karakter van de verhouding tussen een zelf-identificatie als zigeuner en Turks nationalisme word zichtbaar als we beseffen dat een aanzienlijk aantal zigeuners de fascistische Nationalistische Actie Partij of Milliyetçi Hareket Partisi steunt. Deze heeft, net als andere nationalistische en conservatieve religieuze groeperingen, veel succes met het werven van aanhang in zigeunersgemeenschappen. Dit steekt scherp af tegen de situatie in veel andere delen van de Europese Unie waar zigeuners vaak het doelwit zijn van rechts-extreme campagnes. Dat soort campagnes zijn een belangrijke reden waarom veel Oost-Europese zigeuners asiel zoeken in west-Europa. Als we echter een klassen-analyse hanteren is het niet zo verrassend dat veel zigeuners aangetrokken worden tot extreem-rechts. Zowel Marx als Trotsky beschreven hoe het lumpenproletariat vatbaar is voor reactionaire invloeden. In een analyse van het aan de macht komen van Mussolini in Italië schreef Trotsky: “met behulp van de fascistische factor zet het kapitalisme de massa's van de verwoede klein burgerij en bendes van het gedeklasseerde en gedemoraliseerde lumpenproletariat in beweging – al de talloze menselijke wezens die door het financierskapitaal tot wanhoop en woede zijn gedreven.”

De Turkse hegemonie overleven
De theorie van 'hegemonie', ontwikkeld en verfijnd door Antonio Gramsci, verschaft nuttige inzichten in hoe een dominante groep haar macht behoudt door de lagere klassen ervan te overtuigen de waarden en normen van de heersers te accepteren, deze eigen te maken en te internaliseren. Hegemonie is een concept dat helpt te begrijpen hoe het kapitalisme kan blijven bestaan terwijl het slechts de belangen van een kleine groep dient. De creatie van de Turkse hegemonie kan gezien worden als parallel aan de oprichting van de moderne Turkse republiek. Deze werd in 1923 opgetrokken op de as van het Ottomaanse rijk en was sterk beïnvloed door het gedachtengoed van Mustafa Kemal Ataturk – een serie principes die ontwikkeld zijn tot de staatsideologie 'Kemalisme'. In veel opzichten werd de Turkse hegemonie geformuleerd in tegenstelling tot het multiculturele en islamitische karakter van het Ottomaanse rijk. Secularisme en nationalisme kunnen beschouwt worden als de twee belangrijkste kenmerken van deze hegemonie, beide beschermd door een alomaanwezige en gemilitariseerde staat.
Samen vormen ze wat 'de zes pijlen van het Kemalisme' genoemd worden: republikeinisme, secularisme, nationalisme, populisme, een sterke staat en revolutionisme. In zijn theorie definieert Gramsci een volledig ontwikkelde staat als een combinatie van directe dwang en hegemonie. Gedurende de hele Turkse geschiedenis kunnen we zien hoe de staat teruggrijpt op directe dwang zodra zij vreest dat een van de fundamentele elementen van haar hegemonie in gevaar komt. Het meest recente voorbeeld hiervan was de zogenaamde 'e-coup' dit voorjaar toen het leger op haar internetpagina liet doorschemeren dat ze zou ingrijpen als de regeringspartij, de AKP met haar wortels in de politieke islam, door zou zetten met haar presidentskandidatuur.
De twee stromingen van Koerdisch nationalisme en politieke Islam zijn vanaf de vroege geschiedenis van de republiek tot op het heden belangrijke vormen van oppositie geweest. Ze worden als niet-legitiem beschouwd omdat ze twee 'pijlen van Kemalisme', nationalisme en secularisme, bedreigen. Islamisten en Koerdische nationalisten worden dus beschouwt als bedreigingen voor de Turkse hegemonie. Na het schouwspel van de bloedige burgeroorlog tussen de Turkse staat en de Koerdische Arbeiderspartij PKK tussen 1984 en 1999, waarin meer dan 35.000 mensen omkwamen, zo'n 4000 dorpen verwoest werden en twee miljoen mensen moesten vluchten, is het niet verrassend dat andere minderheden in Turkije een laag profiel aanhouden.
Aangezien de Turkse civiele en culturele opvattingen van een natie lijken op die in Frankrijk is het echter mogelijk om ongeacht etnische of raciale achtergrond een 'goede Turk' te zijn, zolang men zich maar voegt naar het nationale discours. Koerden kunnen succesvol zijn in de mainstream economische of politieke kringen in Turkije, als ze maar het Koerdisch-zijn afzweren – ze kunnen zelfs door extreme nationalisten als 'goede Turken' beschouwt worden.
Als je spreekt met zigeuners in Turkije zal het gesprek ook vaak beginnen door duidelijk afstand te nemen van Koerden; “We zijn Turken en moslims. Wij zijn loyaal aan Atatürk. Wij zijn geen separatisten of terroristen.”
Op het eerste gezicht lijkt deze sterke identificatie met de staat erop te wijzen dat Turkse zigeuners vervreemd zijn van het concept van een 'natie zonder grondgebied'. Maar voor de meeste zigeuners is deze identificatie deel van een overlevingsstrategie en sluit zij in het geheel niet de mogelijkheid van een eigen identiteit uit. Een combinatie van Gramsci's theorie van hegemonie en Marx' en Trosky's theorieën over het lumpenproletariat laat zien hoe de heersende klasse ondergeschikten bepaalde normen laat internaliseren en waarom juist gedeklasseerde groepen vatbaar zijn voor reactionaire denkbeelden.

Add new comment

Plain text

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Reageren