Borderless

13 December 2019

Twee burgeroorlogen, twee werelden

Onlangs zijn er twee films in première gegaan met een burgeroorlog als onderwerp. El Perro Negro (De Zwarte Hond) – Verhalen Uit De Spaanse Burgeroorlog en Hotel Rwanda, die ons meeneemt naar hartje Afrika in 1994. Zowel in de historische werkelijkheden als in de filmische benaderingen daarvan zijn er overeenkomsten en verschillen waar te nemen. Verschillen zijn er zeker als het gaat om wat deze twee films met je doen.

El Perro Negro
De Zwarte Hond is een film van Péter Forgács. Eigenlijk is het een film van Joan Salvans en Ernesto Noriega. Forgács heeft vooral de bewaard gebleven bewegende beelden van deze twee amateurfilmers gebruikt voor het samenstellen van zijn document over Spanje tussen 1929 en 1939. Hij heeft de oude zwart-wit filmpjes van Salvans en Noriega bewerkt, opgekalefaterd, soms deels ingekleurd en verrijkt met oude journaalbeelden, met materiaal van Buñuel en Dali en met een gedicht van Garcia Lorca.
Van Salvans, een steenrijke industrieel en bankier, zien we opnames van zijn imposante villa in de heuvels bij Barcelona. We zijn getuige van zijn familiefeestjes, zijn huwelijk, wandelingen en dolletjes met zijn vrienden, de eerste stapjes van zijn zoontje. Wij weten dan al dat hij zes dagen na het begin van de Spaanse Burgeroorlog in 1936 zal worden doodgeschoten door een anarchistische arbeider uit een van zijn fabrieken.
Van Noriega, een wat melige student, krijgen we een kijkje op het straatbeeld van Madrid, op zijn zwempartijen met vooral vriendinnen en later op zijn soldatenleven. Eerst doet hij mee met de Republikeinen, maar nadat hij gevangen is genomen laat hij zich inlijven bij de fascistische Falange. Erg fanatiek is hij niet: na afloop van de oorlog is hij er trots op maar weinig te hebben geschoten en dan nog alleen over de hoofden van de tegenstanders heen.
De hele compilatie lang lepelt een onderkoelde commentaarstem neutraal wat historische feiten op. Regeringswisselingen, toenemende spanningen, gebeurtenissen in de levens van Salvans en Noriega, het uitbreken van de oorlog, executies, het verloop van de strijd.
Soms versterken beeld en vertelling elkaar. Bijvoorbeeld als Noriega laat weten dat het dragen van een bril of een stropdas in het Republikeinse deel van Spanje levensgevaarlijk kon zijn. Ook de wetenschap dat een onbekommerde Salvans de volgende verjaardag van zijn zoontje niet meer zal meevieren, zorgt voor enige spanning. Maar over het geheel genomen is de draad tussen wat je ziet en wat je hoort vrij dun.

Hotel Rwanda
Kigali, april 1994. Hutu’s roeien in rap tempo Tutsi’s en gematigde Hutu’s uit, opgehitst door Hutu-radio. De ‘kakkerlakken’moeten eraan, is de boodschap. Toevluchtsoord voor gematigde Rwandezen is Hotel Des Milles Collines. Manager Paul Rubesesagina, zelf Hutu en getrouwd met een Tutsi-vrouw, vangt daar enkele honderden bedreigde landgenoten op. Het hotel wordt aanvankelijk beschermd door de VN, maar niet voor lang. De troepen trekken zich terug nadat er tien Belgische VN-soldaten zijn omgekomen. Een kolonel van de VN legt het Paul nog eens haarfijn uit: ‘You’re not even a nigger. You’re African.’ En dus moeten ze zichzelf maar zien te redden.
Met veel kunst en vliegwerk, geslijm, gebluf en een ongelooflijke moed, slaagt Paul erin zijn ‘gasten’ te doen overleven. Tot aan de bevrijding door een Rwandees rebellenleger.

Hoewel de film vooral om de strijd van Paul en de vluchtelingen draait, wordt de rol van het Westen niet buiten beschouwing gelaten. Terwijl Paul en honderdduizenden andere gematigde Rwandezen in de steek worden gelaten, houdt het westerse nieuws zich meer bezig met de rechtzaak tegen O.J. Simpson. Heel cynisch is ook dat de VN-troepen na de dood van tien Belgische soldaten worden teruggehaald, terwijl juist de Belgen de haat tussen de Hutu’s en Tutsi’s zaaiden, in de eerste plaats door die categorieën uit te vinden, op volstrekt arbitraire basis. En in de tweede plaats door tijdens hun koloniale bewind de Tutsi’s aan te wijzen als de elite die mee mocht helpen met het bestuur van het land. De Hutu-meerderheid kreeg weliswaar na de onafhankelijkheid de touwtjes in handen, maar hun jarenlange onderschikking werd niet vergeten en leidde mede tot een rancuneuze razernij.

Hotel Rwanda en emotie
Hotel Rwanda is een schokkende film. Het is onthutsend om te ervaren hoe plotsklaps van de ene op de andere dag een groep mensen een andere massaal begint af te slachten. En er zijn momenten dat de tranen je in de ogen schieten. Bijvoorbeeld als Paul in een bijna romantische scène op het dakterras van het hotel zijn vrouw de instructie geeft bij een aanval door de radicale Hutu’s met hun kinderen zelfmoord te plegen. Zodat ze niet van elkaar hoeven te zien hoe ze verkracht, verminkt en vermoord worden. Een ander moment van ontroering doet zich voor bij de evacuatie van de laatste blanke gasten van het hotel door VN sodaten. Je betrapt je erop dat jij je verdomme meer zit te identificeren met de onmacht en de schuldgevoelens van die blanken die, met hun hondje, gered worden in plaats van met de achterblijvende Rwandezen die waarschijnlijk een gruwelijk lot wacht. Je beseft dat het kennelijk makkelijker is mee te voelen met een ‘toerist’ in zo’n bedreigende en smartelijke situatie dan om je te verplaatsen in mensen in een volkomen andere wereld. Deze film kan je niet koud laten, geeft een ongemakkelijk gevoel en laat je niet met rust.

El Perro Negro en emotie
Bij El Perro Negro vraag je je na afloop ook iets af: waar heb ik nou eigenlijk naar zitten kijken? Was het meer dan een artistiek aangekleed vertoon van wat oude familiefilmpjes? Ja, dat was het: het gaat over de Spaanse Burgeroorlog. En je blijft kijken, je probeert de sfeer te proeven, op te zuigen wat mensen toen bewoog, wat er door ze heen ging in die turbulente periode, maar je dringt niet echt door. Het blijft enerzijds plaatjes kijken en anderzijds verhaaltje horen. Het verbeelde persoonlijke en het gesproken politieke gebeuren liggen te ver uiteen. Er zijn beelden, er is geluid, maar bij gebrek aan verbinding daartussen is er geen beleving.

Wat doorwerkt
In burgeroorlogen worden hele maatschappijen en vele levens compleet overhoop gehaald. Burgeroorlogen staan bekend om hun wreedheid. Dat is van toepassing zowel op de Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939 als op die in Rwanda in 1994. Er is echter een belangrijk verschil. De slachting in Rwanda was een weergaloze wraakneming. Het vernietigen van de ‘kakkerlakken’ stond voorop. Bij de strijd in Spanje werd gevochten voor idealen, tegen het fascisme, voor een maatschappij zonder uitbuiting en onderdrukking.
Beide producties zoomen in op het menselijk drama. De ‘grote politiek’ wordt hooguit aangestipt. Diepgaande ideologische paradigma’s worden niet aangeboden. Dat hoeft natuurlijk ook niet. Wie meer wil weten over de oorlog in Rwanda kan terecht bij het Afrika Bulletin. En wie de geschiedenis en de betekenis van de Spaanse Burgeroorlog beter wil begrijpen kan een traktaat van Trotsky uit de kast halen, of de film Land And Freedom van Ken Loach bij de videotheek huren.
Het grote verschil tussen Hotel Rwanda en El Perro Negro is dat de eerste iets in je losmaakt. Dankzij de identificatiemomenten ontstaat beleving, woede, een drang om zoiets nooit meer te laten gebeuren. Dankzij de subtiele verwijzingen naar de koloniale erfenis en de westerse onverschilligheid voor landen ‘waar niks te halen valt’ wordt je aan het denken gezet over de verhoudingen op deze aardkloot. El Perro Negro steekt daar steriel bij af. Zo ontstaat de merkwaardige figuur dat een film die gaat over een episode die bol stond van de strevingen naar een betere toekomst langs je heen glijdt, terwijl de film die lijkt te gaan over een uitbarsting van blinde waanzin juist een aansporing wordt voor een bezinning op een andere wereldorde.

Soort artikel: 

Add new comment

Plain text

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Lines and paragraphs break automatically.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Reageren