De Belgische en Vlaamse politiek verkeert al jaren in een vreemde patstelling. Ondanks dat een meerderheid van de Vlamingen 'rechts' stemt, hebben de christen-democraten of liberalen toch telkens weer de sociaal-democratie nodig om een meerderheid te vormen. Het cordon sanitaire verbiedt eenieder immers om met die andere rechtse partij, het Vlaams Belang, politieke verbanden aan te gaan. Een 'minder hard' neo-liberaal beleid dan gewild en talloze ideologische compromissen zijn het gevolg.
De onvrede is vooral voelbaar op het gemeentelijk niveau. Daar waar in sommige gemeentes een derde van de stemmers op het Vlaams Blok stemt is de druk groot. Velen hebben genoeg van het 'noodgedwongen' samenwerken met mini-partijtjes als Groen! terwijl er "goed te praten valt" met het plaatselijk kader van het Vlaams Blok. Of zoals burgemeesters, Johan Vanschoenwinkel van de liberale VLD uit Wellen, het verwoordde in maart van dit jaar in de populistische krant 'Het Laatste Nieuws': "Daar [in Antwerpen] besturen ze liever met zes partijen. Dan ben je verkeerd bezig. Je moet zoveel water bij de wijn doen, waardoor je op het einde alleen maar water overhoudt. Dan is het beter om met het Vlaams Belang in zee te gaan". In hetzelfde artikel werd gemeld dat 16 van de 308 Vlaamse burgemeesters niet uitsluiten na de verkiezingen met het Vlaams Belang in zee te gaan.

Democratie en crisis
Het cordon sanitaire, de afspraak dat geen enkele Vlaamse partij in geen geval bestuurs akkoorden afsluit of anderszins politieke afspraken maakt met het Vlaams Blok, is sinds 19 november 1992 van kracht (1). Sindsdien heeft het Vlaams Blok overwinning op overwinning geboekt. De teller staat vooralsnog op twaalf. Vooralsnog is elk sociologisch plafond waarover in het verleden is gesproken verbroken. En niemand durft echt te denken over de gevolgen als het Belang die absolute democratische drempel van vijftig procent ergens overstijgt.
Vooral Vlaams Belang-stemmers, maar ook anderen vinden echter dat nu ook al de democratie geweld wordt aangedaan. De stem van 25 procent van de kiezers wordt immers niet gehoord, het beleid waar zij voor kiezen wordt niet uitgevoerd. Een blik op de politieke realiteit in elk land en op elk vertegenwoordigend niveau wijst echter uit dat dit meestal zo is. Coalities tussen partijen worden immers aangegaan op basis van een combinatie van inhoudelijke en cijfermatige redenen. Neem de laatste verkiezingen in Nederland waarbij 38,6 procent voor een linkse partij heeft gestemd. Desondanks is het rechtse beleid in Nederland doorgezet; meer mensen hadden op rechtse partijen gestemd. Zolang meer dan 50 procent procent van de Vlamingen op andere partijen dan het Vlaams Blok stemt, is er dus geen enkel democratisch argument om met hen in zee te gaan.
Ondanks dat het cordon sanitaire nog steeds door elke partij wordt ondersteund, wordt de discussie over de wenselijkheid en effectiviteit ervan wel al vaker en harder gevoerd . Vooral bij de liberale VLD zijn de signalen gemengd. Enerzijds wordt er tegen een schuinsmarcheerder als senator Jean Marie Dedecker niet echt opgetreden, ook al schreeuwt hij van de daken dat het cordon "in een overwegend centrum-rechts Vlaanderen links aan de macht [houdt], de Vlaamse onafhankelijkheid in de weg [staat] en de liberalen gegijzeld in het linkse kamp [houdt]". Dedecker is een belangrijke stemmentrekker in de sterk gepersonaliseerde Belgische politiek en zal zeker een gevoelige snaar raken bij zijn partijgenoten en hun electoraat. Anderzijds is het algemeen bekend dat bij VLD-premier Guy Verhofstadt en ander topkader de afkeer van het Vlaams Belang diep en gegrond is. VLD-voorzitter De Gucht noemde het resultaat van de Vlaams Parlementsverkiezingen een "kloteresultaat", een uitspraak die waarschijnlijk eerder emotioneel dan strategisch gedaan werd (2).
Bij hen overheerst nog steeds de hoop dat het Vlaams Belang, als het ze maar niet blijft lukken ergens poot aan de grond te krijgen, uiteindelijk in een legitimiteits crisis terecht zal komen. Vooralsnog is dat niet gebeurd en na twaalf verkiezingsoverwinningen op rij vertoont het argument slijtageplekken.
Ook de verwachting dat samenwerking met het Belang tot een diepe politieke crisis en destabilisatie van het land zal leiden, is een belangrijke reden dat de politieke elite nog steeds de boot af houdt. De christelijke arbeidersbeweging, verenigd in de koepelorganisatie ACW, heeft een stevige grip op het CD&V, en zij hebben in maart in een uitgave getiteld 'Niet met Vlaams Belang besturen! - Met zwavelzuur kan je niet koken' opnieuw bevestigd dat samenwerking met het Vlaams Belang niet zal worden getolereerd.

Verbrandingsstrategie
Maar zou het niet de moeite waard zijn het toch eens te proberen? Ook progressieven in Nederland willen nog wel eens verzuchten dat ze in België hetzelfde moeten doen als "wij hebben gedaan met de LPF - ze zich kapot laten regeren". SP'er Marijnissen heeft in maandblad Deng (nr.15/2004) bijvoorbeeld gezegd: "Daarnaast lijkt het cordon sanitaire mij uitermate contraproductief. Wie de verkiezingsuitslag niet respecteert, creëert een voedingsbodem voor onvrede. Bovendien zorg je er zo voor dat het Blok nooit fouten kan maken. Hun leiders krijgen daardoor een mythisch aura; het worden heilanden die overal een pasklare oplossing voor hebben. Op het moment dat je die mensen gaat dwingen hun beloftes ook in te lossen in de praktijk, krijg je heel ander verhaal." Een dergelijke opmerking getuigt zowel van weinig inzicht in de nefaste gevolgen van de LPF op de Nederlandse politiek en samenleving (Verdonk? Wilders?) als van een gebrek aan begrip van het Vlaams Belang.
Het Vlaams Belang, zoals het Vlaams Blok heet sinds in 2004 drie van diens organisaties werden veroordeelt wegens racisme, is absoluut niet te vergelijken met het hobby-project van verveelde vastgoedmakelaars en een gefrustreerde dandy dat de LPF was. Het Vlaams Belang heeft diepe historische wortels die terug voeren op de Vlaams-nationalistische Frontbeweging in en na de Eerste Wereldoorlog, de collaboratie in de Tweede Wereldoorlog, de crisis van de Vlaamsgezinde Volks Unie in de jaren zeventig... Door de jaren heen hebben ze dus een doordachte en consistente ideologie kunnen opbouwen en zich diep weten te wortelen in de Vlaamse maatschappij. In cijfers weergegeven ziet dat er als volgt uit: in 2005 hadden ze een kleine 22.000 leden, 198 afdelingen, 127 personeelsleden, 459 gemeenteraadsleden in 163 gemeenten, 53 provincie raadsleden, 32 Vlaams parlementsleden... De partij besteed jaarlijks zo'n 5.7 miljoen euro aan propaganda ofwel 87,5% van haar totale budget (3).
Maar in Oostenrijk met Haider is het toch ook gelukt? Ja en nee. In 1999 haalde de FPÖ van Haider 27% van de stemmen, in 2001 hebben ze er hier nog 'maar' 10% van over en nog eens vier jaar later, in april 2005, spatte de partij uit elkaar. Maar in oktober van datzelfde jaar haalt de 'oude' FPÖ weer 15% van de stemmen. Haider heeft zich ondertussen teruggetrokken in z'n 'eigen' Karinthië waar hij nog steeds 42,5% van de stemmers achter zich heeft staan.
Electoraal heeft de Oostenrijkse 'verbrandingsstrategie' extreem-rechts dus een paar jaar een flink aantal stemmen gekost. In die jaren hebben ze zich wél weten te nestelen in allerlei bestuursorganen en het beleid een fiks eind naar rechts opgeschoven (vergelijkbaar overigens met de ervaring met van Leefbaar Rotterdam). De Oostenrijkse christen-democraten zien zich immers door de verkiezingswinst van de laatste jaren gesteund in hun harde neo-liberale beleid en blijven nu op koers.
Ook in andere landen, zoals Frankrijk en Denemarken waar respectievelijk het Front National op gemeentelijk niveau en de Deense Volkspartij op nationaal niveau (mee) de scepter zwaaien, laat zien dat de verbrandingsstrategie niet werkt. In Denemarken is een hard anti-migrantenbeleid ingevoerd terwijl in Franse gemeentes als Toulon en Vitrolles een anti-sociale politiek, gericht op het monddood maken van alles dat ook maar een progressieve zweem heeft, gevoerd wordt.

Leve het cordon sanitaire! (Huh?)
14 jaar houdt het cordon sanitaire nu gelukkig al stand, maar wel zonder veel succes. De steun voor het Vlaams Belang is alleen maar gegroeid. Het cordon blijkt dan ook niet dé oplossing te zijn om het Vlaams Belang in te dammen, zoals allerlei linkse activisten al vanaf het begin hebben gezegd.
Verklaringen voor de verkiezingswinst van het Vlaams Blok worden meestal gezocht in de onvrede die er leeft onder de bevolking met de traditionele partijen, met de heersende klasse zo je wilt. De politiek van sociale uitsluiting die door de bezuinigingsdrift van de regering tot norm is verheven is gekoppeld aan het salonfähig maken van het idee dat persoonlijk gewin een recht is. Carl Devos en Dries Verlet verwoordden in het Vlaamse Mo* dit proces met gevoel voor drama als volgt: "Individualisering, juridisering, flexibilisering, deregulering, secularisering, commercialisering, detraditionalisering, feminisering, desindustrialisering, responsabilisering en nog vele andere moeilijke woorden bezingen het bevrijde individu dat met meer vrijheid maar ook met meer zelfstandigheid en onafhankelijkheid de wereld kan, neen, moet bereizen." (4).
Maar die grote wereld is vooral een boze wereld vol niet te nemen 'uitdagingen' en gevaren. Een groeiend gevoel van richting-loosheid en onzekerheid heeft zich meester gemaakt van grote delen van de bevolking. En die onzekerheid in het leven wordt bestreden door alles dat anders is uit te sluiten. Het 'andere' is ondermijnend en in gelijkvormigheid wordt de verdwenen veilige haven gezocht.
Er wordt wel gezegd dat in Vlaanderen het idee van de ondermijnende en expansieve 'ander' via de communautaire strijd makkelijker wortel heeft kunnen schieten. Het Vlaams Blok kon de mythe van Waalse overheersing die door de Vlaamse elite om weer heel andere redenen in stand wordt gehouden (5), koppelen aan een idee van Vlaamse eigenheid en superioriteit. De stap van 'bedreigende' Walen naar alle 'vreemdelingen' is onder bepaalde omstandigheden niet zo heel groot.
Tegelijkertijd is het een feit, wat zowel blijkt uit onderzoeken als gewoon uit het lezen van de krant, dat overal in Europa xenofobie en extreem-rechts groeit. En elk land zal zo zijn mede-bepalende unieke geschiedenis en politiek landschap hebben, maar de algemene tendens valt niet te ontkennen. Een echte oplossing zal dan ook niet gezocht moeten worden in maatregelen die uitgaan van de specificiteit van een land of regio, maar van heersende politiek in heel Europa

PS en SP
Desondanks is het wel interessant om nog even verder te kijken naar de unieke geschiedenis van België en van een klein beetje Nederland. Want daar zou wel eens een begin van een praktisch antwoord kunnen liggen.
Opvallend aan de groei van extreem-rechts in België is vooral dat deze niet in heel het land heeft plaatsgevonden, maar alleen in Vlaanderen. Een van de meest in het oog springende verschillen tussen Wallonië en Vlaanderen is de krant van de arbeidersbeweging (zie ook voetnoot 5). Zowel de vakbeweging als de sociaal-democratie, de PS met de opvallende Elio Di Rupo als voorman, is in dit landsdeel nog opvallend sterk en is geworteld in verschillende sectoren van de maatschappij. Het algemene politieke klimaat in Walloniä is dan ook linkser dan dat in Vlaanderen, net zo goed als dat allerlei neoliberale maatregelen daar minder hun sporen hebben kunnen achterlaten in de vorm van egocentrisch of richtingloos individualisme (waarbij overigens moet worden opgemerkt dat Wallonië aanzienlijk armer is dan Vlaanderen en met meer sociale problemen kampt).
De moed zakt dan ook in de schoenen als je bedenkt dat het er alle schijn van heeft dat ook in Wallonië extreem-rechts gaat doorbreken de komende verkiezingen. Het Front National zoals de vrij inspiratieloze naam luidt, staat op 10% in de peilingen ofwel een winst van 4,4%. De meest waarschijnlijke redenen hiervoor zijn de recente corruptieschandalen in Charleroi zijn waar de PS met extreme vriendjespolitiek ouderwets uit de bocht is gevlogen.
Voor de Nederlandse situatie geldt dit echter niet. Niemand kan met droge ogen beweren dat de arbeidersbeweging in Nederland sterk is, laat staan dat ze politieke stellingen in neemt zoals het ABVV en het ACV dit wél geregeld, en in relatie tot het Vlaams Belang zelfs zeer consequent, doen. En toch heeft het in Nederland tot 2002 met de komst van Fortuyn, ruim tien jaar later dus, geduurd voordat de boel explodeerde.
Dat er in Nederland geen stemplicht is, zoals in Vlaanderen heeft het ongenoegen en de opgebouwde onvrede vast en zeker een lange tijd 'onzichtbaar' gehouden. Maar een ander niet te onderschatten verschil is dat het landschap ter linkerzijde van de sociaal-democratie er in Nederland radicaal anders uit ziet dan in Vlaanderen. In Nederland heeft de van oorsprong maoïstische SP zich omgevormd tot een moderne, populistisch socialistische partij en weet zij een deel van het ongenoegen met 'Den Haag' te mobiliseren én naar links om te buigen. Dat de SP zich in multi-interpreteerbare woorden uitlaat over integratie en migranten helpt hen waarschijnlijk ook aan meer stemmen dan dat het ze kost. In Vlaanderen heeft een dergelijke partij zich nooit kunnen ontwikkelen. De mao-stalinistische PvdA, de grootste van de verschillende kleine radicaal-linkse partijen, heeft die rol niet op zich genomen, maar domineert en blokkeert wél al decennia het linkse politieke terrein.

Een andere politiek en een ander links
Misschien is er op dat vlak de laatste tijd wel iets positiefs te melden over de Belgische politiek. Sinds enige maanden zijn er twee initiatieven die in ieder geval tot doel hebben om de boel flink op te schudden. In Wallonië gaat een bont gezelschap van individuen en politieke groeperingen voor 'een ander links' terwijl voor de initiatiefnemers in Vlaanderen 'een andere politiek' al goed genoeg is.
Het Waalse 'Une autre gauche' is er gekomen naar aanleiding van een openbare oproep in de krant 'La libre Belgique' van 22 februari op initiatief van een aantal individuen waarin gesteld wordt dat na dan 30 jaar neo-liberalisme een ander links noodzakelijk is om het tij te keren (6). De oproep heeft veel weerklank gevonden en in hoog tempo zijn afdelingen opgericht en een drietal algemene vergaderingen gehouden. In Vlaanderen is er het 'Comité voor een andere politiek', een verlengstuk van de strijd tegen de Europese Grondwet en het Generatiepact (over pre-pensioenen) van afgelopen herfst, welke wordt aangevoerd door een drietal oudgedienden uit sociaal-democratische kringen (7).
Of de initiatieven levensvatbaar blijken te zijn, moet de toekomst uitwijzen. Een eerste proef zal in oktober zijn wanneer beide initiatieven elkaar ontmoeten op een, zo is de planning, grote publieksbijeenkomst. Spannend wordt dat zeker aangezien beide groepen vooralsnog een heel andere prioriteit en invulling nastreven (Nieuwe partij? Verkiezingsdeelname?). Het is in ieder geval jammer dat de 'trefdag' niet op dezelfde dag is gepland als de gemeenteraadsverkiezingen. De bijeenkomst had zo een mooi begin kunnen zijn voor een andere linkse politiek. Maar vooralsnog is er nog niets verloren, sterker nog, wie weet is eindelijk het begin gemaakt met het stuk voor stuk terugwinnen van de 984.587 mensen die al een tijd geleden de moed hebben opgegeven en het humanisme de rug hebben gekeerd.

Voetnoten
(1) Een jaar na die eerste Zwarte Zondag waar het Vlaams Blok voor het eerst doorbrak, werd in het Vlaams Parlementover een resolutie gestemd dat het 70-puntenplan van het Vlaams Blok inzake immigratie veroordeelt (hier te lezen) en tevens de basis vormde voor het tweede cordon sanitaire, dat nu nog steeds stand houdt. Elke partij behalve het Vlaams Blok zelf steunde de resolutie.
(2) Uit Mo*, juni 2006, nr 34.
(3) Cijfers uit: 'Wie is er nog bang van het Vlaams Belang' van Marc Spruyt, Paul Verbraeken lezing 2006.
(4) Uit Mo*, juni 2006, nr 34.
(5) Zoals we eerder hebben gelezen, kampen zij al jaren met die 'gedwongen' samenwerking met sociaal-democraten en soms nog wat groenen op gemeentelijk niveau, maar ook op federaal niveau komen ze van een koude kermis terug. Daar botsen ze op de nog veel sterkere, strijdbaardere en linksere Waalse sociaal-democratie dan de Vlaamse evenknie. Vlaams rechts wordt dus aan alle kanten ingeperkt en verzet zich daar tegen door de communautaire tegenstelling uit te spelen om zo de arbeidersbeweging, die in Wallonië een stuk sterker is dan in Vlaanderen, uit elkaar te spelen.
(6) website van: 'Une autre gauche'
(7) website van: 'Comité voor een andere politiek'