Het is echter maar de vraag aan welke kant het personeel gaat hinkelen. De aversie tegen ‘bestemming klant’, afgekort tot ‘rondje om de kerk’ is groot. En al doen de vakbondsleidingen verwoede pogingen onder hun verantwoordelijkheid uit te komen, er zijn nog steeds personeelscollectieven. En het ziet er niet naar uit dat die het hoofd in de schoot leggen.

Bestemming klant
'Bestemming klant' zou eigenlijk 'bestemming beurs' moeten heten. Daar wil de NS namelijk naar toe, om mee te kunnen doen op een vrije Europese markt. Om een normaal bedrijf te worden, waar de macht van het personeel gebroken is, winst gemaakt wordt en veiligheid slechts bijzaak is.
In het kader vindt u de belangrijkste onderdelen van ‘bestemming klant’. De NS geeft er hoog over op, vooral wat betreft de voordelen voor de klant. Het aantal vertragingen zou afnemen. Als dat al klopt, gaat het echter slechts om een afname van 17% naar 16%. De meest voorkomende oorzaak van vertragingen zijn namelijk technische storingen en een gebrek aan onderdelen. Verder is voor de invoering van het 'rondje om de kerk' 250 mens extra personeel nodig (waar dat vandaan moet komen weet niemand), omdat het personeel dan minder flexibel kan worden ingezet. Dit laatste wekt minstens het vermoeden dat het toch vooral gaat om het hapklaar kunnen uitbesteden van onrendabele lijnen aan andere vervoerders.

Moeras
FNV Bondgenoten en de VVMC willen zich terugtrekken uit het moeras van 'Bestemming klant', om zich alleen nog te bemoeien met de sociale gevolgen daarvan en de zaak verder aan de ondernemingsraad overlaten. Als de leden het akkoord van 23 april goedkeuren, krijgen ze hun zin.
'Bestemming klant' wordt 10 juni ingevoerd, omdat dat niet meer uitgesteld zou kunnen worden. De ondernemingsraad mag met een tegenvoorstel komen; slaat de directie het voorstel af dan komt er arbitrage. De voorzitter van de arbitragecommissie wordt dan aangewezen door minister Netelenbos. Dat wekt weinig vertrouwen, gezien bijvoorbeeld deze uitspraak: ‘Blijkbaar is de VVMC niet onder de indruk van de oproep van de premier, van mij en van heel het Nederlandse volk om niet te staken’.
Het moeras ontstond toen de vakbonden in 1999 akkoord gingen met 'Bestemming klant' maar daarna werden geconfronteerd met een opstand onder hun leden en het verzet van personeelscollectieven. Nu trekken de bonden zich dus weer terug uit de strijd, alleen hebben ze nu niet meer alleen te maken met de ondernemingsraad, maar ook met de personeelscollectieven. Wat gaan die doen? De leden van de bonden oproepen tegen het akkoord te stemmen? Zullen de collectieven zich ontwikkelen tot concurrenten? Het is voor de vakbonden ook een groot vraagteken. Geen wonder dat zowel FNV Bondgenoten als de VVMC druk uitoefenen op hun kaderleden om uit de collectieven te stappen.
De eensgezindheid van de vakbonden komt tamelijk onverwacht. Ze leken het de afgelopen tijd zelden met elkaar eens. Stakingen werden op het laatste moment afgeblazen, wat niet alleen vervelend was voor het publiek, maar ook voor de kaderleden. Een NS-werknemer: 'Steeds uitleggen aan collega's wat er nu weer aan de hand is. Steeds weer aan de bak om de eenheid op de werkvloer te bewaren'.

Personeelscollectieven
De personeelscollectieven zijn een bijzonder fenomeen. Vaak worden ze gezien als een alternatief voor de vakbeweging. Dat zijn ze echter niet. De collectieven worden voornamelijk gerund door kaderleden van de diverse bonden, die er een pragmatische kijk op hebben: als het niet lukt via de bond dan maar via een collectief.
Voordeel van deze strategie is dat de collectieven zo gemakkelijker een rol kunnen spelen om de eenheid onder het personeel op de werkvloer te behouden. Een nadeel van dit pragmatisme kan zijn dat men de koers van de bonden als een gegeven gaat beschouwen, zonder zich er tegen te verzetten of er een alternatieve structuur tegenover te stellen.
De collectieven hebben geen formele structuur. 'Het zijn kartrekkers die zichzelf een collectief noemen'. De FNV-onderhandelaar Andries van de Berg wekte op de radio graag de suggestie dat het er daarom minder democratisch aan toe gaat. 'En dan leggen we het aan de leden voor en als die voor stemmen dan ben ik heel benieuwd wat de collectieven dan nog willen organiseren.' Mooi gezegd, maar feit is dat de personeelscollectieven tot nu toe beter hebben aangevoeld wat er op de werkvloer leeft dan Van de Berg. Wie is er dan ondemocratisch? Het wordt pas een probleem als er geen kritische activiteiten op de werkvloer meer zouden zijn en de kartrekkers in de collectieven niet meer onder druk staan van collega's.
Hoe de collectieven zich gaan ontwikkelen ligt nog open. Ze verkeren nu in een labiel evenwicht met de bonden. De collectieven waren bijvoorbeeld niet in staat de sectorraad (het hoogste orgaan binnen de sector) van FNV Bondgenoten van hun standpunt te overtuigen. Tegelijkertijd is hun invloed op de werkvloer waarschijnlijk veel groter.

NS-reizigerscollectief
'De reiziger is een belangrijke stakingsbreker', heet het binnen FNV Bondgenoten. En clubs als Rover, de ANWB en de Consumentenbond willen dat graag in praktijk brengen.
Tot twee keer toe probeerden deze 'consumentenorganisaties' met een kort geding stakingen te verbieden. Op het eerste gezicht lijkt het opvallend dat de directie zich niet bij deze gedingen aansloot. Maar misschien is juridisch gelijk krijgen domweg niet voldoende voor een directie die koste wat het kost het personeel wil breken. Eerder al liet ze weten het opzeggen van de akkoorden uit 1999 door de vakbonden niet juridisch te zullen aanvechten.
Zonder meer opvallend was het optreden van het NS-Reizigerscollectief. Zowel in Zutphen als in Utrecht nam het deel aan het kort geding en kon zo voor de rechtbank, namens solidaire reizigers, voor het personeel pleiten. Belangrijk voor klanten die graag veilig met de trein reizen en een hart onder de riem van het personeel. Het maakt hen duidelijk dat er coalities met 'buitenstaanders' mogelijk zijn, wat ook wel eens van belang kan zijn als de acties in de gezondheidszorg van start gaan.
Het reizigerscollectief telt nu 350 leden. Daaronder zitten leden van de SAP, Solidariteit en bijvoorbeeld ook Harry van Bommel, SP-tweede kamerlid. Een goed initiatief in de slag om de sympathie van de reiziger.

Kunnen de collectieven winnen?
Hoe vaak kan het personeel nog de strijd aanbinden tegen de directie en tegen onsolidaire reizigers? De komende weken vergaderen de vakbondsleden en er is niets meer demoraliserend dan telkens weer tegen hetzelfde te moeten stemmen. En wat betekent het voor het moreel dat Kok roept dat hij naar de rechter zal stappen bij een volgende staking?
Maar op de lange duur zal het gebeuren niet enkel negatief uit pakken. Het publiek vraagt zich langzamerhand af of de halsstarrigheid van het personeel misschien toch niet ergens op gebaseerd is. In de pers verschijnen nu ook andere, kritische, verhalen. Zoals van de man die het 'rondje om de kerk' bij de NS heeft uitgevonden en gewoon zegt dat 10 juni wel degelijk kan worden uitgesteld.
Ook de directie heeft een tijdsprobleem. In de wereld van het 'echte' bedrijfsleven, waar de NS-top toe wil behoren, is het not done om je personeel niet onder de duim te kunnen houden. Ook het breed binnen de NS levende idee dat er van alles mis gaat, kan gevolgen hebben. Lang niet iedere medewerker trekt daaruit de conclusie dat het anders moet, maar geen enkele werknemer vindt het prettig niet de beste service en de veiligheid te kunnen leveren.
Hoe lang zal de reiziger zich nog laten afschepen met het verhaal dat machinisten en conducteurs gewoon alleen maar tegen saai werk zijn en zich niet, net als iedereen, willen aanpassen? Naast het feit dat die saaiheid de veiligheid van de reiziger zelf in gevaar kan brengen (machinisten zien bijvoorbeeld op een vertrouwde route eerder een onverwacht rood sein over het hoofd) zal de reiziger zich hopelijk ook eens gaan realiseren, dat iedereen het recht heeft zich tegen saai werk te verzetten.

Om lid te worden van het NS-reizigerscollectief kun je een e-mailtje sturen naar:
ns-reizigerscollectief@planet.nl.
(Voor dit artikel is gebruik gemaakt van interviews met Jeroen Zonneveld van het NS-reizigerscollectief en leden van het NS-personeel en van www.solidariteit.nl/Dossiers/ov.html en www.geocities.com/u_p_c2000)

Enige onderdelen van bestemming klant:
Minder onderhoud aan rijdend materieel en infrastructuur
(Treinen worden ééns per 48 uur in plaats van ééns per 24 uur gecontroleerd)
Het koppelen van machinisten en conducteurs aan lijnen
(het eigenlijke rondje rond de kerk)
Op de grote stations na, zal er geen loket- of ander personeel meer aanwezig zijn.
Kaartverkoop uitsluitend via automaten.