Toen Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel, stonden linkse bewegingen in heel Latijns-Amerika voor een dilemma dat de fundamentele tegenstrijdigheden in hun politiek blootlegde. Hoe konden ze hun anti-imperialistische principes handhaven in het licht van het Russische, niet-westerse imperialisme? De meesten kozen voor de weg van de minste weerstand: Rusland steunen, een neutrale houding aannemen ten opzichte van 'beide partijen' of zich terugtrekken in stilzwijgen. Het Zapatistisch Nationaal Bevrijdingsleger (EZLN) koos voor een andere weg. Vanuit de bergen van Chiapas veroordeelden de inheemse revolutionairen van Mexico de invasie onvoorwaardelijk en gaven ze voorrang aan solidariteit met het verzet boven geopolitiek opportunisme.

Hun standpunt – steun voor het Oekraïense verzet en de Russische anti-oorlogsbewegingen, terwijl ze zowel Poetin als de NAVO afwezen – bood een radicaal alternatief voor de kampistische logica die het linkse discours in heel Latijns-Amerika en Spanje domineerde. Toen Israël in oktober 2023 zijn aanval op Gaza lanceerde, pasten de Zapatistas hetzelfde ethische kader toe en veroordeelden ze degenen die 'Poetins invasie van Oekraïne rechtvaardigden met 'zelfverdediging' maar dat argument nu ongeldig maken tegen Israël, en vice versa'. Die consistentie in verschillende conflicten laat zien hoe feministische anti-imperialistische politiek de valse keuzes kan overstijgen die worden opgelegd door rivaliteit tussen grootmachten en niet alleen solidariteit biedt, maar ook een fundamentele uitdaging om het anti-imperialisme zelf te heroverwegen.

In maart 2022, toen een groot deel van links in Latijns-Amerika haastig op zoek was naar standpunten over de Russische invasie van Oekraïne die hun anti-imperialistische geloofwaardigheid zouden behouden en tegelijkertijd directe veroordeling van Poetins oorlog zouden vermijden, bracht het EZLN een verklaring uit die met kenmerkende helderheid door de ideologische mist heen sneed.

'Na de strijd zal er geen landschap meer overblijven', verklaarde het communiqué van de Zesde Zapatistische Commissie, waarmee een standpunt werd ingenomen dat de inheemse revolutionairen van Chiapas zou onderscheiden van vrijwel alle andere belangrijke linkse stromingen in Mexico, Latijns-Amerika en Spanje. Waar anderen geopolitieke schaakzetten en imperiale rivaliteiten zagen, zagen de Zapatistas iets eenvoudigers en fundamentelers: een agressieve oorlog tegen gewone mensen die ondubbelzinnige oppositie vereiste.

Het standpunt van de Zapatistas: solidariteit van onderop

Het standpunt van het EZLN was gebaseerd op principes die hun beweging al drie decennia lang leiden: 'Als Zapatistas steunen we geen van beide staten, maar juist degenen die vechten voor hun leven tegen het systeem.' Dat was geen loze retoriek. De Zapatistas zochten actief contact met anarchistische en libertaire groeperingen in zowel Rusland als Oekraïne en stuurden financiële steun naar degenen die zich verzetten tegen hun respectieve regeringen.

Hun analyse erkende de complexiteit, maar behield morele duidelijkheid. Ja, ze erkenden dat 'de belangen van het grootkapitaal aan beide kanten een rol spelen'. Ja, westerse regeringen hadden cynisch berekend wat ze uit het verzet van Oekraïne konden halen. Maar die realiteit deed niets af aan het fundamentele feit: 'Er is een agressor: het Russische leger.'

De afwijzing door de Zapatistas van Poetins 'denazificatie'-verhaal was bijzonder scherp. Ze zagen die retoriek als een klassieke imperialistische rechtvaardiging – dezelfde logica die later zou worden gebruikt om 'andere gebieden binnen te vallen om ze te redden van 'neo-nazistische tirannie' of om naburige 'narco-staten' uit te schakelen'. Zoals hun kameraden in Rusland zeiden: 'Russische bommen, raketten en kogels vliegen op Oekraïners af en vragen hen niet naar hun politieke mening of de taal die ze spreken.'

Een eenzame stem: links in Latijns-Amerika kiest partij

Het standpunt van de Zapatistas stond in schril contrast met de reacties van links in Latijns-Amerika. Van de Mexicaanse Morena-partij tot de Braziliaanse PT, van het Kirchnerisme in Argentinië tot Podemos in Spanje, de overheersende tendens was ofwel expliciete steun voor Rusland, ofwel een onoprechte 'beide kanten'-neutraliteit die in feite de Russische belangen diende.

De reactie van de Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador was een voorbeeld van die aanpak. Hoewel hij neutraliteit claimde, herhaalde AMLO consequent de Russische standpunten, riep hij Oekraïne op om over overgavevoorwaarden te onderhandelen en bekritiseerde hij de wapenleveranties van het Westen. De weigering van zijn regering om sancties op te leggen aan Rusland werd gepresenteerd als principiële niet-inmenging, maar werkte in feite als steun voor de agressor.

Dat patroon herhaalde zich in de hele regio. Maduro van Venezuela gaf zijn volledige steun aan Poetins 'speciale militaire operatie'. Ortega van Nicaragua prees het 'legitieme recht' van Rusland om zich te verdedigen. Zelfs meer progressieve figuren zoals Gustavo Petro van Colombia riepen op tot onderhandelingen die de Russische agressie zouden belonen met territoriale concessies.

In Spanje gaf Podemos-leider Pablo Iglesias aanvankelijk de uitbreiding van de NAVO de schuld van het uitlokken van de oorlog, terwijl het officiële standpunt van de partij opriep tot dialoog zonder Rusland duidelijk als agressor aan te wijzen. Die 'plaag voor beide huizen'-benadering werd ook voor een groot deel van Europees links een comfortabele middenweg.

Het gewicht van geschiedenis en ideologie

Om die standpunten te begrijpen, moet je je verdiepen in de historische en ideologische kaders die het linkse denken in Latijns-Amerika vormgeven. Voor velen is steun aan Rusland gebaseerd op een nostalgische band met de Sovjet-Unie, die ooit materiële en ideologische steun bood aan bevrijdingsbewegingen in het Zuiden. Het Rusland van Poetin werd gezien als een voortzetting van die anti-imperialistische erfenis, ondanks de transformatie tot een oligarchisch kapitalistisch land.

De 'kampistische' logica – automatisch alles steunen wat zich tegen het Amerikaanse imperialisme verzet – bleek bijzonder krachtig. Als de Verenigde Staten tegen Rusland waren, dan moest Rusland wel de progressieve kant van de geschiedenis vertegenwoordigen. Dat mechanistische anti-imperialisme maakte velen blind voor de realiteit van het Russische imperialisme en het oprechte volksverzet waarmee het in Oekraïne te maken had.

Ook economische belangen speelden een rol. Veel Latijns-Amerikaanse landen hadden belangrijke handelsrelaties met Rusland opgebouwd, met name op het gebied van energie en landbouwexport. Voor regeringen die afhankelijk waren van die economische banden, bracht morele veroordeling van Rusland materiële kosten met zich mee.

Misschien nog wel belangrijker was dat veel linkse intellectuelen en politici de Russische propagandaverhalen over Oekraïense 'nazi's' en westerse 'marionettenregimes' hadden overgenomen. Die praatpunten vonden vruchtbare grond bij mensen die geneigd waren om achter elke volksopstand Amerikaanse manipulatie te zien.

De feministische dimensie: het verzet van vrouwen zien

Voor een beweging met diepgewortelde feministische principes biedt de reactie van de Zapatistas bijzondere inzichten. Waar andere linkse stromingen zich richtten op rivaliteit tussen grootmachten en geopolitieke abstracties, concentreerden de Zapatistas zich op de ervaringen van gewone mensen, waaronder de Oekraïense vrouwen die de ruggengraat vormden van het burgerlijke verzet.

De benadering van het EZLN verwierp de masculine logica die veel van het discours over internationale betrekkingen domineert, waarin oorlogen worden geanalyseerd als spelletjes tussen machtige mannen in plaats van aanvallen op gemeenschappen en families. Hun directe contact met basis verzetsgroepen in beide landen weerspiegelde een politiek die horizontale solidariteit voorrang gaf boven verticale geopolitieke loyaliteiten.

Die gendergerichte analyse wordt nog scherper als we kijken naar het systematische gebruik van seksueel geweld als oorlogswapen door Russische troepen – een realiteit die grotendeels wordt genegeerd door Poetins linkse apologeten in Latijns-Amerika. De onvoorwaardelijke steun van de Zapatistas voor het Oekraïense verzet erkende impliciet dat de lichamen van vrouwen een slagveld waren geworden in het imperiale project van Rusland.

De prijs van principes

Het standpunt van de Zapatistas had een prijs. Het bracht hen in conflict met een groot deel van internationaal links, waaronder veel voormalige bondgenoten in de strijd tegen globalisering. Hun fondsenwerving voor het Oekraïense verzet werd bekritiseerd door mensen die stelden dat dat onvermijdelijk nazi-milities of corrupte ambtenaren zou steunen.

Het EZLN zag die kritiek al aankomen: 'Er zal worden gezegd dat degenen die zich in Oekraïne en Rusland verzetten een minderheid zijn en dat ze de rechtse krachten in de kaart spelen.' Hun antwoord was typisch direct: 'Waardigheid en ethiek worden niet afgemeten aan aantallen.'

Die ethische houding weerspiegelde de harde lessen die de Zapatistas uit hun eigen strijd hadden geleerd. Ze begrepen dat bevrijdingsbewegingen niet puur kunnen zijn, dat volksverzet onvermijdelijk tegenstrijdige elementen bevat en dat solidariteit betekent dat je het recht van mensen om zichzelf te verdedigen steunt in plaats van ideologische tests op te leggen vanuit de verte.

Consistentie: Palestina als spiegel

De echte test voor het ethische kader van de Zapatistas kwam in oktober 2023, toen Israël zijn verwoestende aanval op Gaza lanceerde. In een verklaring getiteld 'Van zaaien en oogsten' liet Subcomandante Moisés zien hoe consistent de principes van de Zapatistas zijn in verschillende conflicten.

De verklaring bevatte een scherpe observatie over de hypocrisie van veel internationale commentaren: 'Degenen die enkele maanden geleden de invasie van Poetins Rusland in Oekraïne rechtvaardigden en verdedigden, onder verwijzing naar hun 'recht om zich te verdedigen tegen een potentiële dreiging', moeten nu jongleren (of hopen op vergetelheid) om dat argument tegen Israël ongeldig te maken. En vice versa.'

Die vergelijking liet zien dat de Zapatistas snappen dat ethische consistentie betekent dat je de imperiale logica moet afwijzen, ongeacht welke staat die gebruikt. Degenen die de Russische agressie in Oekraïne veroordeelden terwijl ze de Israëlische agressie in Palestina steunden (of andersom), hanteerden verschillende morele normen op basis van politiek gemak in plaats van principiële oppositie tegen aanvallen op burgerbevolkingen.

Het standpunt van de Zapatistas bleef karakteristiek duidelijk: 'Noch Hamas, noch Netanyahu. Het volk van Israël zal overleven.' Net zoals ze in 2022 hadden verklaard 'Noch Zelensky, noch Poetin', weigerden ze te kiezen tussen concurrerende autoriteiten, terwijl ze hun solidariteit betuigden met gewone mensen die in het geweld waren terechtgekomen.

Die verklaring uit 2023 toonde aan dat het standpunt van de Zapatistas over Oekraïne geen geïsoleerd standpunt was, maar deel uitmaakte van een samenhangend wereldbeeld dat het leven en de waardigheid van gewone mensen voorrang geeft boven de strategische berekeningen van staten en hun apologeten.

Lessen voor internationale solidariteit

De reactie van de Zapatistas op Oekraïne biedt belangrijke lessen voor feministische en linkse bewegingen die worstelen met internationale solidariteit in een tijdperk van heroplevend autoritarisme.

Ten eerste laat het zien dat je anti-imperialistische principes kunt houden zonder mee te doen aan de kampistische logica die solidariteit verandert in een spel tussen rivaliserende machten. Tegen het Amerikaanse imperialisme zijn hoeft niet te betekenen dat je het Russische imperialisme steunt.

Ten tweede laat het zien hoe het centraal stellen van de stemmen en ervaringen van gewone mensen – met name vrouwen en gemarginaliseerde gemeenschappen – de mist van geopolitieke abstracties kan doorbreken. De Zapatistas hadden geen ingewikkelde theorieën over de uitbreiding van de NAVO nodig om te beseffen dat Russische bommen Oekraïense burgers doodden.

Ten derde laat het zien hoe belangrijk horizontale netwerken en directe relaties zijn voor het opbouwen van echte internationale solidariteit. In plaats van te vertrouwen op diplomatie tussen staten of connecties tussen partijen, zochten de Zapatistas basisbewegingen die hun waarden deelden.

Ten slotte laat het zien dat ethische consistentie soms eenzaamheid met zich meebrengt. De bereidheid van het EZLN om te breken met een groot deel van internationaal links weerspiegelde hun besef dat principes belangrijker zijn dan politiek opportunisme.

Verder dan solidariteit: feministisch anti-imperialisme opbouwen

Nu de oorlog in Oekraïne voortduurt en andere conflicten ontstaan, wijst het voorbeeld van de Zapatistas op nieuwe mogelijkheden voor feministische anti-imperialistische politiek. In plaats van te kiezen tussen concurrerende imperiale machten, kunnen we solidariteit opbouwen met basis-verzetsbewegingen, waar die ook ontstaan.

Dat betekent dat we Oekraïense vrouwen moeten steunen die hun gemeenschappen verdedigen, maar ook Russische feministen die gevangen zitten vanwege hun anti-oorlogsactivisme. Het betekent dat we ons moeten verzetten tegen het militarisme van de NAVO, maar ook tegen het Russische expansionisme. Dat betekent erkennen dat het recht op zelfbeschikking van gewone mensen belangrijker is dan de geopolitieke voorkeuren van verre linkse intellectuelen.

De Zapatistas begrepen iets wat een groot deel van links in Latijns-Amerika over het hoofd zag: solidariteit is geen geopolitieke afweging, maar een ethische verplichting. Door te kiezen voor solidariteit met het Oekraïense verzet en de Russische anti-oorlogsbewegingen, lieten ze zien dat een ander soort internationalisme mogelijk is – een internationalisme dat geworteld is in feministische principes van zorg, wederzijdse hulp en collectieve bevrijding.

Zoals Subcomandante Marcos ooit schreef: 'Het spijt ons voor het ongemak, maar dit is een revolutie.' Het ongemak van het steunen van het Oekraïense verzet heeft de Zapatistas misschien geïsoleerd van hun traditionele bondgenoten, maar het wees ook op een revolutie in hoe we denken over internationale solidariteit zelf.

In het puin van de Oekraïense steden en de cellen van de Russische gevangenissen gaat die revolutie door. De vraag voor de rest van ons is of we ons daarbij zullen aansluiten.

De auteur erkent het voortdurende werk van Oekraïense feministische organisaties, Russische anti-oorlogsactivisten en de Zapatista-gemeenschappen van Chiapas in hun strijd voor bevrijding en waardigheid.

Bronnen

1. EZLN Zesde Commissie, 'After the battle, no landscape will remain' (Over de invasie van Oekraïne door het Russische leger), 2 maart 2022.

2. Raúl Zibechi, 'The Zapatistas and the Invasion of Ukraine', Schools for Chiapas, 23 maart 2022.

3. EZLN, 'Over zaaien en oogsten', oktober 2023. Zoals gemeld in: Chiapas Support Committee, 'Chiapas: EZLN Releases Communiqué on Israel-Palestine Conflict', 17 oktober 2023.

Dit zijn de meest recente verklaringen van de Zapatistas die specifiek over de oorlog tussen Rusland en Oekraïne gaan. Hoewel het EZLN sinds maart 2022 veel verklaringen over andere onderwerpen heeft uitgegeven, geeft hun verklaring van 2023 over Palestina-Israël belangrijke inzichten in de consistentie van hun anti-imperialistische standpunt in verschillende conflicten.

Dit artikel stond op ESSF. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.