De enorme nederlaag van de Republikeinen bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen op dinsdag 3 november viel nog zwaarder uit dan verwacht: de Democraten wonnen genoeg verkiezingen in de afzonderlijke staten om met een overweldigende meerderheid de controle over het Huis van Afgevaardigden te veroveren, terwijl ze de controle over de Senaat veroverden met een kleinere maar duidelijke meerderheid. De Democraten wonnen zelfs in kiesdistricten die door gerrymandering waren ontworpen om Republikeinse overwinningen te garanderen.

Het verlies van de Republikeinse meerderheid in beide Kamers is een zware klap voor de reactionaire agenda van Trump en brengt de Republikeinen in een crisis, terwijl de Democraten onder druk komen te staan om de schade die Trump heeft aangericht ongedaan te maken. De nederlaag van de Republikeinen en Trump kan ook worden gezien als onderdeel van een internationale anti-autoritaire trend, die volgt op de nederlaag van Flavio Bolsonaro in Brazilië enkele weken geleden en op die van de extreemrechtse autoritaire Viktor Orbán in Hongarije enkele maanden geleden.

Ondanks duistere dreigementen om ICE of het leger naar stembureaus te sturen, bleven Trumps pogingen om de verkiezingen te manipuleren uiteindelijk beperkt tot enkele, grotendeels mislukte pogingen om het Hooggerechtshof ertoe te bewegen het stemrecht op een voor de Republikeinen gunstige manier te beperken. Trump gaf zoals gewoonlijk anderen de schuld van zijn nederlaag en beweerde, met een extreem gebrek aan inlevingsvermogen, zelfs dat de Republikeinen een 'verpletterende overwinning' zouden hebben behaald als ze zich tijdens de campagne nauwer met hem hadden verbonden. Maar gezien de omvang van de Republikeinse nederlaag en het feit dat Trump nu een 'lame duck' is in zijn laatste twee jaar als president, zullen steeds meer Republikeinen de moed vinden om afstand van hem te nemen en zich zelfs tegen hem te keren.

Het verlies van de Republikeinse meerderheid in het Congres is ongetwijfeld een overwinning, in die zin dat het Trump ernstig zal belemmeren door hem de goedkeuring van het Congres te ontzeggen die vrijwel alles wat hij heeft gedaan, goedkeurde en juridisch dekte. Trumps pogingen om de uitvoerende macht te versterken ten koste van het Congres en de rechtbanken leken aanvankelijk gestaag en onvermijdelijk, maar kwamen vervolgens tot stilstand toen Trump zelf verstrikt raakte in de oorlog met Iran en werd afgeleid door belachelijke, megalomane bouwprojecten. Maar zelfs in een verzwakte politieke positie valt te verwachten dat Trump het Congres zal omzeilen en hij heeft al gedreigd zijn veto uit te spreken tegen wetgeving van de Democraten.

Trump is politiek verzwakt, maar hij beschikt nog steeds over de volledige macht van de Amerikaanse staat en zou kunnen reageren met gevaarlijkere avonturen in het buitenland en aanvallen op burgerlijke vrijheden en democratische rechten in eigen land. Hij vertoont geen tekenen dat hij minder gebruik zal maken van het Ministerie van Justitie en de FBI tegen politieke tegenstanders, van Democraten tot anti-ICE- en pro-Palestijnse activisten zoals die in Minneapolis en Michigan, die vanwege hun activisme met ernstige juridische aanklachten worden geconfronteerd.

De triomf van het materiële

De meeste commentatoren van alle politieke stromingen schrijven de uitslag van de verkiezingen toe aan de hoge prijzen voor benzine en voedsel en aan de oorlog met Iran die de prijzen heeft opgedreven. Uit peilingen blijkt dat 20 procent van de Trump-stemmers uit 2024 nu zegt dat ze het niet met hem eens zijn. Maar sommige overwinningen van de Democraten waren te wijten aan grove politieke misstappen die voortkwamen uit Trumps megalomane narcisme. Hij drong aan op corrupte en onervaren kandidaten voor de Senaat in twee dieprode [Republikeinse] staten – Texas en South Carolina – en verloor beide. Hoewel de consumentenprijzen en de afkeer van Trumps ongebreidelde corruptie de gemeenschappelijke noemer waren in de nederlagen van de Republikeinen en de overwinningen van de Democraten, waren het de Republikeinen die ervoor kozen om 200 miljoen dollar uit te geven aan anti-trans-advertenties, die geen indruk maakten en hun gebrek aan voorstellen om de inflatie aan te pakken nog eens onderstreepten.

Ten minste vierenveertig zetels in het Huis van Afgevaardigden zijn van de Republikeinen naar de Democraten overgegaan. De enorme ‘Blue Tsunami’ of Blunami was echter in de eerste plaats het gevolg van afkeer van Trump en de Republikeinen, niet van enthousiasme voor de Democraten, die geen zinvol alternatief boden voor de schade van de Trump-jaren. Bij elke gelegenheid, van de anti-ICE-mobilisaties afgelopen winter tot de verdediging van transgenders, tot de Amerikaanse steun voor Israël en de genocide in Gaza, waren de Democratische leiders ofwel de mildste stem, ofwel – in het geval van Gaza – sloten ze zich aan bij Trump en de Republikeinen in hun steun voor Israël.

Sommige overwinningen van de Democraten waren behoorlijk opmerkelijk. Vrouwen werden verkozen tot gouverneur in Ohio, Tennessee, New Mexico, Texas en Georgia, waar Keisha Lance Bottoms de eerste zwarte vrouwelijke gouverneur van het land werd. Democraat David Crowley werd de eerste Afro-Amerikaanse gouverneur van Wisconsin. Deb Haaland uit New Mexico werd de eerste inheems-Amerikaanse vrouwelijke gouverneur. Maar ze hebben allemaal een politieke staat van dienst die hen typeert als status-quo-politici. Als burgemeester van Atlanta was Bottoms een drijvende kracht achter de bouw van Cop City, het megapolitiecomplex in Atlanta. Terwijl 500 gemeenten in het hele land datacenters hebben afgewezen, beloofde de nieuw gekozen gouverneur Crowley om met hen te 'onderhandelen'. Acton, de nieuw gekozen gouverneur van Ohio, aarzelde net als tal van andere Democraten – waaronder de nieuw gekozen senator van Ohio, Sherrod Brown – over transrechten.

De verkiezing van Abdul El-Sayed, eerst in de voorverkiezingen van de Democratische Partij en vervolgens in de Senaat van Michigan, weerspiegelt de diepe weerstand tegen de steun van de Democratische Partij aan Israël. El-Sayed, een arts en volksgezondheidsfunctionaris, geboren in Michigan als zoon van uit Egypte geïmmigreerde ouders, wordt de eerste moslim-senator van de VS. Hoewel hij zich in het openbaar heeft geprofileerd als kapitalist en niet als socialist, is hij voorstander van een nationaal gezondheidszorgstelsel, Medicare voor iedereen, wordt hij enthousiast gesteund door Bernie Sanders en heeft hij zich consequent verzet tegen de Amerikaanse steun aan Israël en de genocide in Gaza.

De Groene Partij van de VS stelde bij deze verkiezingen meer dan 150 kandidaten op en worstelde zoals gewoonlijk met belemmeringen voor de deelname van derde partijen aan de verkiezingen om antikapitalistische groene alternatieven te bieden. Groene kandidaat Pāʻele Kiakona veroverde een zetel in het Huis van Afgevaardigden van Hawaï en werd daarmee de eerste Groene die sinds 2012 in een Amerikaanse staatswetgevende vergadering werd gekozen. In Wisconsin behaalde Pete Karas, de Groene kandidaat voor staatssecretaris, meer dan 1 procent van de stemmen, wat de Groene Partij in die staat voor de komende periode toegang tot de stembiljetten verzekerde.

De opkomst was de op één na hoogste sinds 1914. De over het algemeen hoge opkomst suggereert dat miljoenen mensen de stembus hebben gebruikt om uiting te geven aan hun diepe afkeer van de hele Trump-nachtmerrie, terwijl veel Republikeinen en MAGA-stemmers ofwel op de Democraten stemden of thuis bleven. Dat was bijvoorbeeld te zien in districten met een meerderheid aan minderheden, waar zwarten de meerderheid vormden, zoals in verschillende counties in Georgia, waar de opkomst onder zwarten merkbaar hoger was dan in 2024, terwijl de opkomst onder witten lager was dan in 2024. Er was een opvallende verschuiving in Texas en elders onder Latino’s die voorheen op de Republikeinen hadden gestemd, maar bij deze verkiezingen op de Democraten stemden.

Bij gebrek aan nauwkeurige opiniepeilingen, waarvan de voorbereiding tijd zal vergen, valt er slechts in beperkte mate iets uit deze verkiezingen af te leiden. In hoeverre betekende bijvoorbeeld de 13 procent van de MAGA-kiezers in South Carolina die op de Democraten stemden een breuk met het racisme, het ontkennen van klimaatverandering en de vaccinatieweigering van MAGA, in plaats van louter frustratie over de hoge prijzen? En natuurlijk zal alleen de tijd uitwijzen of deze verkiezingen een blijvende electorale verschuiving inluiden, in de lijn van eerdere verschuivingen in partijallianties in de VS.

Hoewel commentatoren hebben geschreven over ingrijpende verschuivingen, de afnemende greep van de Republikeinse Partij op kiezers uit de arbeidersklasse en op het platteland en de ineenstorting van MAGA, valt nog te bezien of dat een tijdelijke of een langdurige verschuiving is. De structuur van de Amerikaanse politiek met haar twee partijen zorgt voor een fenomeen van electorale afwisseling dat niet noodzakelijkerwijs overeenkomt met ideologische verschuivingen.

Wall Street versus Main Street

De reactie van beleggers op de verkiezingen is veelzeggend. De dag na de verkiezingen beleefde de Amerikaanse aandelenmarkt een van haar beste dagen in de recente geschiedenis. Maar de dag daarna zorgde een scherpe uitverkoop ervoor dat de aandelenmarkt met 5 procent daalde op de NASDAQ-index. Dat was een reactie op de verkiezing van Democraten zoals Gina Hinojosa, die de gouverneursverkiezingen in Texas won met een verkiezingsprogramma dat onder meer een moratorium op datacenters omvatte en op tientallen referenda die de bouw van lokale datacenters in het hele land hebben tegengehouden. De angst waarmee het investeringskapitaal reageerde op het vooruitzicht van een vertraging in de bouw van datacenters en een algemene herregulering van de radicale deregulering onder president Trump, weerspiegelt de omvangrijke investeringen in AI en zet de Democratische Partij en haar miljardair-financiers op ramkoers met de verwachtingen om het land te ‘ont-Trumpen’.

De Democraten onder druk zetten

Een groot deel van het Democratische electoraat zal nu van de Democraten in het Congres verwachten dat ze het roer omgooien wat betreft het beleid van Trump, Musk en de Republikeinse Partij dat ze hebben doorgevoerd. Democraten in het Congres zullen onder druk staan om wetten terug te draaien met betrekking tot transrechten, deregulering, de afschaffing van ICE, het afdwingen van de vrijgave van de Epstein-dossiers en meer. Ze zullen de kans krijgen om Trumps verschuivende steun van Oekraïne naar het Rusland van Poetin aan de kaak te stellen.

In december zullen de Scrooge-achtige bezuinigingen van Trump en de Republikeinen op de SNAP-uitkeringen – voedselhulp voor de armen – en op Medicaid – het overheidsprogramma voor ziektekostenverzekering voor de armen – van kracht worden, enkele weken voordat het nieuwe Congres wordt beëdigd. Het terugdraaien daarvan zou een prioriteit moeten zijn voor de nieuwe Democraten in het Congres.

De kwestie van de Amerikaanse steun aan Israël zal ongetwijfeld tot scherpe conflicten leiden. Een groot deel van de Democraten is voorstander van het afbouwen van de omvangrijke hulp die de VS aan Israël verstrekt en El-Sayed en anderen hebben het beëindigen van die hulp tot een prominent onderdeel van hun verkiezingscampagnes gemaakt. Dat zal ongetwijfeld leiden tot scherpe botsingen met het establishment rond Jeffries en Schumer, dat nauw verbonden is met pro-Israëlische lobbygroepen zoals de AIPAC.

Maar de Amerikaanse steun aan Israël is veel minder het resultaat van pro-Israëlische lobbyactiviteiten dan van de strategische keuze van Amerikaanse bedrijfs- en imperialistische politieke strategen van beide partijen, die teruggaat tot de oorlog van 1967, toen ze vaststelden dat Israël het beste bolwerk was tegen het Arabische nationalisme en voor de Amerikaanse toegang tot de fossiele brandstofreserves in de regio. Aangezien een groot deel van de Amerikaanse steun aan Israël bestaat uit wapens, die worden geleverd door Amerikaanse wapenproducenten met lucratieve contracten, zullen voorstellen om die steun te verminderen of af te schaffen op hevig verzet stuiten.

Een socialistische fractie in het Congres?

Vijf kandidaten die werden gesteund door de Democratic Socialists of America (DSA) hebben de verkiezingen voor het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden gewonnen, waardoor hun aantal is gestegen tot zeven congresleden. Ze deden dat allemaal in sterke Democratische kiesdistricten, wat zowel wijst op afkeer van de mainstream-Democraten als op de groeiende aantrekkingskracht van het socialisme in de VS van vandaag.

De verkiezing van socialisten in het Congres weerspiegelt de groeiende aantrekkingskracht van het socialisme, met name onder jongeren, en zal het politieke debat in het land verbreden, zodat ook antikapitalisme en socialisme daarin een plaats krijgen. Van de socialisten in het Congres mag worden verwacht dat ze zich sterk maken voor die eisen, maar ze zullen dat doen binnen de grenzen van de Democratische Partij waarvan ze deel uitmaken en met een uiterst ongunstige numerieke krachtsverhouding. Hun rol zou moeten zijn om de Democraten ertoe aan te zetten de agenda van Trump ongedaan te maken, de steun aan Israël stop te zetten, ICE af te schaffen, terwijl ze de Democratische Partij ontmaskeren als de kapitalistische en imperialistische partij die ze is en een socialistisch alternatief bieden. Hun effectiviteit zal grotendeels afhangen van hun onafhankelijkheid ten opzichte van het establishment van de Democratische Partij en de progressieve fractie.

Het Democratische establishment zal zich liever richten op afzettingsprocedures en congresonderzoeken die de aandacht afleiden van het ongedaan maken van de agenda van Trump. Ze zullen erop wijzen dat de Democraten minder dan de zestig senatoren hebben die nodig zijn om het veto van Trump te overstemmen, om zo te rechtvaardigen dat ze gevechten over het ongedaan maken van bepaalde beleidsmaatregelen van Trump vermijden en compromissen met de Republikeinen sluiten. Buiten het Congres is er binnen de DSA een grote druk, zowel van de meest reformistische elementen als van delen van de revolutionair socialistische linkervleugel, om AOC als kandidaat voor de voorverkiezingen van de Democratische Partij naar voren te schuiven.

Gezien de overweldigende Democratische meerderheid in het Huis van Afgevaardigden kunnen DSA-congresleden hun inspanningen richten op het onder druk zetten van de Democraten om de schade van Trump ongedaan te maken en verder te gaan, zonder kwetsbaar te zijn voor beschuldigingen dat ze de Republikeinen in de kaart spelen. De beste manier om druk op de Democraten te blijven uitoefenen is het opbouwen van robuuste sociale massabewegingen die voorlichting geven en mobiliseren rond kwesties als de Amerikaanse steun voor de genocide in Gaza, de verdediging van immigranten en klimaatverandering.

Ondergrondse tekenen van verzet

Dieper onder het verkiezingslandschap liggen uitingen van massale sentimenten dan deze verkiezingen doen vermoeden. Ondergrondse sociale sentimenten en netwerken die buiten het bereik van de institutionele politiek en staatsstructuren vallen, weerspiegelen democratische en proto-antikapitalistische sentimenten en opmerkelijke organisatie. Het anti-ICE-protest in Minneapolis leidde tot indrukwekkende organisatie en netwerken, die op hun beurt weer overlap vertoonden met eerdere netwerken die waren ontstaan tijdens de Black Lives Matter-protesten naar aanleiding van de dood van George Floyd.

De veel minder zichtbare protesten tegen datacenters vallen op door hun lokale oorsprong en zeggenschap. Ze hebben de bouw van datacenters in meer dan 500 gemeenten in het hele land tegengehouden. De protesten worden georganiseerd en bijgewoond door mensen die voorheen grotendeels niet betrokken waren bij politieke activiteiten en velen van hen waren Republikeinse kiezers. Hun aanvankelijke motivatie mag dan beperkt zijn in de geest van NIMBY (Not in My Backyard), maar er is een latente antikapitalistische dynamiek, gezien de onmisbare noodzaak van datacenters voor de uitbreiding van AI – waarop belangrijke sectoren van het kapitaal hebben ingezet als oplossing voor hun problemen van stagnerende kapitaalaccumulatie.

Onafhankelijke politieke actie

De verzwakking en versplintering van de MAGA-beweging en de Republikeinse Partij, die zich vrijwillig door Trump heeft laten gijzelen, het onvermogen van de Democratische Partij om effectieve oppositie en alternatieven te bieden en de tekenen van openheid voor socialistische ideeën die deze verkiezingen aan het licht hebben gebracht, scheppen gunstige omstandigheden om voorlichting te geven en actie te voeren over de noodzaak van een arbeiderspartij. Een massale arbeiders- of socialistische partij zou een eco-socialistisch alternatief bieden voor de gehele Trump-agenda, die ideologische reactie, onderdrukking en autoritaire, neofascistische strevingen heeft gecombineerd met extreme versies van het neoliberale economische en sociale beleid dat Republikeinen en Democraten al decennia lang voeren.

De schade die Trump en zijn volgelingen – in het verleden, het heden en de toekomst – aan de planeet en haar bewoners hebben toegebracht, het onvermogen van de Democratische Partij om echte oplossingen te bieden voor de problemen van de werkende bevolking en de ongekende openheid voor socialistische ideeën bij het Amerikaanse publiek – die door de tussentijdse verkiezingen is onderstreept – creëren een uitgelezen kans om voorlichting te geven en te ageren voor een op de arbeidersklasse gebaseerde antikapitalistische partij die een alternatief kan organiseren voor de gruwelen van het kapitalisme van de 21e eeuw en neofascisme.

De komende periode in de Amerikaanse politiek zal in het teken staan van het gekonkel rond de verkiezingen van 2028 en de confrontaties binnen het Congres tussen en onder de Democratische en de Republikeinse Partij. Na afloop van de tussentijdse verkiezingen zal waarschijnlijk ook de krachtige sociale beweging en de vakbondsactiviteit terugkeren die sinds Trumps terugkeer als president in 2025 te zien waren, maar tijdens de verkiezingscampagne grotendeels waren stilgelegd. De terugkeer van de massamobilisaties zoals die te zien waren bij de No Kings-demonstraties zal de anti-Trump-, anti-neofascistische en anti-neoliberale boodschap die tijdens de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen werd uitgedragen, krachtig onderstrepen.

Kay Mann is docent sociologie aan de Universiteit van Wisconsin in Stevens Point en lid van Solidarity, de zusterorganisatie van de RGA in de VS.

Dit artikel stond op International Viewpoint. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.