Braziliaans links is de straat opgegaan zoals al decennia lang niet meer was gebeurd. Van die energie, en van wat er de komende dagen mee kan worden bereikt, hangt af of het bolsonarisme op 25 oktober kan worden verslagen.

De massale demonstraties ter ondersteuning van Lula hebben de Braziliaanse verkiezingscampagne ingrijpend veranderd. Extreemrechts lijkt nog steeds de overhand te hebben in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, maar de massale opkomst van miljoenen mensen op straat toont aan dat het mogelijk is om de voorsprong van de bolsonaristische kandidaat in te halen. De komende tien dagen zullen doorslaggevend zijn.

De afgelopen dagen vond er iets zeldzaams plaats, iets buitengewoons, kolossaals en opwindends. Op vrijdagavond 9 oktober in Belo Horizonte, en daarna op zondag op de Avenida Paulista in São Paulo en op maandag, een feestdag, in Copacabana, Rio de Janeiro, trokken enorme demonstraties van honderdduizenden mensen van verschillende generaties de straten in.

Met een actieve deelname van zowel studenten als volwassenen en ouderen, met hun spandoeken en hun onvermoeibare gezangen, waren die demonstraties een krachtig bewijs van strijdlust. De Braziliaanse linkse beweging had in de afgelopen vijfendertig jaar – een periode van een hele generatie – nog nooit zoiets groots georganiseerd.

Wat die demonstraties luid en duidelijk hebben laten horen, is dat we deze verkiezingen niet zonder slag of stoot zullen verliezen. De sociale basis van links in Brazilië kleedde zich in het rood en liet zich van haar beste kant zien om het land te laten zien dat ze niet opgeeft. Het kwam nog het dichtst in de buurt bij de dagen van juni 2013, hoewel die mobilisaties werden gekenmerkt door politieke beperkingen en sociale tegenstellingen die uiteindelijk bijdroegen aan de historische ramp van 2015 en 2016, toen rechts het initiatief terugwon en erin slaagde Dilma Rousseff af te zetten.

De demonstraties van de afgelopen dagen waren zo krachtig dat ze extreemrechts in de verdediging dreven en Flávio Bolsonaro dwongen zijn steun uit te spreken voor de stemming om een einde te maken aan de 6×1-werkweek, een regeling waarbij zes dagen gewerkt moet worden voor elke vrije dag en waarvan de afschaffing een belangrijk strijdpunt is geworden van de Braziliaanse arbeidersbeweging.

Veel jongeren die voor het eerst samen met links de straat op gingen, ontdekten het plezier van het delen van een collectief politiek project. Veel veteranen herinnerden zich op hun beurt de impact van de grote mobilisaties van 'Diretas Já', de campagne voor rechtstreekse presidentsverkiezingen die gepaard ging met het einde van de militaire dictatuur in de jaren tachtig en van de beweging 'Fuera Collor', die in 1992 de afzetting van president Fernando Collor de Mello teweegbracht.

De miljoenen mensen die zo krachtig in actie zijn gekomen, zelfs temidden van de onrust over het gevaar, weten dat ze redenen hebben om tot het einde toe te strijden en geloven dat het nog steeds mogelijk is om de overwinning te behalen. Die vastberadenheid is wat alles kan veranderen tussen nu en zondag 25 oktober, als de tweede ronde wordt gehouden.

Van jeugdopstand tot massamobilisatie

Er bestond de mogelijkheid dat de jongerenprotesten, die in de nacht van maandag 5 oktober begonnen, de vonk zouden zijn die de sociale basis van links in vuur en vlam zou zetten. Ze begonnen spontaan en op eigen initiatief. Geen van de vakbonds-, volks- of politieke organisaties van links had ertoe opgeroepen. Ze ontstonden van onderop, als reactie op de uitslag van de eerste ronde, waarin Flávio Bolsonaro een voorsprong op Lula had behaald.

Het was mogelijk, maar niemand kon er zeker van zijn. Niet zelden spelen studenten‘uitbarstingen’ een rol als sociale voorhoede, maar raken ze uitgeput voordat de grote massa’s ten tonele verschijnen. Dit keer was dat niet het geval. Het gevoel van urgentie in het licht van het gevaar zet miljoenen mensen in beweging.

Op dinsdagochtend 6 oktober deed de Nationale Studentenunie (UNE) een nationale oproep. Het ontwaken van de nieuwe generaties verspreidde zich over het hele land en al in de avond van diezelfde dag bezetten studenten van de Presbyteriaanse Mackenzie-universiteit – een particuliere instelling in São Paulo waar reactionaire krachten een lange geschiedenis hebben – de Maria Antônia-straat, nadat hen was verboden een bijeenkomst te houden. Dat is een symbolische plek vanwege de confrontaties in 1968 tussen linkse studenten en rechtse groeperingen tijdens de militaire dictatuur.

Vanaf woensdag schudde een jeugdige lawine het hele land door elkaar. Maar het meest spectaculaire kwam daarna, toen de mobilisaties een kwalitatieve sprong maakten. Arbeiders, vrouwenorganisaties, LHBT-collectieven, zwarte bewegingen, milieuactivisten en kunstenaars betraden het toneel en alles kreeg een andere dimensie.

Erop gokken dat de vonk van de studentenbeweging grote massademonstraties zou kunnen ontketenen, bleek de beste tactiek te zijn. De leiding van de campagne van Lula begreep dat het noodzakelijk was om de jonge leiders die tot federaal parlementslid waren gekozen naar de frontlinie te brengen en dat het van vitaal belang was om Lula via sociale media weer in direct contact te brengen met de bevolking.

De reactie op de oproep vanuit de straten liet echter enigszins op zich wachten, hoewel het nog net op tijd was om de vaart van het verzet te benutten en de aanwezigheid van Lula in São Paulo te waarborgen. Het was een fout om zijn deelname in Rio de Janeiro op maandag niet veilig te stellen.

Maar die aarzelingen doen niets af aan het feit dat de campagne een indrukwekkende overwinning heeft behaald. We zijn getuige van een koortsachtig links activisme op sociale media. Die kracht die de straten en de sociale media heeft bezet, mag niet verloren gaan. We hebben tien dagen voor de boeg die jaren waard zullen zijn.

De autoritaire dreiging en de verantwoordelijkheden van links

Tijdens het weekend brak er een ongekende crisis uit bij het Hoogste Kiesgerecht (TSE), de instantie die toezicht houdt op de Braziliaanse verkiezingen. Het conflict begon toen Kassio Nunes Marques, voorzitter van het Hof en een rechter die oorspronkelijk door Jair Bolsonaro was voorgedragen voor het Federale Hooggerechtshof, opdracht gaf om het WhatsApp-kanaal 'Ejército de Lula' op te schorten, dat werd beheerd door federaal parlementslid André Janones en werd gebruikt om miljoenen aanhangers van de president te mobiliseren.

Het besluit was een reactie op een klacht van de campagne van Flávio Bolsonaro, die het kanaal beschuldigde van het verspreiden van nepnieuws. De klacht bevatte echter geen bewijs dat de betwiste inhoud via dat kanaal werd verspreid. De algemene verkiezingsinspecteur, Ricardo Villas Bôas Cueva, trok de opschorting in, maar Nunes Marques gaf opnieuw opdracht het kanaal te blokkeren. Die opeenvolging van tegenstrijdige beslissingen leidde tot een ernstig conflict binnen de TSE zelf.

Een dergelijk machtsmisbruik geeft aan hoe groot het autoritaire gevaar is, nog vóór de tweede ronde en laat vermoeden wat we kunnen verwachten. Nunes Marques weigerde zelf toestemming te geven voor een onderzoek naar de vermeende inmenging van Donald Trump en de manipulaties door de grote technologiebedrijven in het verkiezingsproces.

Anderzijds is de houding van de liberale sectoren van de Braziliaanse bourgeoisie niet minder belangrijk; zij hebben ervoor gekozen zich afzijdig te houden tegenover de dreiging van een overwinning van de Bolsonaristen. De grote commerciële media hebben het belang van de gigantische massademonstraties ter ondersteuning van Lula gebagatelliseerd. Die onverschilligheid is geen journalistieke neutraliteit, maar een politieke afweging met het oog op de verkiezingsuitslag: een confrontatie met het bolsonarisme vermijden om zich te beschermen tegen mogelijke represailles mocht Flávio Bolsonaro aan de macht komen.

Niemand met een greintje gezond verstand kan ontkennen dat de fundamenten van het democratische regime in gevaar komen bij een nederlaag van Lula en de machtsovername door een radicaal extreemrechtse stroming onder leiding van een fascistoïde groep. Uit die gebeurtenissen kunnen we alleen maar dramatische conclusies trekken. De linkse beweging draagt de verantwoordelijkheid om alle economische en sociale verworvenheden te verdedigen die sinds het einde van de dictatuur zijn bereikt, inclusief de democratische verworvenheden. De heersende klasse, zelfs de sectoren die geen aanhangers van Bolsonaro zijn, heeft zich overgegeven aan de dreigende catastrofe.

Niemand kan voorspellen wat de uiteindelijke afloop zal zijn. Maar hoewel het zeer moeilijk is, is gebleken dat het mogelijk is om het tij van de reactionaire golf te keren. De rol van de leiding van de campagne van Lula zal vanaf nu doorslaggevend zijn. Er zal geen tijd zijn om misrekeningen te corrigeren.

De kwijtschelding van de schulden van individuele micro-ondernemers – kleine zelfstandigen die profiteren van een vereenvoudigd belastingstelsel – was een slimme noodmaatregel. Ook moet gebruik worden gemaakt van de nieuwe onthullingen over de banden tussen zakenman Daniel Vorcaro, een centrale figuur in het financiële schandaal rond Banco Master, en prominente aanhangers van Bolsonaro zoals Nunes Marques.

Maar de grootste uitdaging blijft onverminderd bestaan. Er moet op een eerlijke en zelfkritische manier een gedurfd programma van veranderingen worden gepresenteerd: meer hervormingen, meer toekomst, meer hoop. De campagne moet moedig een verkiezingstactiek hanteren waarbij de catastrofe die een overwinning van de Bolsonaristen zou betekenen, meedogenloos aan de kaak wordt gesteld, om zo de afkeer van extreemrechts onder de twijfelaars te vergroten.

Het zal nodig zijn om alles geduldig uit te leggen, op televisie, op sociale media en in alledaagse gesprekken, met het inlevingsvermogen van iemand die de twijfels van die groepen begrijpt. Tegelijkertijd zal er een gedurfde campagnelijn moeten worden gevolgd, die de mobilisatie levend kan houden door middel van grote massademonstraties. Zonder die initiatieven zal het moeilijk zijn om het aantal niet-stemmers onder de kiezersbasis van het lulisme terug te dringen, wat de sleutel is tot de strijd.

Het onvoorspelbare kwelt ons, maar we moeten tot het einde toe vechten.

De mobilisaties zijn dit weekend doorgegaan en alleen maar groter geworden. Afhankelijk van de stad tienduizenden of honderdduizenden mensen op straat. In combinatie met activiteiten om twijfelaars en niet stemmers aan de kant van Lula en naar de stemlokalen te krijgen. Ondanks alle kritiek die op het beleid van Lula te leveren is, is het van het grootste belang dat extreemrechts in deze presidentsverkiezing wordt verslagen. (redactie Grenzeloos). 

Valerio Arcary is historicus en activist van Résistencia/PSOL. 

Dit artikel stond op Jacobin. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.