Tijdens de verkiezingen in Ghana in 1996 publiceerde het nationale verkiezingscomité een poster met de afbeelding van de Duivel en een engeltje. De Duivel roept een kiesgerechtigde op zijn stem te verkopen voor geld. Het engeltje daarentegen waarschuwt dat zo de ziel aan de krachten van het kwaad wordt verkocht. De poster is een voorbeeld van de manier waarop politiek in Ghana in termen van de door de pinksterbeweging benadrukte tegenstelling tussen God en de duivel, het moderne en het traditionele, bedreven wordt.

Bekering en wedergeboorte
De pinksterkerken hebben hun oorsprong in de Verenigde Staten van begin vorige eeuw. Het belangrijkste kenmerk van deze kerken, die zich nooit tot één protestantse stroming hebben verenigd, is de nadruk op bekering en wedergeboorte. Tijdens de wedergeboorte, die een breuk met het persoonlijke verleden is, wordt contact gezocht met de Heilige Geest. Deze neemt bezit van het lichaam en verlost de gelovige zo van zijn zonden. Het contact met de Heilige Geest uit zich door het ‘spreken in tongen’ (een onbekende of onbegrijpelijke taal spreken) en door onverwachte fysieke capriolen, waarbij de bezetene over de grond rolt en andere wonderlijke bewegingen maakt.

Aanvankelijk succes
Aan het begin van de twintigste eeuw in de Verenigde Staten voelden veel mensen zich steeds minder op hun plaats in de gevestigde protestantse kerken. Deze zijn elitair, kennen een weinig enthousiasmerende geloofsbeleving en leggen de nadruk op rationaliteit en soberheid. Bovendien ziet dit dominante, liberaal gekleurde protestantisme godsdienst als een persoonlijk zaak en houdt haar gescheiden van werk en politiek.
Voor mensen uit sociaal lagere groepen is dit onbevredigend. Zij voelen juist behoefte aan een dieper beleefde godsdienst en aan dagelijkse spiritualiteit. Leiders van de pinksterkerken beseffen dit en preken juist voor deze economisch, cultureel en sociaal buitengesloten groepen.
De pinksterbeweging is bij uitstek een stroming die de kansen op een beter leven benadrukt, net als de mogelijkheid van genezing bij ziekte. Uit de wedergeboorte, de breuk met het verleden, komt als het ware een betere toekomst - want een leven met God - vanzelf. De hoofdstroom in het protestantisme gaat er daarentegen vanuit dat de mens voorbestemd is en in zijn lot moet berusten.

Kwade krachten
Tegen de achtergrond van haar ontstaan valt de populariteit van de pinksterbeweging gemakkelijk te verklaren. Juist in Afrika, waar de tegenstelling tussen rijk en arm, maar ook tussen burgers en staat, nog steeds groeit, biedt de beweging een mogelijkheid om de slechte economische en sociale situatie, de corruptie en het machtsmisbruik te bekritiseren. Niet voor niets begint dit artikel met een voorbeeld uit Ghana: een land met een corrupte en autoritaire staat, een schrijnende armoede, zonder veel perspectief. De pinksterkerken vinden er een vruchtbare voedingsbodem. Ze beloven een beter leven voor een ieder die zich bekeert. Mensen uit alle lagen van de bevolking – jongeren en vrouwen – die de armoede beu zijn en succes, een carrière en persoonlijk geluk willen, sluiten zich aan. De oorzaak van de corruptie en de uitzichtloosheid wordt toegeschreven aan allerlei ‘duistere krachten’ waarin het kwaad zich manifesteert. Het traditionele wordt door de pinksterbeweging voorgesteld als de geesten en goden uit de oude (inheemse) Afrikaanse godsdiensten. Die geesten en goden worden gezien als gezanten van de in het christendom alom bekende Duivel. Volgens de pinksterbeweging is macht nauw verbonden met deze duistere krachten. Zo doen verhalen de ronde dat Rawlings, de voormalige president van Ghana – ooit via staatsgrepen aan de macht gekomen, later democratisch verkozen - zijn positie te danken heeft aan kwade, occulte krachten. Daarnaast gaan er geruchten dat veel rijke mensen hun geld hebben verdiend door hun ziel te verkopen aan de duivel.

Traditie tegenover moderniteit
Die verhalen komen niet uit de lucht vallen. Jerry Rawlings, eens een gevierd man binnen linkse kringen in het westen, heeft net als andere leden van de Afrikaanse elite lange tijd een beleid gevoerd waarin de Afrikaanse traditie en religie centraal stonden. Afrikanen moesten een eigen, niet-westerse identiteit vinden. Men moest kijken naar het eigen verleden. Dit zogenaamde ‘African Heritage’ – beleid heeft grote aanhang gekend onder Afrikaanse intellectuelen en westerse progressieven. Maar voor ‘gewone’ mensen is de romantiek er wel vanaf. De traditie is een symbool geworden voor alles wat er mis is. Vooral in christelijke kring heeft men zich ervan afgewend. De populariteit van de pinksterbeweging is daar een voorbeeld van.
De pinksterkerken moeten niet geromantiseerd worden, maar ze hebben wel de politieke discussie in Ghana nieuw leven ingeblazen en de publieke sfeer opengegooid. De beweging laat zien dat er alles behalve consensus bestaat over de toekomst van het land. Ze provoceert een discussie over de (im)moraliteit van de macht. Politiek en religie komen er samen. Waar traditionele, kwade krachten beschouwd worden als het zaad van corruptie, machtsmisbruik en tegenspoed, staan God en de Heilige Geest voor moraliteit, welzijn en voorspoed. Het christelijke geloof is ‘modern’, representeert een breuk met de traditie en met de Duivel. Aan wie zich bekeert tot God, zal de toekomst zijn. Een door God geïnspireerde Ghanese samenleving, het uiteindelijke doel, is een moderne natie, omdat afgerekend is met de occulte krachten van het verleden.

Persoonlijke redenen
Mensen zijn geen heiligen. Geloof en macht zijn nauw met elkaar verbonden: mensen geloven omdat hun sociale omgeving religieus is. Niet voor niets speelt de pinksterbeweging een grote rol onder vrouwen. Het hoge percentage alcoholisme onder mannen en de instabiliteit van gezinnen maakt het leven van vrouwen moeilijk. Opvoedingstaken komen op hun schouders te liggen, mannen dragen niet bij aan het huishouden en brengen weinig geld in het laatje. De pinksterkerken weten hoe het zo ver is gekomen: de invloed van de duivel. Hun oplossing is duidelijk: breken met het verleden, met de zonde. Wedergeboren mannen horen niet te drinken, moeten monogaam zijn en een stabiel gezin onderhouden.
Dat kerngezin speelt een belangrijke rol in de ideologie van de pinksterbeweging. Het is een welkom alternatief voor de ‘extended family’, waarin de leden van de grote familie verantwoordelijk zijn voor elkaar. In een land als Ghana leidt dat vaak tot moeilijke situaties. Hoe te handelen als een werkloze achterneef voor de deur staat en om geld vraagt? Steeds meer Ghanezen willen dat het zuurverdiende geld aan het eigen gezin ten goede komt. Men wil af van een systeem waarin families elkaar arm houden en men streeft, met het westen als voorbeeld, naar een welvarend, autonoom gezin, waarin men alleen voor het directe familielid verantwoordelijkheid draagt.

Voor de duidelijkheid: de vorm van dit maatschappelijk verzet moet niet onverdeeld positief beoordeeld worden. De pinksterbeweging is niet progressief en formuleert geen anti-kapitalistische kritiek. Integendeel, de beweging omhelst de kapitalistische moderniteit. Het verzet tegen ‘African Heritage’ zal menig linkse romanticus tegen de borst stuiten. Maar de beweging tekent het failliet van het project van de Afrikaanse nationalistische elite. Op een continent waar links geen perspectief biedt en dat letterlijk in de steek is gelaten door de internationale gemeenschap, mag men niet meer verwachten dan kleinschalig en weinig gearticuleerd verzet. Hoe dat afloopt is niet duidelijk. Misschien draagt de pinksterbeweging bij aan een pluralistische en democratische publieke sfeer, misschien blijft ze gevangen in het neoliberale discourse en een patriarchale politiek. Hoe waarschijnlijk dat laatste ook is, het neemt niet weg dat mensen enig perspectief wordt geboden. De pinksterbeweging is verre van revolutionair, maar haar populariteit is wel begrijpelijk.

Dit artikel leunt sterk op gepubliceerd werk van de antropologe Birgit Meyer. Ze publiceerde veel over christendom in Ghana en schreef het boek Translating the Devil: Religion and Modernity Among the Ewe in Ghana.