Dertig jaar Kristallnachtherdenking: nooit meer, maar voor wie?

Onlangs was weer de traditionele Kristallnachtherdenking bij het Amsterdamse stadhuis aan de Amstel. Op die plek wordt sinds 1992 op 9 november de Kristallnacht herdacht. In de afgelopen 34 jaar is daarbij veel veranderd. Ten tijde van de eerste herdenking begin jaren negentig was er in Nederland een eensgezind antiracistisch front van links tot rechts in de politiek. Vanaf de eeuwwisseling veranderde de tijdgeest en kreeg de herdenking van de Kristallnacht te maken met (extreem)rechts tegenprotest. De laatste twee jaar is de herdenking bij het stadhuis weer ongestoord verlopen. Maar opvallend genoeg ontbreken tegenwoordig politici van vrijwel alle partijen bij de herdenking.

Het motto van de bijeenkomst bij het Joods Verzetsmonument aan de Amstel voor het stadhuis was 'Nooit meer, voor niemand!'. Door de jaren heen is niet iedereen het eens met die slogan. Er is de laatste 25 jaar regelmatig ophef over de vraag of de Kristallnachtherdenking ook een protest mag zijn tegen hedendaags racisme en fascisme. En betekent 'nooit meer' dan ook echt nooit meer voor iedereen, of is deze belangrijke les uit de geschiedenis alleen van toepassing op overlevenden van de Holocaust?

Reichspogromnacht

Tijdens de jaarlijkse herdenking worden de gebeurtenissen herdacht die plaatsvonden tijdens de Kristallnacht in 1938. Dat was een door de nazi's georganiseerde pogrom gericht tegen het Joodse deel van de Duitse bevolking. De Kristallnacht vond plaats in de nacht van 9 op 10 november 1938. In heel Duitsland werden Joden en hun bezittingen aangevallen. Er werden 1.400 synagogen in brand gestoken en gesloopt. Ongeveer 7.500 winkels en bedrijven van Joden werden vernield. Tienduizenden mensen werden in de dagen daarna opgesloten. De nacht wordt ook wel de Reichspogromnacht genoemd.

Aanval in Rostock aanleiding eerste herdenking

Op 9 november 1992 wordt de Kristallnacht in Nederland voor het eerst herdacht bij het stadhuis in Amsterdam. Jongeren van de dan net opgerichte stichting Nederland Bekent Kleur en van Jongerenorganisatie Rebel namen het initiatief voor de eerste Kristallnachtherdenking. De waarschuwing voor opkomend racisme en fascisme is vanaf de eerste herdenking in 1992 een belangrijk onderdeel van de herdenkingsbijeenkomsten aan de Amstel. De directe aanleiding was een actuele buitenlandse gebeurtenis, de aanval op een asielzoekerscentrum in Rostock in het oosten van Duitsland. Daar werd onder meer een flat waar Vietnamese vluchtelingen woonden in brand gestoken door een extreemrechtse meute.

Het Europese antiracisme netwerk waar Nederland Bekent Kleur toen deel van uitmaakte had in reactie op de gebeurtenissen in Duitsland opgeroepen om in een tiental Europese landen herdenkingen van de Kristallnachtte organiseren om te protesteren tegen het opkomende racisme in Europa. De eerste Kristallnachtherdenking in 1992 was dan ook nadrukkelijk een protest tegen iedere vorm van discriminatie in verleden én heden. De organiserende jongeren kozen voor het herdenken van juist de Kristallnacht in 1938 omdat deze vóór de oorlog plaatsvond, in een fase waarin nóg erger mogelijk voorkomen had kunnen worden. De boodschap die ze wilden uitdragen is: herken het kwaad voordat het te laat is!

Opkomst extreemrechts en Srebrenica

Na het eerste jaar wordt in 1993 het Amsterdams initiatief ook overgenomen door organisaties verspreid over ons land die een zestal lokale bijeenkomsten organiseren rond 9 november. De Kristallnachtherdenkingen staan daarbij 'in het licht van vandaag', als protest tegen opkomend racisme, ook in Nederland. Op dat moment is de groei van de extreemrechtse partij Centrumdemocraten (CD) van Hans Janmaat actueel.

In 1994 verdubbelt het aantal lokale herdenkingen naar twaalf. In Amsterdam spreken naast joodse sprekers ook twee vertegenwoordigers uit de Roma en Sinti gemeenschap. Het daarop volgende jaar staat de positie van vluchtelingen in Europa centraal. Na de genocide in Srebrenica in 1995, sprak tijdens de Kristallnachtherdenking aan de Amstel onder meer een Bosnische vluchteling.

Vluchtelingen toen en nu

In 1996 wordt de herdenking aan de Amstel uitgebreid met een forumdiscussie over de aanpak van racistisch geweld. Raadsleden van GroenLinks tot de VVD doen mee aan de aansluitende bijeenkomst in de Boekmanzaal van het Amsterdamse stadhuis. Ook de jaren daarna zijn veel Kamerleden en raadsleden aanwezig bij de herdenking. In 1998 houdt burgemeester Schelto Patijn van Amsterdam een toespraak aan de Amstel.

De Kristallnachtherdenking blijft in die tijd de actualiteit volgen. Vluchtelingenrechten zijn een veelbesproken thema eind jaren negentig. Daarbij gaat het ook over de vluchtelingenstroom vanuit Nazi-Duitsland naar Nederland die na de Kristallnacht in 1938 op gang kwam. In dit kader wordt ook een landelijke opstelwedstrijd voor scholieren aan de herdenking gekoppeld met een prijsuitreiking door schrijfster Mies Bouhuys en verzetsstrijder Henk van Moock.

Monument Joods Verzet

De Amsterdamse herdenkingen vinden vanaf de jaren negentig jarenlang plaats bij het 'Monument Joods Verzet 1940-1945' dat staat op de hoek van de Amstel en de Zwanenburgwal bij het Amsterdamse stadhuis. De joodse verzetsstrijder Mirjam Ohringer van de stichting Vriendenkring Mauthausen was betrokken bij de totstandkoming van het monument in de jaren tachtig. Zij had vanaf 1994, tot op hoge leeftijd in 2015, een prominente rol bij de Kristallnachtherdenkingen bij het monument aan de Amstel.

Vijftien steden en heel Europa

Stichting Nederland Bekent Kleur coördineerde in de jaren negentig de herdenkingen in zo’n vijftien plaatsen in het land. Nog steeds worden nu in diverse steden lokale bijeenkomsten georganiseerd rond de Kristallnachtherdenking (zie hier een overzicht). In Groningen is bijvoorbeeld jaarlijks een tocht met het motto 'Kristallnacht, nooit meer, voor niemand!' en de antiracisme groep ARG organiseert al tientallen jaren bijeenkomsten in Tilburg. Vanaf 1992 zijn in vrijwel alle Europese landen jaarlijks op 9 november antifascisme activiteiten. Het Europees netwerk UNITED for Intercultural Action coördineert dit.

In 1997 organiseert het dan net opgerichte Centraal Joods Overleg (CJO) voor het eerst ook een Kristallnachtherdenking in Nederland in de vorm van een eenmalige bijeenkomst in het Amsterdamse stadhuis. De bijeenkomst vindt plaats naast de traditionele herdenking van Nederland Bekent Kleur aan de Amstel in 1997. De volgende herdenkingen in 1998 en 1999 worden ook weer door Nederland Bekent Kleur georganiseerd in samenwerking met het Amsterdams 4 en 5 Mei Comité en Meldpunt Discriminatie Amsterdam.

Gemeente Amsterdam en de intifada

De goedbezochte Kristallnachtherdenkingen van Nederland Bekent Kleur in de jaren negentig verlopen rustig. Als er in 2000 ophef ontstaat over de geplande herdenking dat jaar heeft dat weinig te maken met de herdenking zelf. De aanleiding voor de ophef komt uit het buitenland. In september 2000 bezocht de Israëlische oppositieleider Sharon de Tempelberg met de Al-Aqsamoskee. Het is de start van de tweede Palestijnse Intifada (opstand). Die gebeurtenissen leiden ook in Nederland, en in Amsterdam in het bijzonder, tot debat en conflict.

Het Gemeentebestuur van Amsterdam neemt de geplande Kristallnachtherdenking over en 'roept organisaties en personen op tot deelname aan de landelijke manifestatie tijdens de ‘Kristallnacht’-herdenking op 9 november 2000 tegen vreemdelingenhaat, racisme, islamofobie en antisemitisme.' In de oproep is verder te lezen: 'Buitenlandse conflicten waar dan ook mogen nooit een reden zijn om de solidariteit tussen mensen te verbreken en bevolkingsgroepen tegen elkaar op te zetten' en 'Wij willen met deze manifestatie uiting geven aan onze bezorgdheid en een aanzet geven tot dialoog'.

Marokkaanse spreker mag niet spreken

Van een respectvolle dialoog is op de manifestatie op 9 november 2000 bij de Dokwerker echter geen sprake. Dagblad Trouw beschrijft de volgende dag hoe een vertegenwoordiger van de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap het spreken onmogelijk wordt gemaakt:

'Vasthoudend praat Abdou Menebhi over het boegeroep heen. ‘Vrede is...’, probeert hij in de microfoon, ‘Vrede...’ Even lijkt het protest te luwen en spreekt de voorzitter van de Stedelijke Marokkaanse Raad Amsterdam door. ‘Israël weigert al jaren VN-resolutie 242 (waarin de Veiligheidsraad Israël opriep de toen bezette gebieden te verlaten, red.) uit te voeren’, zegt hij dan. Het boegeroep zwelt aan. ‘Wegwezen!’.'

Een prominente joodse deelnemer aan de manifestatie springt op dat moment voor Menebhi op het podium en zegt volgens Trouw; 'Je moet juist niet het buitenland erbij halen.'' De vertegenwoordiger uit de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap kan zijn toespraak niet afmaken en wordt van het podium gehaald. Het benoemen van internationale mensenrechten voor Palestijnen blijkt een taboe te zijn voor een deel van het publiek bij deze manifestatie.

Bolkestein en 'collega Wilders'

In 2001 is de organisatie van de Kristallnachtherdenking weer terug in handen van stichting Nederland Bekent Kleur. Dat jaar spreekt aan de Amstel onder meer Hajo Meyer, die als kind na de Kristallnacht begin 1939 vluchtte naar Nederland voor de jodenvervolging in nazi-Duitsland. Meyer was in 2001 bestuurslid van de toen net opgerichte organisatie Een Ander Joods Geluid.

In de jaren daarna wordt de herdenking bij het stadhuis een aantal jaren niet georganiseerd. De vrijwilligers in Amsterdam hebben dan hun handen vol aan protesten tegen de (extreem) rechtse Nederlandse regering met de LPF en het inhumane vluchtelingenbeleid van minister Verdonk later in die periode. De lokale herdenkingen in andere steden in het land gaan wel door. Ook organiseert in 2003 het CJO een herdenking waar VVD-Eurocommissaris Frits Bolkestein dan spreekt. Bolkestein, die in de jaren negentig bekend stond om zijn omstreden uitspraken over moslims, heeft het bij de CJO-herdenking volgens weekblad De Groene over 'virulente jodenhaat waarmee een groeiende groep burgers van Europees-Arabische afkomst is behept.'

Nederland Bekent Kleur pakt in 2008 de draad van de oorspronkelijke herdenkingen aan de Amstel weer op. Onder meer Ed van Thijn (oud-minister en oud-burgemeester) en Mohamed Rabbae (oud lijsttrekker en Kamerlid van GroenLinks) spreken bij het stadhuis. Zoals in de jaren negentig tijdens de herdenkingen de opkomst van extreemrechtse partij CD een thema was, wordt nu aandacht besteed aan de extreemrechtse PVV van Wilders. Opvallend genoeg valt dat niet goed bij de zittende politici van linkse en midden partijen, die zich in die tijd niet met protest tegen 'collega Wilders' willen associëren. Ze hebben om die reden in maart 2008 ook geweigerd mee te doen aan een groot antiracisme protest van Nederland Bekent Kleur op de Dam in Amsterdam. Dat protest krijgt wel de steun oud-politici zoals voormalig vice-premier Hans Dijkstal (VVD) en tientallen BN-ers waaronder Frank Boeijen, die zijn hit Zwart-Wit in het Arabisch zingt op die manifestatie.

Verrechtsing en verharding

In 2009 spreken bij de Kristallnachtherdenking aan de Amstel onder meer Awraham Soetendorp (rabbijn) en Yassin el Forkani (jongeren-imam). Vanaf dat jaar krijgt de herdenking aan de Amstel steeds meer te maken met tegendemonstranten uit christelijk-zionistische en extreemrechtse hoek. De groep is hinderlijk aanwezig bij de herdenking, onder meer tijdens de toespraak van de imam. Het is een symptoom van de verrechtsing en verharding in die tijd waarin de PVV deelneemt aan de regering Rutte-1 en de eerste strafzaak tegen PVV-leider Wilders start. De NOS meldt dat Stichting Nederland Bekent Kleur en haar advocaten in die rechtszaak worden 'overspoeld door bedreigingen' in die periode.

Verzetsstrijdster Mirjam Ohringer

De herdenkingen aan de Amstel gaan desondanks gewoon door en in 2010 komt de dan 86-jarige Mirjam Ohringer (Joodse verzetsstrijdster) aan het woord om haar persoonlijke ervaringen te vertellen over onder meer de vluchtelingenstroom die na de Kristallnacht op gang kwam vanuit Nazi-Duitsland.

Vanaf 2011 is de organisatie van de herdenking bij het stadhuis in Amsterdam in handen van het nieuw opgerichte Platform Stop Racisme en Uitsluiting. In 2011 spreekt Wethouder Andrée van Es van Amsterdam. Het zal de laatste keer zijn dat de gemeente Amsterdam een officiële vertegenwoordiger naar de herdenking aan de Amstel stuurt. Rechtse joodse organisaties verenigd in het CJO starten dat jaar hun eigen jaarlijkse Kristallnachtherdenking in de Portugese synagoge aan het Waterlooplein. De gemeente Amsterdam kiest voor aanwezigheid bij die bijeenkomst.

De herdenking van het platform Stop Racisme aan de Amstel gaan gewoon door in 2012. Bij het stadhuis spreekt onder meer Hedy d'Ancona (oud-minister en bestuurslid Ander Joods Geluid) en schrijver Abdelkader Benali. De presentatie is in handen van Alejandra Slutsky. In 2013 spreekt onder meer Lalla Weiss (Landelijke Sinti organisatie) aan de Amstel en in 2014 Tweede Kamerlid Sharon Gesthuizen (SP).

Rumoer en omhelzing

In 2015 komt een lid van de Knesset, het Israëlische parlement, naar Amsterdam en spreekt op de herdenking aan de Amstel. De Palestijns-Israëlische parlementariër Haneen Zoabi heeft het onder meer over de discriminatie van Palestijnen in Israël. Andere spreeksters dat jaar zijn de Anya Topolski (Universitair docent politieke filosofie Radboud Universiteit) en Markha Valenta (Universitair docent Amerikanistiek Universiteit Nijmegen).

De deelname van de Palestijns-Israelische Zoabi leidt tot rumoer. Het Platform Stop Racisme schrijft daarover op zijn website: 'Ondanks aanvallen in de rechtse pers, door rechtse Joodse instellingen en een aankondiging van een tegendemonstratie mogen we spreken van een waardige en inspirerende Kristallnachtherdenking. Joden, moslims, christenen en ongelovigen waren samengekomen om te luisteren naar drie prachtige toespraken en stemmige mooie muziek van het duo Smit & Vlaar.' Ook verzetstrijdster Mirjam Ohringer is weer aanwezig en omhelst na afloop Zoabi.

Van de Amstel naar Perdu

Platform Stop Racisme besluit in 2016 om de bijeenkomsten naar binnen te verplaatsen. De herdenking is niet meer buiten aan de Amstel, maar iets verderop in de Uilenburger synagoge. Na de opening door Lonneke Lemaire van het platform spreken daar onder meer Jerry Afriyie (actief tegen de racistische karikatuur Zwarte Piet), Janneke Stegeman (Theoloog des Vaderlands) en Jaap Hamburger (Een Ander Joods Geluid).

In 2017 neemt het nieuwe Comité Kristallnachtherdenking de organisatie van de herdenking over. Die verhuist naar Theater Perdu aan de Kloveniersburgwal. Sprekers in 2017 zijn onder meer Max van den Berg die in de jaren vijftig mede de eerste Auschwitz-herdenkingen organiseerde en de vroegere minister-president Dries van Agt.

Tegen het kwaad van toen én van vandaag

Filosoof Jaïr Stranders was in 2018 door het Comité Kristallnachtherdenking uitgenodigd om te spreken tijdens de herdenking. In zijn toespraak in Perdu zegt Stranders, die ook organisator is van de Februaristaking-herdenkingen bij de Dokwerker:

'Het is in mijn ogen een groot misverstand te denken dat – om aansluiting te vinden bij deze tijd – herdenkingen simpelweg geactualiseerd moeten worden, oftewel vergelijkingen maken met gebeurtenissen uit deze tijd. (..) 'Waarom sprak een paar jaar eerder (op de Kristallnachtherdenking) een Israëlisch parlementslid van Arabische origine?'

Historica dr. Nadia Bouras nam in haar lezing in 2018 op dezelfde Kristallnachtherdenking in Perdu een tegenovergestelde positie in:

'Herdenken is ook een vorm van protest en verzet. Protest tegen het kwaad van toen en verzet tegen het kwaad van vandaag. Want zoals hoogleraar Evelien Gans terecht opmerkte: Achter islamofobie, racisme en vrouwenhaat duikt ook steeds weer antisemitisme op. Dat betekent dat we niet alleen gezamenlijk moeten herdenken, maar ook samen moeten strijden tegen uitsluiting en onverdraagzaamheid en voor een solidaire wereld waar geen ruimte is voor zondebokken. Dat zijn we schatplichtig aan de slachtoffers van vandaag'.

Het taboe op het benoemen van hedendaags onrecht bij de herdenking is niet alleen een filosofisch debat in die jaren. In de praktijk is er ook tegenwerking door organisaties die het niet eens zijn met de brede opzet van de herdenking. Diverse (joodse) sprekers en artiesten worden achter de schermen vanuit rechtse en zionistische organisaties onder druk gezet om niet deel te nemen aan de traditionele Kristallnachtherdenking. Sommige deelnemers willen alleen komen op voorwaarde dat dit vooraf niet publiek wordt gemaakt. Anderen haken na druk helemaal af, zoals de scriba van de Protestantse Kerken Nederland in 2014. Ondertussen houden ook de openlijke protesten en online bedreigingen uit extreemrechtse hoek aan.

Hooligans en een geheime persconferentie

Vanaf 2019 wordt de traditionele herdenking een aantal jaren onderbroken in Amsterdam. In andere steden gaan de herdenkingen wel door. In 2024 probeert een nieuwe generatie van de joodse antizionistische organisatie Erev Rav toch de draad weer op te pakken in de hoofdstad. Samen met het Platform Stop Racisme en Fascisme willen de organisaties opnieuw een jaarlijkse Kristallnachtherdenking gaan houden bij het Joods Verzetsmonument in Amsterdam. Maar NRC meldt daarover:

'De organisatoren van de herdenking maken zich 'grote zorgen' over de 'grote aanwezigheid van zionistische Israëliërs in de stad die van plan zijn om gewelddadigheden te plegen'. (..) Omdat de politie 'antizionistische Joden en demonstranten' eerder deze week volgens de organisatie niet beschermd heeft, is de herdenking afgelast. In een verklaring op Instagram verwijt Platform Stop Racisme supporters van Maccabi Tel Aviv zich 'provocatief' en 'gewelddadig' te hebben gedragen. Er zouden Palestinavlaggen in brand zijn gestoken, Arabieren 'dood gewenst' en 'taxichauffeurs mishandeld'. De organisatie heeft geen vertrouwen dat de veiligheidsdriehoek (gemeente en politie) tijdens de herdenking voor de veiligheid van bezoekers in zal staan.'

De beide organisaties houden dat jaar op 9 november 2024 wel een geheime persconferentie, die uit veiligheidoverwegingen vooraf niet publiekelijk bekend wordt gemaakt. In aanwezigheid van de media worden op de plek van de herdenking aan de Amstel alsnog een aantal emotionele toespraken gehouden. Daarbij is ook aandacht voor de actuele situatie in Gaza, waar op dat moment dan al meer dan een jaar een genocide plaatsvindt.

Nooit meer, voor niemand!

In 2025 lukt het dan eindelijk om na meer dan vijf jaar weer een ongestoorde herdenking te houden bij het Monument Joods Verzet aan de Amstel bij het stadhuis. Platform Stop Racisme en Fascisme, Erev Rav en Mokum tegen Fascisme slaan dan de handen ineen voor de herdenking. De organisatoren zien dat fascisme wereldwijd groeit, ook in Nederland:

'Antisemitisme, racisme, moslim- en transhaat zijn openlijk aanwezig in de politiek en op straat. (..) De geschiedenis heeft laten zien waar dit in de jaren ‘30 toe leidde'. En verder schrijven ze: 'Wij zeggen: ‘Nooit Meer betekent nooit meer, voor niemand’ - in het bijzonder het Palestijnse volk, wier onderdrukking en voortdurende genocide moet stoppen.'

Herdenking 2026

Op 9 november 2026 was er weer een Kristallnachtherdenking bij het stadhuis in Amsterdam. Naast onder meer sprekers van Een Ander Joods Geluid, Erev Rav en een Palestijnse spreker sprak ook schrijfster Anja Meulenbelt, die dit jaar de P.C. Hooft-prijs won. Landelijke politici waren er niet.

Premier Jetten en een aantal ministers waren wel iets verderop bij de herdenking georganiseerd door het zionistische CJO. De voorzitter daarvan koos in zijn toespraak volgens de NOS voor 'een opmerkelijk politieke boodschap'. Hij haalde fel uit naar de Rode Lijn-demonstratie van de dag daarvoor. De CJO-voorman sprak over 'demonstranten vol haat' en journalisten die de 'genocide-leugen' zouden verspreiden.

Elders bij de traditionele, inclusieve Kristallnachtherdenking naast het stadhuis was juist veel lof voor de tweehonderdduizend deelnemers aan de Rode Lijn. Ook diverse (antizionistische) joodse organisaties deden mee aan de demonstratie en waren ook bij de herdenking bij het stadhuis. Ook dit jaar betekende aan de Amstel 'nooit meer', ook echt nooit meer voor iedereen.

René Danen is mede-oprichter van stichting Nederland Bekent Kleur en was initiatiefnemer van de eerste Kristallnachtherdenking in 1992.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.