De psychologische en politieke dimensies van het laatkapitalisme komen nu scherp naar voren, evenals de taken voor revolutionairen. Marxistische pogingen om het kapitalisme in periodes in te delen zijn vaak vreselijk mislukt, maar toch zetten we door.

Het kenmerkende aan het laatkapitalisme is de zich verdiepende meervoudige crisis, de enorme welvaartsongelijkheid, de dalende levensstandaard, de zich aftekenende contouren van een Derde Wereldoorlog, de afnemende winstgevendheid, de uitholling van de burgerlijk-democratische normen en de vernietiging van de biosfeer. We kunnen dat laatkapitalisme noemen want – simpel gezegd – kunnen we ons dit nog eens 100 jaar voorstellen?

We halen graag het citaat van Jameson aan dat het makkelijker is om het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme. Nu hoeven we ons dat niet meer voor te stellen: we maken deel uit van de machine die dat einde actief creëert terwijl we afstevenen op een opwarming van 4 °C, een wereld waarin aanpassing misschien niet mogelijk is met 4 miljard mensen die te maken krijgen met dodelijke hittegolven, de ineenstorting van de voedselketen en een stijgende zeespiegel die bijna 1 miljard mensen treft.

Een tijd waarin miljardairs onverschilligheid of ronduit fascistische logica prediken, waarin wreedheid en verdeeldheid worden gevierd en sadisme in de politiek en economie wordt beoefend in het hele burgerlijke politieke spectrum. Het is geen verrassing dat enkele van de meest reactionaire kapitalisten niet alleen de rijksten zijn, maar ook degenen uit de techwereld die enorme datacenters nodig hebben die terawatts aan stroom verslinden om AI-kunstrommel te genereren. Het is geen wonder dat er in deze crisis invloedrijke figuren en ideologen zijn aan de uiterst rechtse zijde die een visie uitdragen van een wereld waarin empathie als een zwakte wordt beschouwd. Elon Musk noemde empathie 'de grootste zwakte van de westerse beschaving'.

En we weten waarom. Ze harden onze harten voor het brute geweld en de gruwelen die hun politiek teweegbrengt. Dit is een tijd waarin rassenwetenschap en eugenetica terugkeren in het publieke debat en het openlijk zeggen dat je een voorstander van witte suprematie of een nazi bent, steeds minder stigma met zich meebrengt. Het is in de tech-suprematie – die 's werelds eerste biljonair [duizend miljard] heeft voortgebracht – waar anti-menselijke ideeën de overhand hebben gekregen. Peter Thiel, oprichter van PayPal, werd onlangs gevraagd of de menselijke soort zou moeten voortbestaan… hij had moeite met antwoorden. Uiteindelijk zei hij ja, maar dan als trans-mensen – dat betekent cyborgs.

Naarmate de klimaatcrisis versnelt, staan we voor de meest urgente vraag van allemaal – hoe bouwen we een samenleving die geschikt is voor mensen op een eindige planeet? En hoe verwoorden we die visie op een overtuigende manier?

Dit is een pleidooi voor een revolutionair humanistisch ecosocialisme dat is toegerust voor de strijd op leven en dood van de moderne tijd, waarin we worden geconfronteerd met de uitdagingen die voortkomen uit enerzijds de opkomst van eugenetica, genocide, rassenleer en gewelddadig nationalisme, en anderzijds de ‘groene fascistische’ opvatting dat de mensheid een soort virus is dat moet worden uitgeroeid. Tegelijkertijd bevrijdt het humanistisch ecosocialisme revolutionaire energieën uit de verstikkende greep van het reformisme, ‘activisme zonder einddoel’, en het eindeloze debat tussen liberale vormen van identiteitspolitiek of regelrecht klassenreductionisme. Het is een oproep tot een universalistische visie, geworteld in de creatie van de arbeidersklasse als politieke categorie in de strijd.

Waarom humanisme ertoe doet

Humanisme is het idee dat ieder mens handelingsvermogen en creativiteit bezit en dat de mens – en de beste omstandigheden om mens te zijn – bestaat als de betekenisvolle categorie binnen filosofie en politiek. Die concepten ontstonden tijdens de Renaissance en maakten deel uit van de ideologische grondslagen van de revoluties in Amerika en Frankrijk. Maar vanaf het begin zat het vol tegenstrijdigheden – eigenaren van slaven die verklaarden dat ‘alle mensen gelijk geschapen zijn’, en koloniale machten die vrijheid predikten terwijl ze genocide pleegden. Liberaal en dus hypocriet humanisme.

Marx doorzag die hypocrisie. Hij betoogde dat het humanisme niet kan bestaan onder het kapitalisme, omdat het kapitalisme ons vervreemdt – van ons werk, van elkaar en van de natuur. Voor Marx was het communisme niet alleen een economisch systeem. Het was humanisme in vervulling: een samenleving waarin we bewust onze wereld vormgeven, vrij van uitbuiting in een sociaal collectief. Ja, er is veel inkt gevloeid over hoe Marx ‘uit deze fase groeide’, maar ik denk niet dat je Het Kapitaal kunt lezen zonder het te zien als een diep humanistische tekst. De sleutel is om te identificeren wat ons ervan weerhoudt onszelf te verwezenlijken als mensen die een ‘goed leven’ leiden, en om consequent en energiek te werken aan het afbreken van die barrières.

De crisis van het anti-humanisme

Na de Tweede Wereldoorlog hebben sommige radicale denkers het humanisme ter discussie gesteld of ronduit afgezworen, omdat ze het als besmet door het kolonialisme beschouwden. Sartre wordt hier vaak aangehaald met zijn inleiding bij De verworpenen der aarde van Fanon. Anderen gaven de strijd tegen het kapitalisme op, omdat ze het associeerden met de gruwelen van de politiestaat in de Sovjet-Unie onder Stalin.

Door de verankering van het naoorlogse stalinisme leidde de neergang van het marxisme als bevrijdingsbeweging tot de opkomst van vormen van kritische theorie die specifiek het universalisme en de klassenactie van het marxisme en het socialisme aanvielen. Zoals Alain Badiou waarschuwde: 'Als men afstand doet van universaliteit, verkrijgt men universele gruwel.' Postkolonialisme, poststructuralisme en postmodernisme versnipperden potentieel bevrijdende politiek in concurrerende silo’s, waardoor de ideeën van solidariteit en revolutionaire daadkracht werden ondermijnd.

Liberale vormen van identiteitspolitiek die zich richtten op vertegenwoordiging binnen het kapitalisme, vervingen de universele revolutionaire bevrijdingsstrijd vaak door concurrerende particularismen onder de vlag van neoliberaal denken (wat vaak resulteerde in een waargenomen concurrentie tussen verschillende vormen van onderdrukking) en essentialisme. Dat verzwakt de solidariteit en speelt in de kaart van extreemrechts, dat zijn giftige 'identiteit' aanbiedt op basis van nationalisme en racisme. Een gevaarlijk particularisme vermomd als een valse universaliteit. We moeten essentialistisch denken over mensen verwerpen en onze strijd zien als fundamenteel politiek, gebaseerd op de onderdrukkende sociale verhoudingen in onze huidige samenleving en hoe we ons daar collectief tegen organiseren en verzetten. Voor ons is universalisme revolutionair humanisme en is het integraal onderdeel van een ecosocialistische strijd.

Klasse en solidariteit

Als we ervan uitgaan dat klasse de basis vormt van alle sociale verhoudingen, kunnen we een heldere analyse maken en een leidraad voor actie bieden. Het kapitalisme verdeelt ons – op basis van rijkdom, ras en geslacht – zodat een kleine minderheid hiervan kan profiteren. Zonder de machtsverhoudingen tussen de klassen aan te vechten, blijven de strijd tegen racisme, seksisme of homofobie onvolledig. Zonder een antikapitalistisch perspectief kunnen onze individuele ervaringen niet samensmelten tot een universele strijd. De gevaren van een vulgair klassenreductionisme zijn aanwezig – stop met dat gezeur over woke-politiek en focus op klasse – maar dat verdoezelt vaak de complexe realiteit van hoe mensen hun leven leiden. Zoals Stuart Hall zei: 'ras is de modaliteit' waardoor we klasse begrijpen. Hetzelfde kan gezegd worden van gender. Marx zei: 'Arbeid in een witte huid kan zich niet emanciperen waar ze in een zwarte huid wordt gebrandmerkt.'

Onze bevrijding is universeel – of ze is niets. De geschiedenis leert dat revoluties nooit 'zuiver' zijn. Het zijn allianties – arbeiders, boeren, onderdrukte groepen – verenigd tegen gemeenschappelijke vijanden. Elke staking, elk protest, elke daad van solidariteit brengt onze kant verder in die strijd.

Een voorbeeld van een werkelijk universele klassebenadering: de [Britse] stakingsgolf van 2023 tegen de inflatie. Links richtte zich bijna uitsluitend op de stakingsacties van de vakbonden. Voorhoedekrachten, natuurlijk. Maar de taak is om verder te gaan dan wat Engels en Lenin de ‘eng-specifieke aspecten van het vakbondswerk’ noemden, en over te gaan tot een echte klassenstrijd, een strijd waarin werklozen, gepensioneerden, studenten en niet-vakbondsleden worden betrokken. Het falen van Enough is Enough heeft met name een gapend gat achtergelaten in de strategie van links om bredere krachten te mobiliseren.

Neem de kwestie van transbevrijding – hoe kunnen we een massabeweging van de arbeidersklasse opbouwen rond de strijd voor transbevrijding? Transmensen maken 0,3 procent van de bevolking uit en worden toch beschouwd als een existentiële bedreiging voor alle genderverhoudingen. Het verenigen van de strijd rond gender, voor vrouwen, transgender personen en natuurlijk ook om mannen te bevrijden van de ketenen van vrouwenhaat en seksisme, betekent pleiten voor een bredere strijd rond lichamelijke autonomie en sociale reproductie – met name in het licht van de aanvallen van extreemrechts. De belangrijkste taak is het verbreden en verdiepen van de strijd volgens antikapitalistische lijnen die de specifieke manieren waarop we onder de kapitalistische klassenmaatschappij worden onderdrukt, verbinden met een universele emancipatiebeweging.

De arbeidersklasse als volkstribunen, niet om ieders specifieke strijd te laten versmelten tot een abstracte klassenstrijd, maar voor een dynamische eenheid. De strategie in het oprichtingsdocument van Your Party stelt bijvoorbeeld dat hier de arbeidersbeweging moet worden opgebouwd en daar vervolgens ‘sociale bewegingen’. Geen samenhang of coördinatie, geen poging om klassenpolitiek in de sociale bewegingen te integreren of de eisen en energie van de sociale bewegingen in de arbeidersbeweging te brengen.

Universalisme betekent dat je dat concept verdedigt als het gaat om de verstrekking van sociale zekerheid en het ‘sociaal loon’. Bijvoorbeeld gratis kinderopvang voor iedereen – ook voor miljonairs! Waarom? Omdat het erom gaat de rijkdom en middelen naar iedereen te verschuiven en te laten zien hoe universele voorzieningen sociaal rechtvaardiger zijn. Het is niet alleen voor arme mensen. Hetzelfde geldt voor sociale woningbouw als de Daily Mail ontdekt dat een advocaat of een arts met een hoger dan gemiddeld inkomen in een sociale woning woont en ze campagne voeren voor een soort inkomensgrens om in aanmerking te komen voor sociale woningbouw. Nee! Sociale woningbouw hoort een universele voorziening te zijn, geen getto’s voor arme mensen. Het inkomensafhankelijk maken van uitkeringen of sociale dienstverlening is het accepteren van kapitalistische en neoliberale logica, en dat verwerpen we. Rijkere mensen moeten meer belasting betalen, maar toegang hebben tot dezelfde uitstekende openbare diensten als ieder ander.

Het spreekt ook voor zich dat een duidelijk engagement voor universeel revolutionair humanisme ook een manier is om ons het duidelijkst te distantiëren van de stalinistische politiestaten van de 20e eeuw, evenals van het gecontroleerde autoritaire kapitalisme van het moderne China. De erfenis van het stalinisme is nog steeds een zware last voor links en het is duidelijk dat het soort regimes dat ze leidden ver afweek van de visie van een sociaal rechtvaardige wereld gebaseerd op humanistische principes die het marxisme oorspronkelijk voor ogen had.

Ecosocialisme – een universele visie

Natuurlijk is de klimaatdimensie cruciaal. Daarom kunnen we niet spreken over een goed leven voor mensen of zelfs het voortbestaan van de mensheid zonder ecosocialisme – een samenleving die in onze behoeften voorziet binnen de grenzen van de planeet. Kapitalisme en de klassenmaatschappij zijn gebaseerd op kunstmatige schaarste en de politieke verdeeldheid die dat veroorzaakt. Door dat te overwinnen met rationele planning betekent dat we ons richten op wat van nature schaars is (en dat onder ecologische ineenstorting wellicht steeds meer het geval zal zijn). We staan voor een samenleving van radicale overvloed – kortere werkweken, universele voorzieningen, democratische planning en een duurzame relatie met de natuur. Het is het logische antwoord op een systeem dat het leven op aarde vernietigt omwille van winst.

Ecosocialisme betekent:

Een einde maken aan productie voor winst en die vervangen door productie voor behoefte. De ruilwaarde elimineren om het primaat van de gebruikswaarde te herstellen. De economie democratiseren – want vrijheid in de politiek betekent niets als de werkplek een dictatuur is, en economische planning vereist actieve participatie van arbeiders als onderdeel van de productiekrachten van het ecosocialisme. Economische democratie is een essentieel onderdeel van de zelfverwezenlijking van mensen, weg van ons vertekende en vervreemde leven. Het is een focus op universele dienstverlening, van voedsel tot huisvesting, van gezondheidszorg tot kunstgalerijen. Het betekent dat we ons niet alleen richten op ‘economische’ eisen zoals hogere lonen, maar ook op bredere maatschappelijke belangen, en laten zien hoe een samenleving van radicale overvloed beter is voor iedereen.

Momenteel pleit extreemrechts voor het standpunt dat milieubewustzijn alleen maar een ‘verlies’ is voor arbeiders; zelfs sommigen aan de linkerkant geloven dat milieubewustzijn gebaseerd is op zelfopoffering, wat zich leent voor consumptieve keuzes van de middenklasse.

Dat betekent een nadruk op ecosocialisme als menselijke vrijheid, van zelfverwezenlijkte individuen die vrij zijn van schaarste, uitbuiting en onderdrukking. Het daagt de anticommunistische argumenten uit dat links alleen maar dictaturen in stand wil houden, of dat socialisme gewoon ‘wat de staat ook doet’ is. Het herpositioneert een revolutionair, anti-repressief staatsperspectief binnen de ecosocialistische strijd. Socialisme gaat over een uitbreiding van positieve vrijheden, vrijheid van overheersing en van dwang die niet maatschappelijk noodzakelijk is.

Dat betekent het steunen van mensen die strijden voor democratische of politieke rechten, waar ze ook zijn, ook tegen dictators en zogenaamd communistische regimes die in feite dictatoriaal zijn; Palestijnen, Oekraïners en Oeigoeren, naast Tamils, Koerden en vele anderen, verdienen allemaal democratische nationale rechten en vrijheid van onderdrukking op basis van hun nationaliteit of religie.

Dat betekent dat theorie ten dienste staat van menselijke bevrijding, en niet als obscure en ingewikkelde excuses om regimes of acties te steunen die duidelijk onderdrukkend en vernederend zijn vanwege een of andere verdraaide realpolitik.

Tot slot – waarom beginnen we niet met ons een wereld voor te stellen waarin armoede, oorlog en ecologische ineenstorting tot het verleden behoren. Waar mensen vrij en creatief leven, in harmonie met de natuur. Die wereld is mogelijk – maar alleen als we ervoor vechten.

Ecosocialistisch humanisme is geen pleidooi voor vriendelijkheid, het is geen argument om gewoon met elkaar op te schieten en de kapitalisten vriendelijk te vragen te stoppen met het vernietigen van de basis van het leven op aarde. Het is een oproep tot de strijd – een oorlogstrommel die slaat om een samenleving op te bouwen die echt geschikt is voor mensen. Het is de mensheid die terugkeert naar zichzelf. Simon Hannah is lid van Anti*Capitalist Resistance, onze zusterorganisatie in Engeland en Wales, vakbondsactivist en auteur van A Party with Socialists in it: a history of the Labour Left, System Crash: an activist guide to making revolution en zijn recente boek Reclaiming the Future
A Beginner’s Guide to Planning the Economy

Dit artikel stond op Anti*Capitalist Resistance. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.